سبک زندگی پرهیزکاران درنهج البلاغه(4)

...                                 10) مردم از شر آنها در امانند «و شرورهم مأمونه»                                                                        پيغمبر اکرم(صلى الله عليه وآله):«إنّ شَرَّ النّاسِ مَنْزِلَةً عِنْدَاللهِ يَوْمَ الْقِيامَةِ مَنْ يَخافُ النّاسُ شَرَّهُ»                                       «المسلم من سلم الناس من لسانه ویده»                                                                                                                                      11) اندامشان لاغر« وَ أَجْسَادُهُمْ نَحِیفَةٌ»شکم‌باره نیستند ،خوردن وآشامیدن راهدف نمی دانند.                نحيف بودن جسم از يکسو نشانه زهد و پارسايى و از سوى ديگر دلالت بر چابکى و آمادگى براى انجام وظايف الهى دارد.   12) نیازهایشان اندک« وَ حَاجَاتُهُمْ خَفِیفَةٌ» یعنی همچون دنياپرستان زراندوزنیستند كه مانند جهنم هرچه بيابند باز هم «هل من مزيد» مى‌گويند. این همان است که درخطبه ۲۲ فرمود«تَخَفَّفُوا تَلْحَقُوا»
امام صادق عليه السّلام وارد حمام شد. صاحب حمام به آن حضرت عرض كرد: اجازه مى‌دهيد براى شما حمام را قرق كنيم. فرمود: «لا إنّ المؤمن خفيف المؤونة؛ نه، مؤمن خفيف المؤونة است (و زندگى ساده و بى‌تكلّفى دارد)».                     13) نفوسشان عفیف و پاک است «وَ أَنْفُسُهُمْ عَفِیفَةٌ».  عفتى كه آنها را وادار به چشم‌پوشى از هوا و هوس و گناه مى‌كند و به تعبير ديگر هواپرستى و گناه در نظر آنها بى‌رنگ مى‌شود، به گونه‌اى كه از مشاهده صحنه‌هاى زشت و آلوده متنفر مى‌شوند.در حکمت 473نهج البلاغه : «ما المجاهد الشّهيد في سبيل اللّه بأعظم اجرا ممّن قدر فعفّ؛ لكاد العفيف أن يكون ملكا من الملائكة»                                                                                                                                                                          دَخَلَ ضِرارُ بنُ ضَمرَةَ؛ وكانَ مِن خَواصِّ عَلِيٍّ عَلى مُعاوِيَةَ وافِدا، فَقالَ لَهُ: صِف لي عَلِيّا. قالَ: أعفِني يا أميرَ المُؤمِنينَ. قالَ مُعاوِيَةُ: لابُدَّ مِن ذلِكَ.»ضرار بن ضمره كه از ياران ويژه على عليه السلام بود، به عنوان نماينده بر معاويه وارد شد. معاويه گفت: على را برايم توصيف كن.گفت: مرا معاف دار، اى اميرمؤمنان! معاويه گفت: چاره‏اى ندارى. فَقالَ: أمّا إذا كانَ لابُدَّ مِن ذلِكَ فَإِنَّهُ كانَ وَاللّهِ بَعيدَ المَدى، شَديدَ القُوى، يَقولُ فَصلًا، ويَحكُم عَدلًا، يَتَفَجَّرُ العِلمُ مِن جَوانِبِهِ، وتَنطِقُ الحِكمَةُ مِن نَواحيهِ، يُعجِبُهُ مِنَ الطَّعامِ ما خَشُنَ، ومِنَ اللِّباسِ ما قَصُرَ.گفت: اگر چاره‏اى ندارم، بدان كه او به خدا سوگند، دير ترس و قوى پنجه بود. آخرين سخن را مى‏گفت و به داد، حكم مى‏كرد. دانش از همه سوى او فَوران مى‏كرد و حكمت، از اطرافش مى‏جوشيد. از غذا، درشت آن را و از لباس، كوتاه آن را دوست مى‏داشت. وكانَ وَاللّهِ يُجيبُنا إذا دَعَوناهُ، ويُعطينا إذا سَأَلناهُ، وكُنّا وَاللّهِ عَلى تَقريبِهِ لَنا وقُربِهِ مِنّا لا نُكَلِّمُهُ هَيبَةً لَهُ، ولا نَبتَدِئُهُ لِعِظَمِهِ في نُفوسِنا، يَبسِمُ عَن ثَغرٍ كَاللُّؤلُؤِ المَنظومِ، به خدا سوگند، هرگاه مى‏خوانديمش، پاسخمان مى‏داد، و هرگاه درخواست مى‏كرديم، اجابتمان مى‏كرد. سوگند به خدا، با همه نزديكى او به ما و نزديكى ما به او، به خاطر هيبتش با او سخن نمى‏گفتيم و به خاطر جايگاه عظيمش در جان ما، نزد او آغاز به سخن گفتن نمى‏كرديم. لبخند كه مى‏زد، دندان‏هايش چون رشته گوهر، آشكار مى‏شد. يُعَظِّمُ أهلَ الدّينِ، ويَرحَمُ المَساكينَ، ويُطعِمُ فِيالمَسغَبَةِ يَتيما ذا مَقرَبَةٍ أو مِسكينا ذا مَترَبَةٍ، يَكسُو العُريانَ، وَينصُرُ اللَّه فانَ، ويَستَوحِشُ مِنَ الدُّنيا وزَهرَتِها، ويَأنِسُ بِاللَّيلِ وظُلمَتِهِ.اهل دين را بزرگ مى‏داشت، به افتادگانْ رحم مى‏كرد و در روزگار سخت، يتيمِ خويشاوند و نيازمند بدبخت را غذا مى‏داد. برهنه را مى‏پوشانْد، و گرفتاران را يارى مى‏داد. از دنيا و زرق و برق آن، بيم داشت و به شب و تاريكى آن، انس مى‏ورزيد. وكَأَنّي بِهِ وقَد أرخَى اللَّيلُ سُدولَهُ، وغارَت نُجومُهُ، وهُوَ في مِحرابِهِ قابِضٌ عَلى لِحيَتِهِ، يَتَمَلمَلُ تَمَلمُلَ السَّليم‏، ويَبكي بُكاءَ الحَزينِ، ويَقولُ: «يا دُنيا غُرّي غَيري، إلَيَّ تَعَرَّضتِ أم إلَيَّ تَشَوَّفتِ؟ هَيهاتَ هَيهاتَ! لا حانَ حينُكِ، قد أبَنتُكِ ثَلاثا لا رَجعَةَ لي فيكِ، عُمُرُكِ قَصيرٌ، وعَيشُكِ حَقيرٌ، وخَطَرُكِ يَسيرٌ، آهِ مِن قِلَّةِ الزّادِ وبُعدِ السَّفَرِ ووَحشَةِ الطَّريقِ.فَقالَ لَهُ مُعاوِيَةُ: زِدني شَيئا مِن كَلامِهِ، فَقالَ ضِرارٌ: كانَ يَقولُ: أعجَبُ ما في الإِنسانِ قَلبُهُ ... گويى هم‏اكنون او را مى‏بينم در هنگامى كه شب، دامن گسترده و ستارگانش غروب مى‏كنند، و او در محرابش، دست به‏ريش خود، چون شخص‏مار گزيده، به‏خود مى‏پيچد و چون غمگينان مى‏گِريَد و مى‏گويد: «اى دنيا! غير از من را بفريب. آيا به من روى مى‏آورى و براى من خودآرايى مى‏كنى؟! هيهات، هيهات! زمان، زمانِ فريب خوردن از تو نيست. تو را سه بار طلاق دادم كه مرا بازگشتى به سوى تو نباشد. عمر تو كوتاه، و عيش تو كوچك، و ارزشت كم است. آه از كم‏توشگى و دورى سفر و وحشت راه»فَقالَ لَهُ مُعاوِيَةُ: زِدني كُلَّما وَعَيتَهُ مِن كَلامِهِ، قالَ: هَيهاتَ أن آتِيَ عَلى جَميعِ ما سَمِعتُهُ مِنهُ. معاويه به وى گفت: چيزى از سخن او برايم بگو. ضرار گفت: هميشه مى‏گفت: «شگفت‏ترينْ چيز در انسان، دل اوست ...». معاويه گفت: هر چه از سخنان او مى‏دانى، به من بگو. گفت: هيهات، اگر بتوانم همه آنچه از او شنيدم، به ياد بياورم!                                         14) اهل صبر و شکیبایى اند چه در مسیر طاعت یا در برابر وسوسه هاى گناه و یا در مقابل مصیبت «صَبَرُوا أَیَّاماً قَصِیرَةً أَعْقَبَتْهُمْ رَاحَةً طَوِیلَةً. تِجَارَةٌ مُرْبِحَةٌ یَسَّرَهَا لَهُمْ رَبُّهُمْ».                                                   «وَ عَلَیْکُمْ بِالصَّبْرِ فَإِنَّ الصَّبْرَ مِنَ الاْیمانِ کَالرَّأْسِ مِنَ الْجَسَدِ».( نهج البلاغه، حکمت 82 .)                                 در حدیثى که مرحوم کلینى در کافى از امام باقر(علیه السلام) نقل مى کند، حضرت می فرماید :«اَلْجَنَّةُ مَحْفُوفَةٌ بِالْمَکارِهِ وَ الصَّبرِ، فَمَنْ صَبَرَ عَلَى الْمَکارِهِ فِى الدُّنْیا دَخَلَ الْجَنَّةَ; وَ جَهَنَّمُ مَحْفُوفَةٌ بِاللَّذاتِ وَ الشَّهَواتِ فَمَن أَعْطى نَفْسَه لَذَّتَها وَ شَهْوَتَها دَخَلَ النّارَ» ( الکافى، جلد 2، صفحه 89، باب الصبر، حدیث 7 .)                                                    15) حتی دربرابرمظاهردنیا و جلوه گریهایش ، فریبش را نمی خورند وبرای رهایی از اسیردنیا شدن ، به بهاى جان، خویش را از اسارتش آزادمی سازند«أَرَادَتْهُمُ الدُّنْیَا فَلَمْ یُرِیدُوهَا، وَ أَسَرَتْهُمْ فَفَدَوْا أَنْفُسَهُمْ مِنْهَا.» اشاره به اینکه دنیا با زرق و برق هایى که دارد به سراغ همه مى رود و خود را چنان مى آراید که نفوس انسانى را به سوى خود جلب کند. آنها که ناآگاه یا هوسبازند، در دام دنیا گرفتار مى شوند؛ ولى پرهیزگاران که سراب بودن متاع دنیا را مى دانند، هرگز فریب آن را نمى خورند. همچنین دنیا از طریق مال و ثروت و جاه و مقام و شهوات گوناگون انسان هاى بسیارى را در دام خود اسیر مى سازد و راه آزادى و نجات را بر آنها مى بندد؛ ولى مومنان در همان گام هاى نخستین به این معنا پى مى برند و به بهاى جان خود را از این اسارت رهایى مى بخشند.                          به راستى ما بسیارى را مى بینیم که چنان اسیر مقامند که براى حفظ آن به هر گناه و جنایت و ذلّتى تن در مى دهند، و بعضى چنان اسیر مال و شهوتند که براى حفظ آن همه کرامت انسانى خود را بر باد مى دهند; ولى پرهیزگاران که در خط معصومان گام بر مى دارند، حتى از جان خویش مى گذرند و فریاد «هَیْهاتَ مِنَّا الذِّلَّةُ» سر مى دهند.

    16) برنامه شبانه مومنین وپرهیزکاران                                                                                                        1 -أَمَّا اللَّیْلُ فَصَافُّونَ أَقْدَامَهُمْ، بر پاى خود (به نماز) مى ایستند .                                                                                      حضرت رسول میفرمایند:جبرئیل مراپیوسته سفارش به نماز شب میکرد تااینکه گمان کردم خوبان وبر گزیدگان امت من هر گز نمی خوابند. خداوند متعال به موسی (ع) فرمود:ای پسرعمران!دروغ میگوید کسی که گمان میکند مرا دوست دارد ولی هنگام شب تا صبح می خوابد                                                             2-تَالِینَ لاِجْزَاءِ الْقُرْآنِ یُرَتِّلُونَهَا تَرْتِیلاً. آیات قرآن را شمرده و با تدبر تلاوت مى کنند. یُحَزِّنُونَ بِهِ أَنْفُسَهُمْ وَ یَسْتَثِیرُونَ بِهِ دَوَاءَ دَائِهِمْ»به وسیله آن،جان خویش را محزون مى سازند و داروى درد خود را از آن مى طلبند»                                                                    قالَ عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ عَلَيْهِمَا السَّلَامُ: «لَوْ مَاتَ مَنْ بَيْنَ الْمَشْرِقِ وَ الْمَغْرِبِ، لَمَا اسْتَوْحَشْتُ بَعْدَ أَنْ يَكُونَ الْقُرْآنُ مَعِي» وَ كَانَ عَلَيْهِ السَّلَامُ إِذَا قَرَأَ «مالِكِ يَوْمِ الدِّينِ» يُكَرِّرُهَا حَتّى‏ كَادَ أَنْ يَمُوتَ. (الكافي ،ج‏ ۴ ، ص ۶۰۳ )                                عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ الباقر عَلَيْهِ السَّلَامُ، قَالَ: مَنْ قَرَأَ الْقُرْآنَ قَائِماً فِي صَلَاتِهِ، كَتَبَ اللَّهُ لَهُ بِكُلِّ حَرْفٍ مِائَةَ حَسَنَةٍ؛وَ مَنْ قَرَأَهُ فِي صَلَاتِهِ جَالِساً،كَتَبَ اللَّهُ لَهُ بِكُلِّ حَرْفٍ‏ خَمْسِينَ حَسَنَةً؛وَمَنْ قَرَأَهُ فِي غَيْرِ صَلَاتِهِ،كَتَبَ اللَّهُ لَهُ بِكُلِّ حَرْفٍ عَشْرَحَسَنَاتٍ» (الكافي ،ج‏۴، ص ۶۲۰)

       الهي قمشه‏اي:

همه شب تا سحر، آن عشقبازان               ز شوق دوست، چون شمع گدازان‏

کنند اجزاء قرآن را تلاوت                   به ترتيب و تفکر، وز درايت‏

کنند از فکر در آيات قرآن                  هزاران درد جان خويش درمان‏

کتاب عشق قرآن است درياب             صحيفه سر سبحان است درياب‏

مي شيرين پاک آسماني است             قرآن جو که تاک آسماني است‏

شهود غيبي و غيب شهودي است        صعود قوسي و قوس صعودي است‏

خوشا آنان که شب زين دفتر عشق     همي خوانند نام دلبر عشق‏

      خوشا آنان که هر شب، تا سحرگاه        بدين خوش نغمه، از دل، برکشند آه

          3-فَإِذَا مَرُّوا بِآیَة فِیهَا تَشْوِیقٌ رَکَنُوا إِلَیْهَا طَمَعاً، وَ تَطَلَّعَتْ نُفُوسُهُمْ إِلَیْهَا شَوْقاً، وَ ظَنُّوا أَنَّها نُصْبَ أَعْیُنِهِمْ).«هنگامى که به آیه اى مى رسند که در آ ن تشویق است (تشویق به پاداش هاى بزرگ الهى در برابر ایمان و عمل صالح) با اشتیاق فراوان بر آن تکیه مى کنند و چشم جانشان با علاقه بسیار در آن خیره مى شود و گویى آن بشارت را در برابر چشم خود مى بینند»آرى! آنها قرآن را سرسرى نمى خوانند و همان گونه که در بالا گفته شد خود را مخاطبان واقعى آن مى دانند; بشارت هاى الهى آتش شوق را در دل هاى آنها شعلهور مى سازد و آنچه را در آخرت است در این دنیا با چشم دل مى بینند و همین امر انگیزه آنها در برنامه «سیر الى الله» است.                                  الهي قمشه‏اي:

به رحمت از پي تشويق ديدار                         نمايد لطف و دلجويي بسيار

کنند از دل، فغان، چون بلبل از شوق                طمع بندند بر وصل گل از شوق‏

نفوس پاک آن پرهيزکاران                              به وجد آرد چو بلبل در بهاران‏

که گويي در بهشتند آرميده                              ز دلهاشان، گل رضوان دميده

4-وَ إِذَا مَرُّوا بِآیَة فِیهَا تَخْوِیفٌ أَصْغَوْا إِلَیْهَا مَسَامِعَ قُلُوبِهِمْ، وَ ظَنُّوا أَنَّ زَفِیرَ جَهَنَّمَ وَ شَهِیقَهَا فِی أُصُولِ آذَانِهِمْ».          «و نیز هنگامى که به آیه اى مى رساند که بیم و انذار در آن است (انذار در برابر گناهان) گوش هاى دل خویش را براى شنیدن آن باز مى کنند و گویى فریادها و ناله هاى زبانه هاى آتش دوزخ در درون گوششان طنین انداز است»

الهي قمشه‏اي:

بر آن آيات پر تخويف دلدار                             چه بگشايند گوش عقل هشيار

تو گويي بشنوند افغان دوزخ                             زفير از شعله‏ي سوزان دوزخ‏

جهنم را به گوش دل، زفيري است                   که گويي اژدهاي خورده تيري است‏

که هر بيداد و عصيان، در جهان است                شرار دوزخي در وي نهان است‏

وليکن جان مردان دل آگاه                                بدان فرياد و آن غوغا برد راه

   آرى ایمان آنها به مرحله شهود رسیده و حقایق عالم غیب و جهان آخرت را با چشم مى بینند و با همه وجودشان لمس مى کنند و هر گاه خواندن آیات قرآن بدین گونه باشد بهترین وسیله تربیت انسانهاست.                               در یکى از سخنان مولا آمده است : «ألا لا خَیْرَ فى قِراءَة لَیْسَ فیها تَدَبُّرٌ ألا لا خَیْرَ فى عِبادَة لَیْسَ فِیها تَفَقُّهٌ » آگاه باشید تلاوتى که در آن تدبّر نیست منشأ خیر و برکتى نیست و عبادتى که درآن فهم و آگاهى نباشد، خیرى ندارد»                                                                                                                                                                              در حدیث دیگرى از امام سجاد(علیه السلام) آمده است :«آیاتُ الْقُرْآنِ خَزائِنُ فَکُلَّما فُتِحَتْ خَزینَةٌ یَنْبَغى لَکَ اَنْ تَنْظُرَ ما فیها»آیات قرآن گنجینه هاى الهى است هر گاه گنجینه اى گشوده شود، سزاوار است با دقّت در آن نظرافکنى (و از گوهرهاى گرانبهایش بهره گیرى)»                                                                                                   از آنجا که امام(علیه السلام) در جمله هاى قبل کیفیّت نماز پرهیزکاران را در حال قیام بیان فرمود که با تلاوت آیات قرآن و توأم با خضوع و خشوع و تدبّر و حضور قلب همراه است.

سبک زندگی پرهیزکاران درنهج البلاغه(4)

...                                 10) مردم از شر آنها در امانند «و شرورهم مأمونه»                                                                        پيغمبر اکرم(صلى الله عليه وآله):«إنّ شَرَّ النّاسِ مَنْزِلَةً عِنْدَاللهِ يَوْمَ الْقِيامَةِ مَنْ يَخافُ النّاسُ شَرَّهُ»                                       «المسلم من سلم الناس من لسانه ویده»                                                                                                                                      11) اندامشان لاغر« وَ أَجْسَادُهُمْ نَحِیفَةٌ»شکم‌باره نیستند ،خوردن وآشامیدن راهدف نمی دانند.                نحيف بودن جسم از يکسو نشانه زهد و پارسايى و از سوى ديگر دلالت بر چابکى و آمادگى براى انجام وظايف الهى دارد.   12) نیازهایشان اندک« وَ حَاجَاتُهُمْ خَفِیفَةٌ» یعنی همچون دنياپرستان زراندوزنیستند كه مانند جهنم هرچه بيابند باز هم «هل من مزيد» مى‌گويند. این همان است که درخطبه ۲۲ فرمود«تَخَفَّفُوا تَلْحَقُوا»
امام صادق عليه السّلام وارد حمام شد. صاحب حمام به آن حضرت عرض كرد: اجازه مى‌دهيد براى شما حمام را قرق كنيم. فرمود: «لا إنّ المؤمن خفيف المؤونة؛ نه، مؤمن خفيف المؤونة است (و زندگى ساده و بى‌تكلّفى دارد)».                     13) نفوسشان عفیف و پاک است «وَ أَنْفُسُهُمْ عَفِیفَةٌ».  عفتى كه آنها را وادار به چشم‌پوشى از هوا و هوس و گناه مى‌كند و به تعبير ديگر هواپرستى و گناه در نظر آنها بى‌رنگ مى‌شود، به گونه‌اى كه از مشاهده صحنه‌هاى زشت و آلوده متنفر مى‌شوند.در حکمت 473نهج البلاغه : «ما المجاهد الشّهيد في سبيل اللّه بأعظم اجرا ممّن قدر فعفّ؛ لكاد العفيف أن يكون ملكا من الملائكة»                                                                                                                                                                          دَخَلَ ضِرارُ بنُ ضَمرَةَ؛ وكانَ مِن خَواصِّ عَلِيٍّ عَلى مُعاوِيَةَ وافِدا، فَقالَ لَهُ: صِف لي عَلِيّا. قالَ: أعفِني يا أميرَ المُؤمِنينَ. قالَ مُعاوِيَةُ: لابُدَّ مِن ذلِكَ.»ضرار بن ضمره كه از ياران ويژه على عليه السلام بود، به عنوان نماينده بر معاويه وارد شد. معاويه گفت: على را برايم توصيف كن.گفت: مرا معاف دار، اى اميرمؤمنان! معاويه گفت: چاره‏اى ندارى. فَقالَ: أمّا إذا كانَ لابُدَّ مِن ذلِكَ فَإِنَّهُ كانَ وَاللّهِ بَعيدَ المَدى، شَديدَ القُوى، يَقولُ فَصلًا، ويَحكُم عَدلًا، يَتَفَجَّرُ العِلمُ مِن جَوانِبِهِ، وتَنطِقُ الحِكمَةُ مِن نَواحيهِ، يُعجِبُهُ مِنَ الطَّعامِ ما خَشُنَ، ومِنَ اللِّباسِ ما قَصُرَ.گفت: اگر چاره‏اى ندارم، بدان كه او به خدا سوگند، دير ترس و قوى پنجه بود. آخرين سخن را مى‏گفت و به داد، حكم مى‏كرد. دانش از همه سوى او فَوران مى‏كرد و حكمت، از اطرافش مى‏جوشيد. از غذا، درشت آن را و از لباس، كوتاه آن را دوست مى‏داشت. وكانَ وَاللّهِ يُجيبُنا إذا دَعَوناهُ، ويُعطينا إذا سَأَلناهُ، وكُنّا وَاللّهِ عَلى تَقريبِهِ لَنا وقُربِهِ مِنّا لا نُكَلِّمُهُ هَيبَةً لَهُ، ولا نَبتَدِئُهُ لِعِظَمِهِ في نُفوسِنا، يَبسِمُ عَن ثَغرٍ كَاللُّؤلُؤِ المَنظومِ، به خدا سوگند، هرگاه مى‏خوانديمش، پاسخمان مى‏داد، و هرگاه درخواست مى‏كرديم، اجابتمان مى‏كرد. سوگند به خدا، با همه نزديكى او به ما و نزديكى ما به او، به خاطر هيبتش با او سخن نمى‏گفتيم و به خاطر جايگاه عظيمش در جان ما، نزد او آغاز به سخن گفتن نمى‏كرديم. لبخند كه مى‏زد، دندان‏هايش چون رشته گوهر، آشكار مى‏شد. يُعَظِّمُ أهلَ الدّينِ، ويَرحَمُ المَساكينَ، ويُطعِمُ فِيالمَسغَبَةِ يَتيما ذا مَقرَبَةٍ أو مِسكينا ذا مَترَبَةٍ، يَكسُو العُريانَ، وَينصُرُ اللَّه فانَ، ويَستَوحِشُ مِنَ الدُّنيا وزَهرَتِها، ويَأنِسُ بِاللَّيلِ وظُلمَتِهِ.اهل دين را بزرگ مى‏داشت، به افتادگانْ رحم مى‏كرد و در روزگار سخت، يتيمِ خويشاوند و نيازمند بدبخت را غذا مى‏داد. برهنه را مى‏پوشانْد، و گرفتاران را يارى مى‏داد. از دنيا و زرق و برق آن، بيم داشت و به شب و تاريكى آن، انس مى‏ورزيد. وكَأَنّي بِهِ وقَد أرخَى اللَّيلُ سُدولَهُ، وغارَت نُجومُهُ، وهُوَ في مِحرابِهِ قابِضٌ عَلى لِحيَتِهِ، يَتَمَلمَلُ تَمَلمُلَ السَّليم‏، ويَبكي بُكاءَ الحَزينِ، ويَقولُ: «يا دُنيا غُرّي غَيري، إلَيَّ تَعَرَّضتِ أم إلَيَّ تَشَوَّفتِ؟ هَيهاتَ هَيهاتَ! لا حانَ حينُكِ، قد أبَنتُكِ ثَلاثا لا رَجعَةَ لي فيكِ، عُمُرُكِ قَصيرٌ، وعَيشُكِ حَقيرٌ، وخَطَرُكِ يَسيرٌ، آهِ مِن قِلَّةِ الزّادِ وبُعدِ السَّفَرِ ووَحشَةِ الطَّريقِ.فَقالَ لَهُ مُعاوِيَةُ: زِدني شَيئا مِن كَلامِهِ، فَقالَ ضِرارٌ: كانَ يَقولُ: أعجَبُ ما في الإِنسانِ قَلبُهُ ... گويى هم‏اكنون او را مى‏بينم در هنگامى كه شب، دامن گسترده و ستارگانش غروب مى‏كنند، و او در محرابش، دست به‏ريش خود، چون شخص‏مار گزيده، به‏خود مى‏پيچد و چون غمگينان مى‏گِريَد و مى‏گويد: «اى دنيا! غير از من را بفريب. آيا به من روى مى‏آورى و براى من خودآرايى مى‏كنى؟! هيهات، هيهات! زمان، زمانِ فريب خوردن از تو نيست. تو را سه بار طلاق دادم كه مرا بازگشتى به سوى تو نباشد. عمر تو كوتاه، و عيش تو كوچك، و ارزشت كم است. آه از كم‏توشگى و دورى سفر و وحشت راه»فَقالَ لَهُ مُعاوِيَةُ: زِدني كُلَّما وَعَيتَهُ مِن كَلامِهِ، قالَ: هَيهاتَ أن آتِيَ عَلى جَميعِ ما سَمِعتُهُ مِنهُ. معاويه به وى گفت: چيزى از سخن او برايم بگو. ضرار گفت: هميشه مى‏گفت: «شگفت‏ترينْ چيز در انسان، دل اوست ...». معاويه گفت: هر چه از سخنان او مى‏دانى، به من بگو. گفت: هيهات، اگر بتوانم همه آنچه از او شنيدم، به ياد بياورم!                                         14) اهل صبر و شکیبایى اند چه در مسیر طاعت یا در برابر وسوسه هاى گناه و یا در مقابل مصیبت «صَبَرُوا أَیَّاماً قَصِیرَةً أَعْقَبَتْهُمْ رَاحَةً طَوِیلَةً. تِجَارَةٌ مُرْبِحَةٌ یَسَّرَهَا لَهُمْ رَبُّهُمْ».                                                   «وَ عَلَیْکُمْ بِالصَّبْرِ فَإِنَّ الصَّبْرَ مِنَ الاْیمانِ کَالرَّأْسِ مِنَ الْجَسَدِ».( نهج البلاغه، حکمت 82 .)                                 در حدیثى که مرحوم کلینى در کافى از امام باقر(علیه السلام) نقل مى کند، حضرت می فرماید :«اَلْجَنَّةُ مَحْفُوفَةٌ بِالْمَکارِهِ وَ الصَّبرِ، فَمَنْ صَبَرَ عَلَى الْمَکارِهِ فِى الدُّنْیا دَخَلَ الْجَنَّةَ; وَ جَهَنَّمُ مَحْفُوفَةٌ بِاللَّذاتِ وَ الشَّهَواتِ فَمَن أَعْطى نَفْسَه لَذَّتَها وَ شَهْوَتَها دَخَلَ النّارَ» ( الکافى، جلد 2، صفحه 89، باب الصبر، حدیث 7 .)                                                    15) حتی دربرابرمظاهردنیا و جلوه گریهایش ، فریبش را نمی خورند وبرای رهایی از اسیردنیا شدن ، به بهاى جان، خویش را از اسارتش آزادمی سازند«أَرَادَتْهُمُ الدُّنْیَا فَلَمْ یُرِیدُوهَا، وَ أَسَرَتْهُمْ فَفَدَوْا أَنْفُسَهُمْ مِنْهَا.» اشاره به اینکه دنیا با زرق و برق هایى که دارد به سراغ همه مى رود و خود را چنان مى آراید که نفوس انسانى را به سوى خود جلب کند. آنها که ناآگاه یا هوسبازند، در دام دنیا گرفتار مى شوند؛ ولى پرهیزگاران که سراب بودن متاع دنیا را مى دانند، هرگز فریب آن را نمى خورند. همچنین دنیا از طریق مال و ثروت و جاه و مقام و شهوات گوناگون انسان هاى بسیارى را در دام خود اسیر مى سازد و راه آزادى و نجات را بر آنها مى بندد؛ ولى مومنان در همان گام هاى نخستین به این معنا پى مى برند و به بهاى جان خود را از این اسارت رهایى مى بخشند.                          به راستى ما بسیارى را مى بینیم که چنان اسیر مقامند که براى حفظ آن به هر گناه و جنایت و ذلّتى تن در مى دهند، و بعضى چنان اسیر مال و شهوتند که براى حفظ آن همه کرامت انسانى خود را بر باد مى دهند; ولى پرهیزگاران که در خط معصومان گام بر مى دارند، حتى از جان خویش مى گذرند و فریاد «هَیْهاتَ مِنَّا الذِّلَّةُ» سر مى دهند.

    16) برنامه شبانه مومنین وپرهیزکاران                                                                                                        1 -أَمَّا اللَّیْلُ فَصَافُّونَ أَقْدَامَهُمْ، بر پاى خود (به نماز) مى ایستند .                                                                                      حضرت رسول میفرمایند:جبرئیل مراپیوسته سفارش به نماز شب میکرد تااینکه گمان کردم خوبان وبر گزیدگان امت من هر گز نمی خوابند. خداوند متعال به موسی (ع) فرمود:ای پسرعمران!دروغ میگوید کسی که گمان میکند مرا دوست دارد ولی هنگام شب تا صبح می خوابد                                                             2-تَالِینَ لاِجْزَاءِ الْقُرْآنِ یُرَتِّلُونَهَا تَرْتِیلاً. آیات قرآن را شمرده و با تدبر تلاوت مى کنند. یُحَزِّنُونَ بِهِ أَنْفُسَهُمْ وَ یَسْتَثِیرُونَ بِهِ دَوَاءَ دَائِهِمْ»به وسیله آن،جان خویش را محزون مى سازند و داروى درد خود را از آن مى طلبند»                                                                    قالَ عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ عَلَيْهِمَا السَّلَامُ: «لَوْ مَاتَ مَنْ بَيْنَ الْمَشْرِقِ وَ الْمَغْرِبِ، لَمَا اسْتَوْحَشْتُ بَعْدَ أَنْ يَكُونَ الْقُرْآنُ مَعِي» وَ كَانَ عَلَيْهِ السَّلَامُ إِذَا قَرَأَ «مالِكِ يَوْمِ الدِّينِ» يُكَرِّرُهَا حَتّى‏ كَادَ أَنْ يَمُوتَ. (الكافي ،ج‏ ۴ ، ص ۶۰۳ )                                عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ الباقر عَلَيْهِ السَّلَامُ، قَالَ: مَنْ قَرَأَ الْقُرْآنَ قَائِماً فِي صَلَاتِهِ، كَتَبَ اللَّهُ لَهُ بِكُلِّ حَرْفٍ مِائَةَ حَسَنَةٍ؛وَ مَنْ قَرَأَهُ فِي صَلَاتِهِ جَالِساً،كَتَبَ اللَّهُ لَهُ بِكُلِّ حَرْفٍ‏ خَمْسِينَ حَسَنَةً؛وَمَنْ قَرَأَهُ فِي غَيْرِ صَلَاتِهِ،كَتَبَ اللَّهُ لَهُ بِكُلِّ حَرْفٍ عَشْرَحَسَنَاتٍ» (الكافي ،ج‏۴، ص ۶۲۰)

       الهي قمشه‏اي:

همه شب تا سحر، آن عشقبازان               ز شوق دوست، چون شمع گدازان‏

کنند اجزاء قرآن را تلاوت                   به ترتيب و تفکر، وز درايت‏

کنند از فکر در آيات قرآن                  هزاران درد جان خويش درمان‏

کتاب عشق قرآن است درياب             صحيفه سر سبحان است درياب‏

مي شيرين پاک آسماني است             قرآن جو که تاک آسماني است‏

شهود غيبي و غيب شهودي است        صعود قوسي و قوس صعودي است‏

خوشا آنان که شب زين دفتر عشق     همي خوانند نام دلبر عشق‏

      خوشا آنان که هر شب، تا سحرگاه        بدين خوش نغمه، از دل، برکشند آه

          3-فَإِذَا مَرُّوا بِآیَة فِیهَا تَشْوِیقٌ رَکَنُوا إِلَیْهَا طَمَعاً، وَ تَطَلَّعَتْ نُفُوسُهُمْ إِلَیْهَا شَوْقاً، وَ ظَنُّوا أَنَّها نُصْبَ أَعْیُنِهِمْ).«هنگامى که به آیه اى مى رسند که در آ ن تشویق است (تشویق به پاداش هاى بزرگ الهى در برابر ایمان و عمل صالح) با اشتیاق فراوان بر آن تکیه مى کنند و چشم جانشان با علاقه بسیار در آن خیره مى شود و گویى آن بشارت را در برابر چشم خود مى بینند»آرى! آنها قرآن را سرسرى نمى خوانند و همان گونه که در بالا گفته شد خود را مخاطبان واقعى آن مى دانند; بشارت هاى الهى آتش شوق را در دل هاى آنها شعلهور مى سازد و آنچه را در آخرت است در این دنیا با چشم دل مى بینند و همین امر انگیزه آنها در برنامه «سیر الى الله» است.                                  الهي قمشه‏اي:

به رحمت از پي تشويق ديدار                         نمايد لطف و دلجويي بسيار

کنند از دل، فغان، چون بلبل از شوق                طمع بندند بر وصل گل از شوق‏

نفوس پاک آن پرهيزکاران                              به وجد آرد چو بلبل در بهاران‏

که گويي در بهشتند آرميده                              ز دلهاشان، گل رضوان دميده

4-وَ إِذَا مَرُّوا بِآیَة فِیهَا تَخْوِیفٌ أَصْغَوْا إِلَیْهَا مَسَامِعَ قُلُوبِهِمْ، وَ ظَنُّوا أَنَّ زَفِیرَ جَهَنَّمَ وَ شَهِیقَهَا فِی أُصُولِ آذَانِهِمْ».          «و نیز هنگامى که به آیه اى مى رساند که بیم و انذار در آن است (انذار در برابر گناهان) گوش هاى دل خویش را براى شنیدن آن باز مى کنند و گویى فریادها و ناله هاى زبانه هاى آتش دوزخ در درون گوششان طنین انداز است»

الهي قمشه‏اي:

بر آن آيات پر تخويف دلدار                             چه بگشايند گوش عقل هشيار

تو گويي بشنوند افغان دوزخ                             زفير از شعله‏ي سوزان دوزخ‏

جهنم را به گوش دل، زفيري است                   که گويي اژدهاي خورده تيري است‏

که هر بيداد و عصيان، در جهان است                شرار دوزخي در وي نهان است‏

وليکن جان مردان دل آگاه                                بدان فرياد و آن غوغا برد راه

   آرى ایمان آنها به مرحله شهود رسیده و حقایق عالم غیب و جهان آخرت را با چشم مى بینند و با همه وجودشان لمس مى کنند و هر گاه خواندن آیات قرآن بدین گونه باشد بهترین وسیله تربیت انسانهاست.                               در یکى از سخنان مولا آمده است : «ألا لا خَیْرَ فى قِراءَة لَیْسَ فیها تَدَبُّرٌ ألا لا خَیْرَ فى عِبادَة لَیْسَ فِیها تَفَقُّهٌ » آگاه باشید تلاوتى که در آن تدبّر نیست منشأ خیر و برکتى نیست و عبادتى که درآن فهم و آگاهى نباشد، خیرى ندارد»                                                                                                                                                                              در حدیث دیگرى از امام سجاد(علیه السلام) آمده است :«آیاتُ الْقُرْآنِ خَزائِنُ فَکُلَّما فُتِحَتْ خَزینَةٌ یَنْبَغى لَکَ اَنْ تَنْظُرَ ما فیها»آیات قرآن گنجینه هاى الهى است هر گاه گنجینه اى گشوده شود، سزاوار است با دقّت در آن نظرافکنى (و از گوهرهاى گرانبهایش بهره گیرى)»                                                                                                   از آنجا که امام(علیه السلام) در جمله هاى قبل کیفیّت نماز پرهیزکاران را در حال قیام بیان فرمود که با تلاوت آیات قرآن و توأم با خضوع و خشوع و تدبّر و حضور قلب همراه است.

سبک زندگی پرهیزکاران درنهج البلاغه(4)

...                                 10) مردم از شر آنها در امانند «و شرورهم مأمونه»                                                                        پيغمبر اکرم(صلى الله عليه وآله):«إنّ شَرَّ النّاسِ مَنْزِلَةً عِنْدَاللهِ يَوْمَ الْقِيامَةِ مَنْ يَخافُ النّاسُ شَرَّهُ»                                       «المسلم من سلم الناس من لسانه ویده»                                                                                                                                      11) اندامشان لاغر« وَ أَجْسَادُهُمْ نَحِیفَةٌ»شکم‌باره نیستند ،خوردن وآشامیدن راهدف نمی دانند.                نحيف بودن جسم از يکسو نشانه زهد و پارسايى و از سوى ديگر دلالت بر چابکى و آمادگى براى انجام وظايف الهى دارد.   12) نیازهایشان اندک« وَ حَاجَاتُهُمْ خَفِیفَةٌ» یعنی همچون دنياپرستان زراندوزنیستند كه مانند جهنم هرچه بيابند باز هم «هل من مزيد» مى‌گويند. این همان است که درخطبه ۲۲ فرمود«تَخَفَّفُوا تَلْحَقُوا»
امام صادق عليه السّلام وارد حمام شد. صاحب حمام به آن حضرت عرض كرد: اجازه مى‌دهيد براى شما حمام را قرق كنيم. فرمود: «لا إنّ المؤمن خفيف المؤونة؛ نه، مؤمن خفيف المؤونة است (و زندگى ساده و بى‌تكلّفى دارد)».                     13) نفوسشان عفیف و پاک است «وَ أَنْفُسُهُمْ عَفِیفَةٌ».  عفتى كه آنها را وادار به چشم‌پوشى از هوا و هوس و گناه مى‌كند و به تعبير ديگر هواپرستى و گناه در نظر آنها بى‌رنگ مى‌شود، به گونه‌اى كه از مشاهده صحنه‌هاى زشت و آلوده متنفر مى‌شوند.در حکمت 473نهج البلاغه : «ما المجاهد الشّهيد في سبيل اللّه بأعظم اجرا ممّن قدر فعفّ؛ لكاد العفيف أن يكون ملكا من الملائكة»                                                                                                                                                                          دَخَلَ ضِرارُ بنُ ضَمرَةَ؛ وكانَ مِن خَواصِّ عَلِيٍّ عَلى مُعاوِيَةَ وافِدا، فَقالَ لَهُ: صِف لي عَلِيّا. قالَ: أعفِني يا أميرَ المُؤمِنينَ. قالَ مُعاوِيَةُ: لابُدَّ مِن ذلِكَ.»ضرار بن ضمره كه از ياران ويژه على عليه السلام بود، به عنوان نماينده بر معاويه وارد شد. معاويه گفت: على را برايم توصيف كن.گفت: مرا معاف دار، اى اميرمؤمنان! معاويه گفت: چاره‏اى ندارى. فَقالَ: أمّا إذا كانَ لابُدَّ مِن ذلِكَ فَإِنَّهُ كانَ وَاللّهِ بَعيدَ المَدى، شَديدَ القُوى، يَقولُ فَصلًا، ويَحكُم عَدلًا، يَتَفَجَّرُ العِلمُ مِن جَوانِبِهِ، وتَنطِقُ الحِكمَةُ مِن نَواحيهِ، يُعجِبُهُ مِنَ الطَّعامِ ما خَشُنَ، ومِنَ اللِّباسِ ما قَصُرَ.گفت: اگر چاره‏اى ندارم، بدان كه او به خدا سوگند، دير ترس و قوى پنجه بود. آخرين سخن را مى‏گفت و به داد، حكم مى‏كرد. دانش از همه سوى او فَوران مى‏كرد و حكمت، از اطرافش مى‏جوشيد. از غذا، درشت آن را و از لباس، كوتاه آن را دوست مى‏داشت. وكانَ وَاللّهِ يُجيبُنا إذا دَعَوناهُ، ويُعطينا إذا سَأَلناهُ، وكُنّا وَاللّهِ عَلى تَقريبِهِ لَنا وقُربِهِ مِنّا لا نُكَلِّمُهُ هَيبَةً لَهُ، ولا نَبتَدِئُهُ لِعِظَمِهِ في نُفوسِنا، يَبسِمُ عَن ثَغرٍ كَاللُّؤلُؤِ المَنظومِ، به خدا سوگند، هرگاه مى‏خوانديمش، پاسخمان مى‏داد، و هرگاه درخواست مى‏كرديم، اجابتمان مى‏كرد. سوگند به خدا، با همه نزديكى او به ما و نزديكى ما به او، به خاطر هيبتش با او سخن نمى‏گفتيم و به خاطر جايگاه عظيمش در جان ما، نزد او آغاز به سخن گفتن نمى‏كرديم. لبخند كه مى‏زد، دندان‏هايش چون رشته گوهر، آشكار مى‏شد. يُعَظِّمُ أهلَ الدّينِ، ويَرحَمُ المَساكينَ، ويُطعِمُ فِيالمَسغَبَةِ يَتيما ذا مَقرَبَةٍ أو مِسكينا ذا مَترَبَةٍ، يَكسُو العُريانَ، وَينصُرُ اللَّه فانَ، ويَستَوحِشُ مِنَ الدُّنيا وزَهرَتِها، ويَأنِسُ بِاللَّيلِ وظُلمَتِهِ.اهل دين را بزرگ مى‏داشت، به افتادگانْ رحم مى‏كرد و در روزگار سخت، يتيمِ خويشاوند و نيازمند بدبخت را غذا مى‏داد. برهنه را مى‏پوشانْد، و گرفتاران را يارى مى‏داد. از دنيا و زرق و برق آن، بيم داشت و به شب و تاريكى آن، انس مى‏ورزيد. وكَأَنّي بِهِ وقَد أرخَى اللَّيلُ سُدولَهُ، وغارَت نُجومُهُ، وهُوَ في مِحرابِهِ قابِضٌ عَلى لِحيَتِهِ، يَتَمَلمَلُ تَمَلمُلَ السَّليم‏، ويَبكي بُكاءَ الحَزينِ، ويَقولُ: «يا دُنيا غُرّي غَيري، إلَيَّ تَعَرَّضتِ أم إلَيَّ تَشَوَّفتِ؟ هَيهاتَ هَيهاتَ! لا حانَ حينُكِ، قد أبَنتُكِ ثَلاثا لا رَجعَةَ لي فيكِ، عُمُرُكِ قَصيرٌ، وعَيشُكِ حَقيرٌ، وخَطَرُكِ يَسيرٌ، آهِ مِن قِلَّةِ الزّادِ وبُعدِ السَّفَرِ ووَحشَةِ الطَّريقِ.فَقالَ لَهُ مُعاوِيَةُ: زِدني شَيئا مِن كَلامِهِ، فَقالَ ضِرارٌ: كانَ يَقولُ: أعجَبُ ما في الإِنسانِ قَلبُهُ ... گويى هم‏اكنون او را مى‏بينم در هنگامى كه شب، دامن گسترده و ستارگانش غروب مى‏كنند، و او در محرابش، دست به‏ريش خود، چون شخص‏مار گزيده، به‏خود مى‏پيچد و چون غمگينان مى‏گِريَد و مى‏گويد: «اى دنيا! غير از من را بفريب. آيا به من روى مى‏آورى و براى من خودآرايى مى‏كنى؟! هيهات، هيهات! زمان، زمانِ فريب خوردن از تو نيست. تو را سه بار طلاق دادم كه مرا بازگشتى به سوى تو نباشد. عمر تو كوتاه، و عيش تو كوچك، و ارزشت كم است. آه از كم‏توشگى و دورى سفر و وحشت راه»فَقالَ لَهُ مُعاوِيَةُ: زِدني كُلَّما وَعَيتَهُ مِن كَلامِهِ، قالَ: هَيهاتَ أن آتِيَ عَلى جَميعِ ما سَمِعتُهُ مِنهُ. معاويه به وى گفت: چيزى از سخن او برايم بگو. ضرار گفت: هميشه مى‏گفت: «شگفت‏ترينْ چيز در انسان، دل اوست ...». معاويه گفت: هر چه از سخنان او مى‏دانى، به من بگو. گفت: هيهات، اگر بتوانم همه آنچه از او شنيدم، به ياد بياورم!                                         14) اهل صبر و شکیبایى اند چه در مسیر طاعت یا در برابر وسوسه هاى گناه و یا در مقابل مصیبت «صَبَرُوا أَیَّاماً قَصِیرَةً أَعْقَبَتْهُمْ رَاحَةً طَوِیلَةً. تِجَارَةٌ مُرْبِحَةٌ یَسَّرَهَا لَهُمْ رَبُّهُمْ».                                                   «وَ عَلَیْکُمْ بِالصَّبْرِ فَإِنَّ الصَّبْرَ مِنَ الاْیمانِ کَالرَّأْسِ مِنَ الْجَسَدِ».( نهج البلاغه، حکمت 82 .)                                 در حدیثى که مرحوم کلینى در کافى از امام باقر(علیه السلام) نقل مى کند، حضرت می فرماید :«اَلْجَنَّةُ مَحْفُوفَةٌ بِالْمَکارِهِ وَ الصَّبرِ، فَمَنْ صَبَرَ عَلَى الْمَکارِهِ فِى الدُّنْیا دَخَلَ الْجَنَّةَ; وَ جَهَنَّمُ مَحْفُوفَةٌ بِاللَّذاتِ وَ الشَّهَواتِ فَمَن أَعْطى نَفْسَه لَذَّتَها وَ شَهْوَتَها دَخَلَ النّارَ» ( الکافى، جلد 2، صفحه 89، باب الصبر، حدیث 7 .)                                                    15) حتی دربرابرمظاهردنیا و جلوه گریهایش ، فریبش را نمی خورند وبرای رهایی از اسیردنیا شدن ، به بهاى جان، خویش را از اسارتش آزادمی سازند«أَرَادَتْهُمُ الدُّنْیَا فَلَمْ یُرِیدُوهَا، وَ أَسَرَتْهُمْ فَفَدَوْا أَنْفُسَهُمْ مِنْهَا.» اشاره به اینکه دنیا با زرق و برق هایى که دارد به سراغ همه مى رود و خود را چنان مى آراید که نفوس انسانى را به سوى خود جلب کند. آنها که ناآگاه یا هوسبازند، در دام دنیا گرفتار مى شوند؛ ولى پرهیزگاران که سراب بودن متاع دنیا را مى دانند، هرگز فریب آن را نمى خورند. همچنین دنیا از طریق مال و ثروت و جاه و مقام و شهوات گوناگون انسان هاى بسیارى را در دام خود اسیر مى سازد و راه آزادى و نجات را بر آنها مى بندد؛ ولى مومنان در همان گام هاى نخستین به این معنا پى مى برند و به بهاى جان خود را از این اسارت رهایى مى بخشند.                          به راستى ما بسیارى را مى بینیم که چنان اسیر مقامند که براى حفظ آن به هر گناه و جنایت و ذلّتى تن در مى دهند، و بعضى چنان اسیر مال و شهوتند که براى حفظ آن همه کرامت انسانى خود را بر باد مى دهند; ولى پرهیزگاران که در خط معصومان گام بر مى دارند، حتى از جان خویش مى گذرند و فریاد «هَیْهاتَ مِنَّا الذِّلَّةُ» سر مى دهند.

    16) برنامه شبانه مومنین وپرهیزکاران                                                                                                        1 -أَمَّا اللَّیْلُ فَصَافُّونَ أَقْدَامَهُمْ، بر پاى خود (به نماز) مى ایستند .                                                                                      حضرت رسول میفرمایند:جبرئیل مراپیوسته سفارش به نماز شب میکرد تااینکه گمان کردم خوبان وبر گزیدگان امت من هر گز نمی خوابند. خداوند متعال به موسی (ع) فرمود:ای پسرعمران!دروغ میگوید کسی که گمان میکند مرا دوست دارد ولی هنگام شب تا صبح می خوابد                                                             2-تَالِینَ لاِجْزَاءِ الْقُرْآنِ یُرَتِّلُونَهَا تَرْتِیلاً. آیات قرآن را شمرده و با تدبر تلاوت مى کنند. یُحَزِّنُونَ بِهِ أَنْفُسَهُمْ وَ یَسْتَثِیرُونَ بِهِ دَوَاءَ دَائِهِمْ»به وسیله آن،جان خویش را محزون مى سازند و داروى درد خود را از آن مى طلبند»                                                                    قالَ عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ عَلَيْهِمَا السَّلَامُ: «لَوْ مَاتَ مَنْ بَيْنَ الْمَشْرِقِ وَ الْمَغْرِبِ، لَمَا اسْتَوْحَشْتُ بَعْدَ أَنْ يَكُونَ الْقُرْآنُ مَعِي» وَ كَانَ عَلَيْهِ السَّلَامُ إِذَا قَرَأَ «مالِكِ يَوْمِ الدِّينِ» يُكَرِّرُهَا حَتّى‏ كَادَ أَنْ يَمُوتَ. (الكافي ،ج‏ ۴ ، ص ۶۰۳ )                                عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ الباقر عَلَيْهِ السَّلَامُ، قَالَ: مَنْ قَرَأَ الْقُرْآنَ قَائِماً فِي صَلَاتِهِ، كَتَبَ اللَّهُ لَهُ بِكُلِّ حَرْفٍ مِائَةَ حَسَنَةٍ؛وَ مَنْ قَرَأَهُ فِي صَلَاتِهِ جَالِساً،كَتَبَ اللَّهُ لَهُ بِكُلِّ حَرْفٍ‏ خَمْسِينَ حَسَنَةً؛وَمَنْ قَرَأَهُ فِي غَيْرِ صَلَاتِهِ،كَتَبَ اللَّهُ لَهُ بِكُلِّ حَرْفٍ عَشْرَحَسَنَاتٍ» (الكافي ،ج‏۴، ص ۶۲۰)

       الهي قمشه‏اي:

همه شب تا سحر، آن عشقبازان               ز شوق دوست، چون شمع گدازان‏

کنند اجزاء قرآن را تلاوت                   به ترتيب و تفکر، وز درايت‏

کنند از فکر در آيات قرآن                  هزاران درد جان خويش درمان‏

کتاب عشق قرآن است درياب             صحيفه سر سبحان است درياب‏

مي شيرين پاک آسماني است             قرآن جو که تاک آسماني است‏

شهود غيبي و غيب شهودي است        صعود قوسي و قوس صعودي است‏

خوشا آنان که شب زين دفتر عشق     همي خوانند نام دلبر عشق‏

      خوشا آنان که هر شب، تا سحرگاه        بدين خوش نغمه، از دل، برکشند آه

          3-فَإِذَا مَرُّوا بِآیَة فِیهَا تَشْوِیقٌ رَکَنُوا إِلَیْهَا طَمَعاً، وَ تَطَلَّعَتْ نُفُوسُهُمْ إِلَیْهَا شَوْقاً، وَ ظَنُّوا أَنَّها نُصْبَ أَعْیُنِهِمْ).«هنگامى که به آیه اى مى رسند که در آ ن تشویق است (تشویق به پاداش هاى بزرگ الهى در برابر ایمان و عمل صالح) با اشتیاق فراوان بر آن تکیه مى کنند و چشم جانشان با علاقه بسیار در آن خیره مى شود و گویى آن بشارت را در برابر چشم خود مى بینند»آرى! آنها قرآن را سرسرى نمى خوانند و همان گونه که در بالا گفته شد خود را مخاطبان واقعى آن مى دانند; بشارت هاى الهى آتش شوق را در دل هاى آنها شعلهور مى سازد و آنچه را در آخرت است در این دنیا با چشم دل مى بینند و همین امر انگیزه آنها در برنامه «سیر الى الله» است.                                  الهي قمشه‏اي:

به رحمت از پي تشويق ديدار                         نمايد لطف و دلجويي بسيار

کنند از دل، فغان، چون بلبل از شوق                طمع بندند بر وصل گل از شوق‏

نفوس پاک آن پرهيزکاران                              به وجد آرد چو بلبل در بهاران‏

که گويي در بهشتند آرميده                              ز دلهاشان، گل رضوان دميده

4-وَ إِذَا مَرُّوا بِآیَة فِیهَا تَخْوِیفٌ أَصْغَوْا إِلَیْهَا مَسَامِعَ قُلُوبِهِمْ، وَ ظَنُّوا أَنَّ زَفِیرَ جَهَنَّمَ وَ شَهِیقَهَا فِی أُصُولِ آذَانِهِمْ».          «و نیز هنگامى که به آیه اى مى رساند که بیم و انذار در آن است (انذار در برابر گناهان) گوش هاى دل خویش را براى شنیدن آن باز مى کنند و گویى فریادها و ناله هاى زبانه هاى آتش دوزخ در درون گوششان طنین انداز است»

الهي قمشه‏اي:

بر آن آيات پر تخويف دلدار                             چه بگشايند گوش عقل هشيار

تو گويي بشنوند افغان دوزخ                             زفير از شعله‏ي سوزان دوزخ‏

جهنم را به گوش دل، زفيري است                   که گويي اژدهاي خورده تيري است‏

که هر بيداد و عصيان، در جهان است                شرار دوزخي در وي نهان است‏

وليکن جان مردان دل آگاه                                بدان فرياد و آن غوغا برد راه

   آرى ایمان آنها به مرحله شهود رسیده و حقایق عالم غیب و جهان آخرت را با چشم مى بینند و با همه وجودشان لمس مى کنند و هر گاه خواندن آیات قرآن بدین گونه باشد بهترین وسیله تربیت انسانهاست.                               در یکى از سخنان مولا آمده است : «ألا لا خَیْرَ فى قِراءَة لَیْسَ فیها تَدَبُّرٌ ألا لا خَیْرَ فى عِبادَة لَیْسَ فِیها تَفَقُّهٌ » آگاه باشید تلاوتى که در آن تدبّر نیست منشأ خیر و برکتى نیست و عبادتى که درآن فهم و آگاهى نباشد، خیرى ندارد»                                                                                                                                                                              در حدیث دیگرى از امام سجاد(علیه السلام) آمده است :«آیاتُ الْقُرْآنِ خَزائِنُ فَکُلَّما فُتِحَتْ خَزینَةٌ یَنْبَغى لَکَ اَنْ تَنْظُرَ ما فیها»آیات قرآن گنجینه هاى الهى است هر گاه گنجینه اى گشوده شود، سزاوار است با دقّت در آن نظرافکنى (و از گوهرهاى گرانبهایش بهره گیرى)»                                                                                                   از آنجا که امام(علیه السلام) در جمله هاى قبل کیفیّت نماز پرهیزکاران را در حال قیام بیان فرمود که با تلاوت آیات قرآن و توأم با خضوع و خشوع و تدبّر و حضور قلب همراه است.

سبک زندگی پرهیزکاران درنهج البلاغه(4)

...                                 10) مردم از شر آنها در امانند «و شرورهم مأمونه»                                                                        پيغمبر اکرم(صلى الله عليه وآله):«إنّ شَرَّ النّاسِ مَنْزِلَةً عِنْدَاللهِ يَوْمَ الْقِيامَةِ مَنْ يَخافُ النّاسُ شَرَّهُ»                                       «المسلم من سلم الناس من لسانه ویده»                                                                                                                                      11) اندامشان لاغر« وَ أَجْسَادُهُمْ نَحِیفَةٌ»شکم‌باره نیستند ،خوردن وآشامیدن راهدف نمی دانند.                نحيف بودن جسم از يکسو نشانه زهد و پارسايى و از سوى ديگر دلالت بر چابکى و آمادگى براى انجام وظايف الهى دارد.   12) نیازهایشان اندک« وَ حَاجَاتُهُمْ خَفِیفَةٌ» یعنی همچون دنياپرستان زراندوزنیستند كه مانند جهنم هرچه بيابند باز هم «هل من مزيد» مى‌گويند. این همان است که درخطبه ۲۲ فرمود«تَخَفَّفُوا تَلْحَقُوا»
امام صادق عليه السّلام وارد حمام شد. صاحب حمام به آن حضرت عرض كرد: اجازه مى‌دهيد براى شما حمام را قرق كنيم. فرمود: «لا إنّ المؤمن خفيف المؤونة؛ نه، مؤمن خفيف المؤونة است (و زندگى ساده و بى‌تكلّفى دارد)».                     13) نفوسشان عفیف و پاک است «وَ أَنْفُسُهُمْ عَفِیفَةٌ».  عفتى كه آنها را وادار به چشم‌پوشى از هوا و هوس و گناه مى‌كند و به تعبير ديگر هواپرستى و گناه در نظر آنها بى‌رنگ مى‌شود، به گونه‌اى كه از مشاهده صحنه‌هاى زشت و آلوده متنفر مى‌شوند.در حکمت 473نهج البلاغه : «ما المجاهد الشّهيد في سبيل اللّه بأعظم اجرا ممّن قدر فعفّ؛ لكاد العفيف أن يكون ملكا من الملائكة»                                                                                                                                                                          دَخَلَ ضِرارُ بنُ ضَمرَةَ؛ وكانَ مِن خَواصِّ عَلِيٍّ عَلى مُعاوِيَةَ وافِدا، فَقالَ لَهُ: صِف لي عَلِيّا. قالَ: أعفِني يا أميرَ المُؤمِنينَ. قالَ مُعاوِيَةُ: لابُدَّ مِن ذلِكَ.»ضرار بن ضمره كه از ياران ويژه على عليه السلام بود، به عنوان نماينده بر معاويه وارد شد. معاويه گفت: على را برايم توصيف كن.گفت: مرا معاف دار، اى اميرمؤمنان! معاويه گفت: چاره‏اى ندارى. فَقالَ: أمّا إذا كانَ لابُدَّ مِن ذلِكَ فَإِنَّهُ كانَ وَاللّهِ بَعيدَ المَدى، شَديدَ القُوى، يَقولُ فَصلًا، ويَحكُم عَدلًا، يَتَفَجَّرُ العِلمُ مِن جَوانِبِهِ، وتَنطِقُ الحِكمَةُ مِن نَواحيهِ، يُعجِبُهُ مِنَ الطَّعامِ ما خَشُنَ، ومِنَ اللِّباسِ ما قَصُرَ.گفت: اگر چاره‏اى ندارم، بدان كه او به خدا سوگند، دير ترس و قوى پنجه بود. آخرين سخن را مى‏گفت و به داد، حكم مى‏كرد. دانش از همه سوى او فَوران مى‏كرد و حكمت، از اطرافش مى‏جوشيد. از غذا، درشت آن را و از لباس، كوتاه آن را دوست مى‏داشت. وكانَ وَاللّهِ يُجيبُنا إذا دَعَوناهُ، ويُعطينا إذا سَأَلناهُ، وكُنّا وَاللّهِ عَلى تَقريبِهِ لَنا وقُربِهِ مِنّا لا نُكَلِّمُهُ هَيبَةً لَهُ، ولا نَبتَدِئُهُ لِعِظَمِهِ في نُفوسِنا، يَبسِمُ عَن ثَغرٍ كَاللُّؤلُؤِ المَنظومِ، به خدا سوگند، هرگاه مى‏خوانديمش، پاسخمان مى‏داد، و هرگاه درخواست مى‏كرديم، اجابتمان مى‏كرد. سوگند به خدا، با همه نزديكى او به ما و نزديكى ما به او، به خاطر هيبتش با او سخن نمى‏گفتيم و به خاطر جايگاه عظيمش در جان ما، نزد او آغاز به سخن گفتن نمى‏كرديم. لبخند كه مى‏زد، دندان‏هايش چون رشته گوهر، آشكار مى‏شد. يُعَظِّمُ أهلَ الدّينِ، ويَرحَمُ المَساكينَ، ويُطعِمُ فِيالمَسغَبَةِ يَتيما ذا مَقرَبَةٍ أو مِسكينا ذا مَترَبَةٍ، يَكسُو العُريانَ، وَينصُرُ اللَّه فانَ، ويَستَوحِشُ مِنَ الدُّنيا وزَهرَتِها، ويَأنِسُ بِاللَّيلِ وظُلمَتِهِ.اهل دين را بزرگ مى‏داشت، به افتادگانْ رحم مى‏كرد و در روزگار سخت، يتيمِ خويشاوند و نيازمند بدبخت را غذا مى‏داد. برهنه را مى‏پوشانْد، و گرفتاران را يارى مى‏داد. از دنيا و زرق و برق آن، بيم داشت و به شب و تاريكى آن، انس مى‏ورزيد. وكَأَنّي بِهِ وقَد أرخَى اللَّيلُ سُدولَهُ، وغارَت نُجومُهُ، وهُوَ في مِحرابِهِ قابِضٌ عَلى لِحيَتِهِ، يَتَمَلمَلُ تَمَلمُلَ السَّليم‏، ويَبكي بُكاءَ الحَزينِ، ويَقولُ: «يا دُنيا غُرّي غَيري، إلَيَّ تَعَرَّضتِ أم إلَيَّ تَشَوَّفتِ؟ هَيهاتَ هَيهاتَ! لا حانَ حينُكِ، قد أبَنتُكِ ثَلاثا لا رَجعَةَ لي فيكِ، عُمُرُكِ قَصيرٌ، وعَيشُكِ حَقيرٌ، وخَطَرُكِ يَسيرٌ، آهِ مِن قِلَّةِ الزّادِ وبُعدِ السَّفَرِ ووَحشَةِ الطَّريقِ.فَقالَ لَهُ مُعاوِيَةُ: زِدني شَيئا مِن كَلامِهِ، فَقالَ ضِرارٌ: كانَ يَقولُ: أعجَبُ ما في الإِنسانِ قَلبُهُ ... گويى هم‏اكنون او را مى‏بينم در هنگامى كه شب، دامن گسترده و ستارگانش غروب مى‏كنند، و او در محرابش، دست به‏ريش خود، چون شخص‏مار گزيده، به‏خود مى‏پيچد و چون غمگينان مى‏گِريَد و مى‏گويد: «اى دنيا! غير از من را بفريب. آيا به من روى مى‏آورى و براى من خودآرايى مى‏كنى؟! هيهات، هيهات! زمان، زمانِ فريب خوردن از تو نيست. تو را سه بار طلاق دادم كه مرا بازگشتى به سوى تو نباشد. عمر تو كوتاه، و عيش تو كوچك، و ارزشت كم است. آه از كم‏توشگى و دورى سفر و وحشت راه»فَقالَ لَهُ مُعاوِيَةُ: زِدني كُلَّما وَعَيتَهُ مِن كَلامِهِ، قالَ: هَيهاتَ أن آتِيَ عَلى جَميعِ ما سَمِعتُهُ مِنهُ. معاويه به وى گفت: چيزى از سخن او برايم بگو. ضرار گفت: هميشه مى‏گفت: «شگفت‏ترينْ چيز در انسان، دل اوست ...». معاويه گفت: هر چه از سخنان او مى‏دانى، به من بگو. گفت: هيهات، اگر بتوانم همه آنچه از او شنيدم، به ياد بياورم!                                         14) اهل صبر و شکیبایى اند چه در مسیر طاعت یا در برابر وسوسه هاى گناه و یا در مقابل مصیبت «صَبَرُوا أَیَّاماً قَصِیرَةً أَعْقَبَتْهُمْ رَاحَةً طَوِیلَةً. تِجَارَةٌ مُرْبِحَةٌ یَسَّرَهَا لَهُمْ رَبُّهُمْ».                                                   «وَ عَلَیْکُمْ بِالصَّبْرِ فَإِنَّ الصَّبْرَ مِنَ الاْیمانِ کَالرَّأْسِ مِنَ الْجَسَدِ».( نهج البلاغه، حکمت 82 .)                                 در حدیثى که مرحوم کلینى در کافى از امام باقر(علیه السلام) نقل مى کند، حضرت می فرماید :«اَلْجَنَّةُ مَحْفُوفَةٌ بِالْمَکارِهِ وَ الصَّبرِ، فَمَنْ صَبَرَ عَلَى الْمَکارِهِ فِى الدُّنْیا دَخَلَ الْجَنَّةَ; وَ جَهَنَّمُ مَحْفُوفَةٌ بِاللَّذاتِ وَ الشَّهَواتِ فَمَن أَعْطى نَفْسَه لَذَّتَها وَ شَهْوَتَها دَخَلَ النّارَ» ( الکافى، جلد 2، صفحه 89، باب الصبر، حدیث 7 .)                                                    15) حتی دربرابرمظاهردنیا و جلوه گریهایش ، فریبش را نمی خورند وبرای رهایی از اسیردنیا شدن ، به بهاى جان، خویش را از اسارتش آزادمی سازند«أَرَادَتْهُمُ الدُّنْیَا فَلَمْ یُرِیدُوهَا، وَ أَسَرَتْهُمْ فَفَدَوْا أَنْفُسَهُمْ مِنْهَا.» اشاره به اینکه دنیا با زرق و برق هایى که دارد به سراغ همه مى رود و خود را چنان مى آراید که نفوس انسانى را به سوى خود جلب کند. آنها که ناآگاه یا هوسبازند، در دام دنیا گرفتار مى شوند؛ ولى پرهیزگاران که سراب بودن متاع دنیا را مى دانند، هرگز فریب آن را نمى خورند. همچنین دنیا از طریق مال و ثروت و جاه و مقام و شهوات گوناگون انسان هاى بسیارى را در دام خود اسیر مى سازد و راه آزادى و نجات را بر آنها مى بندد؛ ولى مومنان در همان گام هاى نخستین به این معنا پى مى برند و به بهاى جان خود را از این اسارت رهایى مى بخشند.                          به راستى ما بسیارى را مى بینیم که چنان اسیر مقامند که براى حفظ آن به هر گناه و جنایت و ذلّتى تن در مى دهند، و بعضى چنان اسیر مال و شهوتند که براى حفظ آن همه کرامت انسانى خود را بر باد مى دهند; ولى پرهیزگاران که در خط معصومان گام بر مى دارند، حتى از جان خویش مى گذرند و فریاد «هَیْهاتَ مِنَّا الذِّلَّةُ» سر مى دهند.

    16) برنامه شبانه مومنین وپرهیزکاران                                                                                                        1 -أَمَّا اللَّیْلُ فَصَافُّونَ أَقْدَامَهُمْ، بر پاى خود (به نماز) مى ایستند .                                                                                      حضرت رسول میفرمایند:جبرئیل مراپیوسته سفارش به نماز شب میکرد تااینکه گمان کردم خوبان وبر گزیدگان امت من هر گز نمی خوابند. خداوند متعال به موسی (ع) فرمود:ای پسرعمران!دروغ میگوید کسی که گمان میکند مرا دوست دارد ولی هنگام شب تا صبح می خوابد                                                             2-تَالِینَ لاِجْزَاءِ الْقُرْآنِ یُرَتِّلُونَهَا تَرْتِیلاً. آیات قرآن را شمرده و با تدبر تلاوت مى کنند. یُحَزِّنُونَ بِهِ أَنْفُسَهُمْ وَ یَسْتَثِیرُونَ بِهِ دَوَاءَ دَائِهِمْ»به وسیله آن،جان خویش را محزون مى سازند و داروى درد خود را از آن مى طلبند»                                                                    قالَ عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ عَلَيْهِمَا السَّلَامُ: «لَوْ مَاتَ مَنْ بَيْنَ الْمَشْرِقِ وَ الْمَغْرِبِ، لَمَا اسْتَوْحَشْتُ بَعْدَ أَنْ يَكُونَ الْقُرْآنُ مَعِي» وَ كَانَ عَلَيْهِ السَّلَامُ إِذَا قَرَأَ «مالِكِ يَوْمِ الدِّينِ» يُكَرِّرُهَا حَتّى‏ كَادَ أَنْ يَمُوتَ. (الكافي ،ج‏ ۴ ، ص ۶۰۳ )                                عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ الباقر عَلَيْهِ السَّلَامُ، قَالَ: مَنْ قَرَأَ الْقُرْآنَ قَائِماً فِي صَلَاتِهِ، كَتَبَ اللَّهُ لَهُ بِكُلِّ حَرْفٍ مِائَةَ حَسَنَةٍ؛وَ مَنْ قَرَأَهُ فِي صَلَاتِهِ جَالِساً،كَتَبَ اللَّهُ لَهُ بِكُلِّ حَرْفٍ‏ خَمْسِينَ حَسَنَةً؛وَمَنْ قَرَأَهُ فِي غَيْرِ صَلَاتِهِ،كَتَبَ اللَّهُ لَهُ بِكُلِّ حَرْفٍ عَشْرَحَسَنَاتٍ» (الكافي ،ج‏۴، ص ۶۲۰)

       الهي قمشه‏اي:

همه شب تا سحر، آن عشقبازان               ز شوق دوست، چون شمع گدازان‏

کنند اجزاء قرآن را تلاوت                   به ترتيب و تفکر، وز درايت‏

کنند از فکر در آيات قرآن                  هزاران درد جان خويش درمان‏

کتاب عشق قرآن است درياب             صحيفه سر سبحان است درياب‏

مي شيرين پاک آسماني است             قرآن جو که تاک آسماني است‏

شهود غيبي و غيب شهودي است        صعود قوسي و قوس صعودي است‏

خوشا آنان که شب زين دفتر عشق     همي خوانند نام دلبر عشق‏

      خوشا آنان که هر شب، تا سحرگاه        بدين خوش نغمه، از دل، برکشند آه

          3-فَإِذَا مَرُّوا بِآیَة فِیهَا تَشْوِیقٌ رَکَنُوا إِلَیْهَا طَمَعاً، وَ تَطَلَّعَتْ نُفُوسُهُمْ إِلَیْهَا شَوْقاً، وَ ظَنُّوا أَنَّها نُصْبَ أَعْیُنِهِمْ).«هنگامى که به آیه اى مى رسند که در آ ن تشویق است (تشویق به پاداش هاى بزرگ الهى در برابر ایمان و عمل صالح) با اشتیاق فراوان بر آن تکیه مى کنند و چشم جانشان با علاقه بسیار در آن خیره مى شود و گویى آن بشارت را در برابر چشم خود مى بینند»آرى! آنها قرآن را سرسرى نمى خوانند و همان گونه که در بالا گفته شد خود را مخاطبان واقعى آن مى دانند; بشارت هاى الهى آتش شوق را در دل هاى آنها شعلهور مى سازد و آنچه را در آخرت است در این دنیا با چشم دل مى بینند و همین امر انگیزه آنها در برنامه «سیر الى الله» است.                                  الهي قمشه‏اي:

به رحمت از پي تشويق ديدار                         نمايد لطف و دلجويي بسيار

کنند از دل، فغان، چون بلبل از شوق                طمع بندند بر وصل گل از شوق‏

نفوس پاک آن پرهيزکاران                              به وجد آرد چو بلبل در بهاران‏

که گويي در بهشتند آرميده                              ز دلهاشان، گل رضوان دميده

4-وَ إِذَا مَرُّوا بِآیَة فِیهَا تَخْوِیفٌ أَصْغَوْا إِلَیْهَا مَسَامِعَ قُلُوبِهِمْ، وَ ظَنُّوا أَنَّ زَفِیرَ جَهَنَّمَ وَ شَهِیقَهَا فِی أُصُولِ آذَانِهِمْ».          «و نیز هنگامى که به آیه اى مى رساند که بیم و انذار در آن است (انذار در برابر گناهان) گوش هاى دل خویش را براى شنیدن آن باز مى کنند و گویى فریادها و ناله هاى زبانه هاى آتش دوزخ در درون گوششان طنین انداز است»

الهي قمشه‏اي:

بر آن آيات پر تخويف دلدار                             چه بگشايند گوش عقل هشيار

تو گويي بشنوند افغان دوزخ                             زفير از شعله‏ي سوزان دوزخ‏

جهنم را به گوش دل، زفيري است                   که گويي اژدهاي خورده تيري است‏

که هر بيداد و عصيان، در جهان است                شرار دوزخي در وي نهان است‏

وليکن جان مردان دل آگاه                                بدان فرياد و آن غوغا برد راه

   آرى ایمان آنها به مرحله شهود رسیده و حقایق عالم غیب و جهان آخرت را با چشم مى بینند و با همه وجودشان لمس مى کنند و هر گاه خواندن آیات قرآن بدین گونه باشد بهترین وسیله تربیت انسانهاست.                               در یکى از سخنان مولا آمده است : «ألا لا خَیْرَ فى قِراءَة لَیْسَ فیها تَدَبُّرٌ ألا لا خَیْرَ فى عِبادَة لَیْسَ فِیها تَفَقُّهٌ » آگاه باشید تلاوتى که در آن تدبّر نیست منشأ خیر و برکتى نیست و عبادتى که درآن فهم و آگاهى نباشد، خیرى ندارد»                                                                                                                                                                              در حدیث دیگرى از امام سجاد(علیه السلام) آمده است :«آیاتُ الْقُرْآنِ خَزائِنُ فَکُلَّما فُتِحَتْ خَزینَةٌ یَنْبَغى لَکَ اَنْ تَنْظُرَ ما فیها»آیات قرآن گنجینه هاى الهى است هر گاه گنجینه اى گشوده شود، سزاوار است با دقّت در آن نظرافکنى (و از گوهرهاى گرانبهایش بهره گیرى)»                                                                                                   از آنجا که امام(علیه السلام) در جمله هاى قبل کیفیّت نماز پرهیزکاران را در حال قیام بیان فرمود که با تلاوت آیات قرآن و توأم با خضوع و خشوع و تدبّر و حضور قلب همراه است.

سبک زندگی پرهیزکاران درنهج البلاغه(3)

»        

      8)درجانزدن ،مرتبه بالای ایمان راطی وبه مرحله یقین رسیدن «فَهُمْ وَ الْجَنَّةُ کَمَنْ قَدْ رَآهَا، فَهُمْ فِیهَا مُنَعَّمُونَ، وَ هُمْ وَ النَّارُ کَمَنْ قَدْ رَآهَا، فَهُمْ فِیهَا مُعَذَّبُونَ»«آنها به کسانى مى مانند که بهشت را با چشم خود دیده و در آن متنعم اند، و همچون کسانى هستند که آتش دوزخ را مشاهده کرده و در آن معذّبند.                                                                                                                                                                                   در حدیث معروفى از امام صادق(علیه السلام) مى خوانیم که فرمود یک روز پیامبر(صلى الله علیه وآله) بعد از نماز صبح، چشمش به جوانى افتاد که بسیار خواب آلود بود، اندامش نحیف و لاغر به نظر مى رسید، رسول خدا(صلى الله علیه وآله) او را با نام صدا زد و فرمود : «کَیْفَ أصْبَحْتَ یا فُلانَ؟چگونه صبح کردى (و حالت چگونه است؟)» عرض کرد : «اَصْبَحْتُ یا رَسُولُ اللهِ مُوقِناً ; صبح کردم اى رسول خدا(صلى الله علیه وآله) در حالى که به مقام یقین رسیدم». رسول خدا(صلى الله علیه وآله) از این پاسخ صریح او در شگفتى فرو رفت و به او فرمود : «إنَّ لِکُلِّ یَقین حَقیقَةً فَما حَقیقَةُ یَقینِکَ؟; هر یقینى نشانه روشنى دارد، نشانه روشن یقین تو چیست؟» عرض کرد: اى رسول خدا(صلى الله علیه وآله)نشانه آن، این است که مرا در اندوهى عمیق فرو برده و به شب زنده دارى و روزه گرفتن روزها واداشته است و روح من به دنیا و آنچه در آن است بى اعتناست... .«کَأنّى أنْظُر إلى اَهْلِ الْجَنَّةِ یَتَنَعَّمُونَ فِى الْجَنَّةِ وَ یَتَعارَفُونَ، عَلَى الاْرائِکِ مُتَّکِئُونَ، وَ کَأنّى أنْظُرُ إلى أهْلِ النّارِ وَ هُمْ فیها مُعَذَّبُونَ مُصْطَرِخُونَ وَ کَأنّى الاْنَ اَسْمَعُ زَفیرَ النّارِ یَدُورُ فى مَسامِعى; گویى من اهل بهشت را مى بینم که در آغوش بهشت متنعم اند و با هم در گفت و گوى دوستانه اند و بر تختها تکیه زده اند و گویى اهل دوزخ را مى بینم که در آن، عذاب مى شوند و فریاد مى کشند و گویى الآن، صداى شعله هاى آتش در گوش من مى پیچد». پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله) فرمود : «هذا عَبْدٌ نَوَّر اللهُ قَلْبَه بِالاْیمانِ; این بنده اى است که خداوند قلب او را با نور ایمان روشن ساخته است». سپس فرمود : این حالت را حفظ کن، جوان عرضه داشت: دعایى در حق من کنید که خداوند شهادت را در رکاب شما براى من فراهم سازد، پیامبر(صلى الله علیه وآله) در حق او دعا کرد، طولى نکشید که در یکى از غزوات، همراه پیامبر(صلى الله علیه وآله) شرکت کرد و در آن غزوه ده نفر شهید شدند که دهمین آنها این جوان بود.( الکافى، جلد 2، صفحه 52)
2)ایمانشان موردپذیرش الهی است ،ایمان باعمل،کامل،تحقیقی،اختیاری،دایمی ...،زیراایمانهایی ازنظرقرآن کریم مردودوغیرقابل پذیرش است،ازجمله:
الف:ایمان حرفی یا باور قابل تحریف:«ومن الناس من یعبدالله علی حرف»
ب) ایمان فصلی یا مو سمی «فَإِذا رَكِبُوا فِی الْفُلْكِ دَعَوُا اللَّه مُخْلِصینَ لَهُ الدِّین»(عنكبوت/65)
ج) ایمان تبعیضی؛ «نومن ببعض ونکفر ببعض»                                                                                                  د) ایمان نفاق یا باور دو شخصیتی «و اذا لقواالذین آمنوا قالوا آمنا و اذا خلوا الی شیاطینهم قالوا انا معکم انما نحن مستهزئون»(بقره آیه ۱۴)                                                            ه)ايمان تقليدي وسطحی                                                                                                                                                                   و)ایمان بدون تفکر و تعقل ز)ایمان بدون عمل؛« وَ یَقُولُونَ آمَنَّا بِاللَّهِ وَ بِالرَّسُولِ وَ أَطَعْنا ثُمَّ یَتَوَلَّی فَرِیقٌ مِنْهُمْ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ وَ ما أُولئِكَ بِالْمُؤْمِنِینَ. » (نور، آیه 47.)                                                                                                                ح) ایمان عاریه ای                                                                       

   9)قُلُوبُهُمْ ‏مَحْزُونَة». قلب ‏هاشان پر از اندوه‏ است.                                                                                             مگردل محزون داشتن ارزش است؟درحالی که غم واندوه به گفته امیرمومنان (ع)نصف پیری است « الْهَمُّ نِصْفُ الْهَرَمِ » وبه بیان امام جوادعلیه السلام:« مَن کَثُرَ هَمُّهُ سَقُمَ جَسَدُهُ »                                                                                                درپاسخ باید گفت:غم وغصه گاه مذموم وگاه ممدوح است؛غم برای دنیا،ضررها،کمبود ها،ازدست رفتنها،عدم دستیابی ها غم مذموم است.                                                                 قرآن کریم این گونه اندوه هارا مورد مذمّت قرار می دهد «... لِكَيْلا تَحْزَنُوا عَلى‏ ما فاتَكُمْ وَ لا ما أَصابَكُمْ وَ اللَّهُ خَبِيرٌ بِما تَعْمَلُونَ».            ( آل عمران/آیه١٥٣)                                                     ازهمین نوع است اندوه خوردن بخاطر چشم همچشمی ها.رسول خدا(ص): «مَنْ مَدَّ عَيْنَيْهِ إِلَى مَا فِي أَيْدِي النَّاسِ مِنْ دُنْيَاهُمْ طَالَ‏ حُزْنُهُ‏ وَ سَخِطَ مَا قَسَمَ اللَّهُ لَهُ مِن‏ رِزقِهِ». (تحف العقول ص ٥١.)    اما اگرحزن و اندوه به خاطر خدا مانند آنچه درخطبه محل بحث آمده است؛««قُلُوبُهُم مَحزُونَةٌ»ازنوع ممدوح آن است.                                                                                              اما چرا دلهای مومنان یامتقیان محزون است؟ چند وجه برای علّت حزن اهل تقوا بیان گردیده که  همگی به خدای متعال بازگشت می کند،ازجمله:                                               ١-مشاهده غلبه باطل و مغلوب بودن حق؛خطاب خداوند به رسول خدا(ص) «لَعَلَّكَ باخِعٌ نَفْسَكَ أَلَّا يَكُونُوا مُؤْمِنِينَ».  (شعراء/٣)  «باخع» به معنى هلاك كردن خويشتن‏ از شدّت غم و اندوه است.                                                                                  در خطبه 27 نهج « فَلَو أَنَّ إمرأً مُسلِماً ماتَ مِن بَعدِ هذا أَسَفاً ما كانَ بِهِ مَلُوماً»                                                                                         2-ترس از آخرت خود و فکر در مواقف :«فمالی لا ابکی ، ابکی لخروج نفسی، ابکی لظلمه قبری ابکی لضیق لحدی»                              3-ترس ازفقدان شرائط قبولی اعمال                                                                                                                                            4-نگرانی درکوتاهی درادای وظایف فردی واجتماعی                                                                                                                   5-غم مردم ؛ ءاقنع بان یقول امیرالمومنین ولااشارکهم فی مکاره الدهر...                                                                                     6-غم ضایع کردن عمروفرصتها                                                                                                                                              راههای مقابله باغم واندوه ها:                                                                                                                                  الف:شناخت عوامل غم و اندوه ودوری ازآنها:                                                                                                                         1)دلبستگی به دنیا: امام صادق ‏علیه ‏السلام: «الرَّغْبَةُ فی الدُّنیا تُورِثُ الْغَمَّ وَالحُزْنَ» دنیا خواهی غم و اندوه می آورد.
پیامبر اعظم ‏(ص): «اَنَا زَعِیمٌ لِمَنْ اَكَبَّ عَلَی الْدُّنْیا[من قطعی می دانم برای کسی که به دنیاچسبیده سه چیزرا] بِفَقْرٍ لا غِنَاءَ لَهُ[فقری كه بی نیازی برایش نیست] وَ بِشُغْلٍ لا فِراغَ لَهُ [گرفتاریی ای كه از آن خلاصی نیست ]وَ حُزْنٍ لا اِنْقِطاعَ لَهُ» [ و غم و اندوهی كه به پایان نمی رسد.]                                                           2) كوتاهی در عمل: علی‏علیه‏السلام: «مَنْ قَصَّرَ فی العَمَلِ اُبْتُلِی بِالْهَمِّ» (حکمت127)                                                                  ونیز «بادِرِ الْفُرْصَةَ قَبْلَ أنْ تَكُونَ غُصَّۀً؛ (همان،خ31)                                                                                                                               3) جزع و فزع و بی تابی ؛امام علی‏ علیه ‏السلام: «ایاكَ والْجَزَعَ فَإنَّهُ یقْطَعُ الامَلَ وَ یضْعِفُ العَمَلَ وَ یوِرثُ الْهَمّ»                                  4) توجه به امكانات دیگران: رسول خدا‏صلی ‏الله‏ علیه ‏وآله: «مَنْ نَظَرَ اِلَی ما فی أیدِی النَّاسِ طالَ حُزْنُهُ وَ دامَ أسَفُهُ؛                           5) منفی نگری: امام كاظم ‏علیه ‏السلام:«مَنِ اغْتَمَّ كانَ لِلْغَمِّ اَهْلَاً»                                                                                                  6) بدهكارى رسول خدا(ص):«إِيَّاكُمْ والدَّيْنَ فَإنَّهُ هَمٌّ بِاللَّيْلِ وَ ذُلُّ بِالنَّهارِ»                                                                                   7)گناه امام صادق ‏علیه ‏السلام: «إذا كَثُرَتْ ذُنُوبُ المُؤمِنِ وَ لَمْ یكُن لَهُ العَمَلُ ما یكَفِّرُهَا اِبْتَلاهُ اللهُ بالْحُزنِ لِیكَفِّرَهَا بِهِ عَنْهُ» ب)استعانت ازصبرونماز«واستعینوابالصبروالصلوه»                                                                                                                                     امام صادق علیه‌السلام می فرماید:« ما يَمْنَعُ اَحَدَكُمْ اِذا دَخَل عَلَيْهِ غَمٌّ مِنْ غُمُومِ الدُّنْيا اَنْ يَتَوَضَّاَ ثُمّ َيَدْخُلَ مَسْجِدَهُ وَ يَرْكَعَ رَكْعَتَينِ فَيَدْعُوَ اللّه َ فيهِما؟ اَما سَمِعْتَ اللّه َ يَقُولُ: «وَ اسْتَعينوا  بِالصَّبْرِ وَ الصَّلاةِ»                                                                     ج)دوستى خدا«أَلَآ إِنَّ أَوْلِيَآءَ اللَّهِ لَاخَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَ لَاهُمْ يَحْزَنُونَ»( يونس / 62.)إِنَّ الَّذِينَ قَالُواْ رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقمُواْ فَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَ لَاهُمْ يَحْزَنُونَ»( احقاف/13.)                                                                                                                                                                د)يقين نيكو.امام على عليه السلام :«نِعْمَ طارِدُ الْهُمُومِ الْيَقِينُ »                                                                                             ه) صبر و تحمل:امیر مؤمنان‏ علیه ‏السلام: «اِطْرَحْ عَنْكَ وَارِدَاتِ الْهمُومَ بِعَزَائِمِ الصَّبْرِ وَ حُسْنِ الْیقینِ»                                                                و) رفاقت (جلسات انس): علی‏علیه‏السلام: «الإخْوَانُ جَلاءُ الْهُمُومِ وَ الأحْزَانِ» برادران، برطرف كننده زنگار غم و اندوه اند.          ز) نظافت: نظیف بودن و آراستگی ظاهر. ‏علیه ‏السلام: «غُسْلُ الثِّیابِ یذْهَبُ الْهَمَّ وَ الْحُزْنَ؛ »                                                           ح) برخی خوراكیها: امام صادق ‏علیه ‏السلام:«شَكَی نَبِی مِنَ الْاَنْبِیاءِ اِلَی اللهِ عَزَّ وَ جَلَّ الْغَمَّ، فَأمَرَهُ اللهُ عَزَّ وَ جَلَّ بِأَكْلِ الْعِنَب » (كافي، ج6،  ص 351)                                                     ت) گردش در طبیعت: حضرت علی‏علیه‏السلام: «النَّظَرُ إلَی الْخُضْرَهِ نُشْرَةٌ» نگریستن به سبزه ها مایۀ شادمانی است. ی)ذکرها:                                                                                                                                                                                 1-استغفار؛پيامبر خدا(ص):«مَنْ أَكْثَرَ الْاسْتِغْفارَ جَعَلَ اللَّهُ لَهُ مِنْ كُلِّ هَمٍّ فَرَجاًوَمِنْ كُلِّ ضِيقٍ مَخْرَجاً وَ يَرْزُقُهُ مِنْ حَيثُ لايَحْتَسِبُ» 2-حوقله: امام صادق ‏:«اِذَا حَزَنَك اَمْرٌ مِنْ سُلْطَانٍ اَوْ غَیرِهِ فَاَكْثِر مِنْ قَولِ «لا حَوْلَ وَ لا قُوَّةَ إلا بِاللهِ» فَاِنَّها مِفْتَاحُ الفَرَجِ وَ كَنْزٌ مِنْ كُنُوزِ الْجنَّةِ    ونیزفرمود: «إذا نَزَلَتِ الْهُمُومُ فَعَلَیكَ بِلا حَوْلَ وَ لا قُوَّةَ اِلَّا بِاللهِ»     رسول خدا‏(ص): «اَمَانٌ لِاُمَّتی مِنَ الْهَمِّ لا حَوْلَ وَ لا قُوَّةَ الَّا بِاللهِ، لا مَلْجَأ وَ لا مَنْجَی‏ مِنَ اللهِ إلَّا إلَیهِ؛                                                                                                                            3- «ذكر يونسيه»امام صادق عليه السلام:«در عجبم از كسى كه غمگين است و به قول خداوند: لَّآإِلهَ إِلَّآ أَنتَ سُبْحَانَكَ إِنّى كُنتُ مِنَ الظَّالِمِينَ پناه نمى برد،                                                                                                                                                                     4- «ذكر يا فتّاح» ذكر «يا فتّاح» براى حل مشكلات بيان شده است.                                                                                                               5-دعای خاص؛ ابوحمزه می گوید:امام محمدباقر (علیه السلام) به من فرمود: هر گاه پیشامدی برای تو رخ داد که موجب ترس و اندوه تو شد، به گوشه ای از خانه ی خود برو و بعد از خواندن دو رکعت نماز، هفتاد بار این دعا را بخوان:«یَا أَبْصَرَ النَّاظِرِینَ‏ وَ یَا أَسْمَعَ السَّامِعِینَ وَ یَا أَسْرَعَ الْحَاسِبِینَ وَ یَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِینَ                                                                                                                                              ک) درد دل کردن با برادران دینی؛ امام صادق(ع) در این زمینه می فرماید: « اذا ضاق احدکم فلیعلم أخاه و لایعین علی نفسه ؛ هرگاه یکی از شما دچار گرفتاری غم و اندوه شد، باید برادر خود را آگاه سازد و به توانایی خود اکتفا نکند.                                                                                                                                            ل) تلقین تحمل؛ افزایش میزان شکیبایی با تلقین تحمل است. ان لم تکن حلیمافتحلم»                                                         م) توجّه به ارزش پاداش تحمّل؛امام کاظم(ع) فرمود: « اَلمصیبةُ لِلصّابِرِ واحِدَۀٌ لِلجازِعِ اثنان» مصیبت صابر یکی است و مصیبت کسی که جزع و فزع می‏کند، دوتاست .  ن)امورمعنوی مانند:روزه،نمازشب ...                                 

سبک زندگی پرهیزکاران درنهج البلاغه(3)

»        

      8)درجانزدن ،مرتبه بالای ایمان راطی وبه مرحله یقین رسیدن «فَهُمْ وَ الْجَنَّةُ کَمَنْ قَدْ رَآهَا، فَهُمْ فِیهَا مُنَعَّمُونَ، وَ هُمْ وَ النَّارُ کَمَنْ قَدْ رَآهَا، فَهُمْ فِیهَا مُعَذَّبُونَ»«آنها به کسانى مى مانند که بهشت را با چشم خود دیده و در آن متنعم اند، و همچون کسانى هستند که آتش دوزخ را مشاهده کرده و در آن معذّبند.                                                                                                                                                                                   در حدیث معروفى از امام صادق(علیه السلام) مى خوانیم که فرمود یک روز پیامبر(صلى الله علیه وآله) بعد از نماز صبح، چشمش به جوانى افتاد که بسیار خواب آلود بود، اندامش نحیف و لاغر به نظر مى رسید، رسول خدا(صلى الله علیه وآله) او را با نام صدا زد و فرمود : «کَیْفَ أصْبَحْتَ یا فُلانَ؟چگونه صبح کردى (و حالت چگونه است؟)» عرض کرد : «اَصْبَحْتُ یا رَسُولُ اللهِ مُوقِناً ; صبح کردم اى رسول خدا(صلى الله علیه وآله) در حالى که به مقام یقین رسیدم». رسول خدا(صلى الله علیه وآله) از این پاسخ صریح او در شگفتى فرو رفت و به او فرمود : «إنَّ لِکُلِّ یَقین حَقیقَةً فَما حَقیقَةُ یَقینِکَ؟; هر یقینى نشانه روشنى دارد، نشانه روشن یقین تو چیست؟» عرض کرد: اى رسول خدا(صلى الله علیه وآله)نشانه آن، این است که مرا در اندوهى عمیق فرو برده و به شب زنده دارى و روزه گرفتن روزها واداشته است و روح من به دنیا و آنچه در آن است بى اعتناست... .«کَأنّى أنْظُر إلى اَهْلِ الْجَنَّةِ یَتَنَعَّمُونَ فِى الْجَنَّةِ وَ یَتَعارَفُونَ، عَلَى الاْرائِکِ مُتَّکِئُونَ، وَ کَأنّى أنْظُرُ إلى أهْلِ النّارِ وَ هُمْ فیها مُعَذَّبُونَ مُصْطَرِخُونَ وَ کَأنّى الاْنَ اَسْمَعُ زَفیرَ النّارِ یَدُورُ فى مَسامِعى; گویى من اهل بهشت را مى بینم که در آغوش بهشت متنعم اند و با هم در گفت و گوى دوستانه اند و بر تختها تکیه زده اند و گویى اهل دوزخ را مى بینم که در آن، عذاب مى شوند و فریاد مى کشند و گویى الآن، صداى شعله هاى آتش در گوش من مى پیچد». پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله) فرمود : «هذا عَبْدٌ نَوَّر اللهُ قَلْبَه بِالاْیمانِ; این بنده اى است که خداوند قلب او را با نور ایمان روشن ساخته است». سپس فرمود : این حالت را حفظ کن، جوان عرضه داشت: دعایى در حق من کنید که خداوند شهادت را در رکاب شما براى من فراهم سازد، پیامبر(صلى الله علیه وآله) در حق او دعا کرد، طولى نکشید که در یکى از غزوات، همراه پیامبر(صلى الله علیه وآله) شرکت کرد و در آن غزوه ده نفر شهید شدند که دهمین آنها این جوان بود.( الکافى، جلد 2، صفحه 52)
2)ایمانشان موردپذیرش الهی است ،ایمان باعمل،کامل،تحقیقی،اختیاری،دایمی ...،زیراایمانهایی ازنظرقرآن کریم مردودوغیرقابل پذیرش است،ازجمله:
الف:ایمان حرفی یا باور قابل تحریف:«ومن الناس من یعبدالله علی حرف»
ب) ایمان فصلی یا مو سمی «فَإِذا رَكِبُوا فِی الْفُلْكِ دَعَوُا اللَّه مُخْلِصینَ لَهُ الدِّین»(عنكبوت/65)
ج) ایمان تبعیضی؛ «نومن ببعض ونکفر ببعض»                                                                                                  د) ایمان نفاق یا باور دو شخصیتی «و اذا لقواالذین آمنوا قالوا آمنا و اذا خلوا الی شیاطینهم قالوا انا معکم انما نحن مستهزئون»(بقره آیه ۱۴)                                                            ه)ايمان تقليدي وسطحی                                                                                                                                                                   و)ایمان بدون تفکر و تعقل ز)ایمان بدون عمل؛« وَ یَقُولُونَ آمَنَّا بِاللَّهِ وَ بِالرَّسُولِ وَ أَطَعْنا ثُمَّ یَتَوَلَّی فَرِیقٌ مِنْهُمْ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ وَ ما أُولئِكَ بِالْمُؤْمِنِینَ. » (نور، آیه 47.)                                                                                                                ح) ایمان عاریه ای                                                                       

   9)قُلُوبُهُمْ ‏مَحْزُونَة». قلب ‏هاشان پر از اندوه‏ است.                                                                                             مگردل محزون داشتن ارزش است؟درحالی که غم واندوه به گفته امیرمومنان (ع)نصف پیری است « الْهَمُّ نِصْفُ الْهَرَمِ » وبه بیان امام جوادعلیه السلام:« مَن کَثُرَ هَمُّهُ سَقُمَ جَسَدُهُ »                                                                                                درپاسخ باید گفت:غم وغصه گاه مذموم وگاه ممدوح است؛غم برای دنیا،ضررها،کمبود ها،ازدست رفتنها،عدم دستیابی ها غم مذموم است.                                                                 قرآن کریم این گونه اندوه هارا مورد مذمّت قرار می دهد «... لِكَيْلا تَحْزَنُوا عَلى‏ ما فاتَكُمْ وَ لا ما أَصابَكُمْ وَ اللَّهُ خَبِيرٌ بِما تَعْمَلُونَ».            ( آل عمران/آیه١٥٣)                                                     ازهمین نوع است اندوه خوردن بخاطر چشم همچشمی ها.رسول خدا(ص): «مَنْ مَدَّ عَيْنَيْهِ إِلَى مَا فِي أَيْدِي النَّاسِ مِنْ دُنْيَاهُمْ طَالَ‏ حُزْنُهُ‏ وَ سَخِطَ مَا قَسَمَ اللَّهُ لَهُ مِن‏ رِزقِهِ». (تحف العقول ص ٥١.)    اما اگرحزن و اندوه به خاطر خدا مانند آنچه درخطبه محل بحث آمده است؛««قُلُوبُهُم مَحزُونَةٌ»ازنوع ممدوح آن است.                                                                                              اما چرا دلهای مومنان یامتقیان محزون است؟ چند وجه برای علّت حزن اهل تقوا بیان گردیده که  همگی به خدای متعال بازگشت می کند،ازجمله:                                               ١-مشاهده غلبه باطل و مغلوب بودن حق؛خطاب خداوند به رسول خدا(ص) «لَعَلَّكَ باخِعٌ نَفْسَكَ أَلَّا يَكُونُوا مُؤْمِنِينَ».  (شعراء/٣)  «باخع» به معنى هلاك كردن خويشتن‏ از شدّت غم و اندوه است.                                                                                  در خطبه 27 نهج « فَلَو أَنَّ إمرأً مُسلِماً ماتَ مِن بَعدِ هذا أَسَفاً ما كانَ بِهِ مَلُوماً»                                                                                         2-ترس از آخرت خود و فکر در مواقف :«فمالی لا ابکی ، ابکی لخروج نفسی، ابکی لظلمه قبری ابکی لضیق لحدی»                              3-ترس ازفقدان شرائط قبولی اعمال                                                                                                                                            4-نگرانی درکوتاهی درادای وظایف فردی واجتماعی                                                                                                                   5-غم مردم ؛ ءاقنع بان یقول امیرالمومنین ولااشارکهم فی مکاره الدهر...                                                                                     6-غم ضایع کردن عمروفرصتها                                                                                                                                              راههای مقابله باغم واندوه ها:                                                                                                                                  الف:شناخت عوامل غم و اندوه ودوری ازآنها:                                                                                                                         1)دلبستگی به دنیا: امام صادق ‏علیه ‏السلام: «الرَّغْبَةُ فی الدُّنیا تُورِثُ الْغَمَّ وَالحُزْنَ» دنیا خواهی غم و اندوه می آورد.
پیامبر اعظم ‏(ص): «اَنَا زَعِیمٌ لِمَنْ اَكَبَّ عَلَی الْدُّنْیا[من قطعی می دانم برای کسی که به دنیاچسبیده سه چیزرا] بِفَقْرٍ لا غِنَاءَ لَهُ[فقری كه بی نیازی برایش نیست] وَ بِشُغْلٍ لا فِراغَ لَهُ [گرفتاریی ای كه از آن خلاصی نیست ]وَ حُزْنٍ لا اِنْقِطاعَ لَهُ» [ و غم و اندوهی كه به پایان نمی رسد.]                                                           2) كوتاهی در عمل: علی‏علیه‏السلام: «مَنْ قَصَّرَ فی العَمَلِ اُبْتُلِی بِالْهَمِّ» (حکمت127)                                                                  ونیز «بادِرِ الْفُرْصَةَ قَبْلَ أنْ تَكُونَ غُصَّۀً؛ (همان،خ31)                                                                                                                               3) جزع و فزع و بی تابی ؛امام علی‏ علیه ‏السلام: «ایاكَ والْجَزَعَ فَإنَّهُ یقْطَعُ الامَلَ وَ یضْعِفُ العَمَلَ وَ یوِرثُ الْهَمّ»                                  4) توجه به امكانات دیگران: رسول خدا‏صلی ‏الله‏ علیه ‏وآله: «مَنْ نَظَرَ اِلَی ما فی أیدِی النَّاسِ طالَ حُزْنُهُ وَ دامَ أسَفُهُ؛                           5) منفی نگری: امام كاظم ‏علیه ‏السلام:«مَنِ اغْتَمَّ كانَ لِلْغَمِّ اَهْلَاً»                                                                                                  6) بدهكارى رسول خدا(ص):«إِيَّاكُمْ والدَّيْنَ فَإنَّهُ هَمٌّ بِاللَّيْلِ وَ ذُلُّ بِالنَّهارِ»                                                                                   7)گناه امام صادق ‏علیه ‏السلام: «إذا كَثُرَتْ ذُنُوبُ المُؤمِنِ وَ لَمْ یكُن لَهُ العَمَلُ ما یكَفِّرُهَا اِبْتَلاهُ اللهُ بالْحُزنِ لِیكَفِّرَهَا بِهِ عَنْهُ» ب)استعانت ازصبرونماز«واستعینوابالصبروالصلوه»                                                                                                                                     امام صادق علیه‌السلام می فرماید:« ما يَمْنَعُ اَحَدَكُمْ اِذا دَخَل عَلَيْهِ غَمٌّ مِنْ غُمُومِ الدُّنْيا اَنْ يَتَوَضَّاَ ثُمّ َيَدْخُلَ مَسْجِدَهُ وَ يَرْكَعَ رَكْعَتَينِ فَيَدْعُوَ اللّه َ فيهِما؟ اَما سَمِعْتَ اللّه َ يَقُولُ: «وَ اسْتَعينوا  بِالصَّبْرِ وَ الصَّلاةِ»                                                                     ج)دوستى خدا«أَلَآ إِنَّ أَوْلِيَآءَ اللَّهِ لَاخَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَ لَاهُمْ يَحْزَنُونَ»( يونس / 62.)إِنَّ الَّذِينَ قَالُواْ رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقمُواْ فَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَ لَاهُمْ يَحْزَنُونَ»( احقاف/13.)                                                                                                                                                                د)يقين نيكو.امام على عليه السلام :«نِعْمَ طارِدُ الْهُمُومِ الْيَقِينُ »                                                                                             ه) صبر و تحمل:امیر مؤمنان‏ علیه ‏السلام: «اِطْرَحْ عَنْكَ وَارِدَاتِ الْهمُومَ بِعَزَائِمِ الصَّبْرِ وَ حُسْنِ الْیقینِ»                                                                و) رفاقت (جلسات انس): علی‏علیه‏السلام: «الإخْوَانُ جَلاءُ الْهُمُومِ وَ الأحْزَانِ» برادران، برطرف كننده زنگار غم و اندوه اند.          ز) نظافت: نظیف بودن و آراستگی ظاهر. ‏علیه ‏السلام: «غُسْلُ الثِّیابِ یذْهَبُ الْهَمَّ وَ الْحُزْنَ؛ »                                                           ح) برخی خوراكیها: امام صادق ‏علیه ‏السلام:«شَكَی نَبِی مِنَ الْاَنْبِیاءِ اِلَی اللهِ عَزَّ وَ جَلَّ الْغَمَّ، فَأمَرَهُ اللهُ عَزَّ وَ جَلَّ بِأَكْلِ الْعِنَب » (كافي، ج6،  ص 351)                                                     ت) گردش در طبیعت: حضرت علی‏علیه‏السلام: «النَّظَرُ إلَی الْخُضْرَهِ نُشْرَةٌ» نگریستن به سبزه ها مایۀ شادمانی است. ی)ذکرها:                                                                                                                                                                                 1-استغفار؛پيامبر خدا(ص):«مَنْ أَكْثَرَ الْاسْتِغْفارَ جَعَلَ اللَّهُ لَهُ مِنْ كُلِّ هَمٍّ فَرَجاًوَمِنْ كُلِّ ضِيقٍ مَخْرَجاً وَ يَرْزُقُهُ مِنْ حَيثُ لايَحْتَسِبُ» 2-حوقله: امام صادق ‏:«اِذَا حَزَنَك اَمْرٌ مِنْ سُلْطَانٍ اَوْ غَیرِهِ فَاَكْثِر مِنْ قَولِ «لا حَوْلَ وَ لا قُوَّةَ إلا بِاللهِ» فَاِنَّها مِفْتَاحُ الفَرَجِ وَ كَنْزٌ مِنْ كُنُوزِ الْجنَّةِ    ونیزفرمود: «إذا نَزَلَتِ الْهُمُومُ فَعَلَیكَ بِلا حَوْلَ وَ لا قُوَّةَ اِلَّا بِاللهِ»     رسول خدا‏(ص): «اَمَانٌ لِاُمَّتی مِنَ الْهَمِّ لا حَوْلَ وَ لا قُوَّةَ الَّا بِاللهِ، لا مَلْجَأ وَ لا مَنْجَی‏ مِنَ اللهِ إلَّا إلَیهِ؛                                                                                                                            3- «ذكر يونسيه»امام صادق عليه السلام:«در عجبم از كسى كه غمگين است و به قول خداوند: لَّآإِلهَ إِلَّآ أَنتَ سُبْحَانَكَ إِنّى كُنتُ مِنَ الظَّالِمِينَ پناه نمى برد،                                                                                                                                                                     4- «ذكر يا فتّاح» ذكر «يا فتّاح» براى حل مشكلات بيان شده است.                                                                                                               5-دعای خاص؛ ابوحمزه می گوید:امام محمدباقر (علیه السلام) به من فرمود: هر گاه پیشامدی برای تو رخ داد که موجب ترس و اندوه تو شد، به گوشه ای از خانه ی خود برو و بعد از خواندن دو رکعت نماز، هفتاد بار این دعا را بخوان:«یَا أَبْصَرَ النَّاظِرِینَ‏ وَ یَا أَسْمَعَ السَّامِعِینَ وَ یَا أَسْرَعَ الْحَاسِبِینَ وَ یَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِینَ                                                                                                                                              ک) درد دل کردن با برادران دینی؛ امام صادق(ع) در این زمینه می فرماید: « اذا ضاق احدکم فلیعلم أخاه و لایعین علی نفسه ؛ هرگاه یکی از شما دچار گرفتاری غم و اندوه شد، باید برادر خود را آگاه سازد و به توانایی خود اکتفا نکند.                                                                                                                                            ل) تلقین تحمل؛ افزایش میزان شکیبایی با تلقین تحمل است. ان لم تکن حلیمافتحلم»                                                         م) توجّه به ارزش پاداش تحمّل؛امام کاظم(ع) فرمود: « اَلمصیبةُ لِلصّابِرِ واحِدَۀٌ لِلجازِعِ اثنان» مصیبت صابر یکی است و مصیبت کسی که جزع و فزع می‏کند، دوتاست .  ن)امورمعنوی مانند:روزه،نمازشب ...                                 

سبک زندگی پرهیزکاران درنهج البلاغه(3)

»        

      8)درجانزدن ،مرتبه بالای ایمان راطی وبه مرحله یقین رسیدن «فَهُمْ وَ الْجَنَّةُ کَمَنْ قَدْ رَآهَا، فَهُمْ فِیهَا مُنَعَّمُونَ، وَ هُمْ وَ النَّارُ کَمَنْ قَدْ رَآهَا، فَهُمْ فِیهَا مُعَذَّبُونَ»«آنها به کسانى مى مانند که بهشت را با چشم خود دیده و در آن متنعم اند، و همچون کسانى هستند که آتش دوزخ را مشاهده کرده و در آن معذّبند.                                                                                                                                                                                   در حدیث معروفى از امام صادق(علیه السلام) مى خوانیم که فرمود یک روز پیامبر(صلى الله علیه وآله) بعد از نماز صبح، چشمش به جوانى افتاد که بسیار خواب آلود بود، اندامش نحیف و لاغر به نظر مى رسید، رسول خدا(صلى الله علیه وآله) او را با نام صدا زد و فرمود : «کَیْفَ أصْبَحْتَ یا فُلانَ؟چگونه صبح کردى (و حالت چگونه است؟)» عرض کرد : «اَصْبَحْتُ یا رَسُولُ اللهِ مُوقِناً ; صبح کردم اى رسول خدا(صلى الله علیه وآله) در حالى که به مقام یقین رسیدم». رسول خدا(صلى الله علیه وآله) از این پاسخ صریح او در شگفتى فرو رفت و به او فرمود : «إنَّ لِکُلِّ یَقین حَقیقَةً فَما حَقیقَةُ یَقینِکَ؟; هر یقینى نشانه روشنى دارد، نشانه روشن یقین تو چیست؟» عرض کرد: اى رسول خدا(صلى الله علیه وآله)نشانه آن، این است که مرا در اندوهى عمیق فرو برده و به شب زنده دارى و روزه گرفتن روزها واداشته است و روح من به دنیا و آنچه در آن است بى اعتناست... .«کَأنّى أنْظُر إلى اَهْلِ الْجَنَّةِ یَتَنَعَّمُونَ فِى الْجَنَّةِ وَ یَتَعارَفُونَ، عَلَى الاْرائِکِ مُتَّکِئُونَ، وَ کَأنّى أنْظُرُ إلى أهْلِ النّارِ وَ هُمْ فیها مُعَذَّبُونَ مُصْطَرِخُونَ وَ کَأنّى الاْنَ اَسْمَعُ زَفیرَ النّارِ یَدُورُ فى مَسامِعى; گویى من اهل بهشت را مى بینم که در آغوش بهشت متنعم اند و با هم در گفت و گوى دوستانه اند و بر تختها تکیه زده اند و گویى اهل دوزخ را مى بینم که در آن، عذاب مى شوند و فریاد مى کشند و گویى الآن، صداى شعله هاى آتش در گوش من مى پیچد». پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله) فرمود : «هذا عَبْدٌ نَوَّر اللهُ قَلْبَه بِالاْیمانِ; این بنده اى است که خداوند قلب او را با نور ایمان روشن ساخته است». سپس فرمود : این حالت را حفظ کن، جوان عرضه داشت: دعایى در حق من کنید که خداوند شهادت را در رکاب شما براى من فراهم سازد، پیامبر(صلى الله علیه وآله) در حق او دعا کرد، طولى نکشید که در یکى از غزوات، همراه پیامبر(صلى الله علیه وآله) شرکت کرد و در آن غزوه ده نفر شهید شدند که دهمین آنها این جوان بود.( الکافى، جلد 2، صفحه 52)
2)ایمانشان موردپذیرش الهی است ،ایمان باعمل،کامل،تحقیقی،اختیاری،دایمی ...،زیراایمانهایی ازنظرقرآن کریم مردودوغیرقابل پذیرش است،ازجمله:
الف:ایمان حرفی یا باور قابل تحریف:«ومن الناس من یعبدالله علی حرف»
ب) ایمان فصلی یا مو سمی «فَإِذا رَكِبُوا فِی الْفُلْكِ دَعَوُا اللَّه مُخْلِصینَ لَهُ الدِّین»(عنكبوت/65)
ج) ایمان تبعیضی؛ «نومن ببعض ونکفر ببعض»                                                                                                  د) ایمان نفاق یا باور دو شخصیتی «و اذا لقواالذین آمنوا قالوا آمنا و اذا خلوا الی شیاطینهم قالوا انا معکم انما نحن مستهزئون»(بقره آیه ۱۴)                                                            ه)ايمان تقليدي وسطحی                                                                                                                                                                   و)ایمان بدون تفکر و تعقل ز)ایمان بدون عمل؛« وَ یَقُولُونَ آمَنَّا بِاللَّهِ وَ بِالرَّسُولِ وَ أَطَعْنا ثُمَّ یَتَوَلَّی فَرِیقٌ مِنْهُمْ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ وَ ما أُولئِكَ بِالْمُؤْمِنِینَ. » (نور، آیه 47.)                                                                                                                ح) ایمان عاریه ای                                                                       

   9)قُلُوبُهُمْ ‏مَحْزُونَة». قلب ‏هاشان پر از اندوه‏ است.                                                                                             مگردل محزون داشتن ارزش است؟درحالی که غم واندوه به گفته امیرمومنان (ع)نصف پیری است « الْهَمُّ نِصْفُ الْهَرَمِ » وبه بیان امام جوادعلیه السلام:« مَن کَثُرَ هَمُّهُ سَقُمَ جَسَدُهُ »                                                                                                درپاسخ باید گفت:غم وغصه گاه مذموم وگاه ممدوح است؛غم برای دنیا،ضررها،کمبود ها،ازدست رفتنها،عدم دستیابی ها غم مذموم است.                                                                 قرآن کریم این گونه اندوه هارا مورد مذمّت قرار می دهد «... لِكَيْلا تَحْزَنُوا عَلى‏ ما فاتَكُمْ وَ لا ما أَصابَكُمْ وَ اللَّهُ خَبِيرٌ بِما تَعْمَلُونَ».            ( آل عمران/آیه١٥٣)                                                     ازهمین نوع است اندوه خوردن بخاطر چشم همچشمی ها.رسول خدا(ص): «مَنْ مَدَّ عَيْنَيْهِ إِلَى مَا فِي أَيْدِي النَّاسِ مِنْ دُنْيَاهُمْ طَالَ‏ حُزْنُهُ‏ وَ سَخِطَ مَا قَسَمَ اللَّهُ لَهُ مِن‏ رِزقِهِ». (تحف العقول ص ٥١.)    اما اگرحزن و اندوه به خاطر خدا مانند آنچه درخطبه محل بحث آمده است؛««قُلُوبُهُم مَحزُونَةٌ»ازنوع ممدوح آن است.                                                                                              اما چرا دلهای مومنان یامتقیان محزون است؟ چند وجه برای علّت حزن اهل تقوا بیان گردیده که  همگی به خدای متعال بازگشت می کند،ازجمله:                                               ١-مشاهده غلبه باطل و مغلوب بودن حق؛خطاب خداوند به رسول خدا(ص) «لَعَلَّكَ باخِعٌ نَفْسَكَ أَلَّا يَكُونُوا مُؤْمِنِينَ».  (شعراء/٣)  «باخع» به معنى هلاك كردن خويشتن‏ از شدّت غم و اندوه است.                                                                                  در خطبه 27 نهج « فَلَو أَنَّ إمرأً مُسلِماً ماتَ مِن بَعدِ هذا أَسَفاً ما كانَ بِهِ مَلُوماً»                                                                                         2-ترس از آخرت خود و فکر در مواقف :«فمالی لا ابکی ، ابکی لخروج نفسی، ابکی لظلمه قبری ابکی لضیق لحدی»                              3-ترس ازفقدان شرائط قبولی اعمال                                                                                                                                            4-نگرانی درکوتاهی درادای وظایف فردی واجتماعی                                                                                                                   5-غم مردم ؛ ءاقنع بان یقول امیرالمومنین ولااشارکهم فی مکاره الدهر...                                                                                     6-غم ضایع کردن عمروفرصتها                                                                                                                                              راههای مقابله باغم واندوه ها:                                                                                                                                  الف:شناخت عوامل غم و اندوه ودوری ازآنها:                                                                                                                         1)دلبستگی به دنیا: امام صادق ‏علیه ‏السلام: «الرَّغْبَةُ فی الدُّنیا تُورِثُ الْغَمَّ وَالحُزْنَ» دنیا خواهی غم و اندوه می آورد.
پیامبر اعظم ‏(ص): «اَنَا زَعِیمٌ لِمَنْ اَكَبَّ عَلَی الْدُّنْیا[من قطعی می دانم برای کسی که به دنیاچسبیده سه چیزرا] بِفَقْرٍ لا غِنَاءَ لَهُ[فقری كه بی نیازی برایش نیست] وَ بِشُغْلٍ لا فِراغَ لَهُ [گرفتاریی ای كه از آن خلاصی نیست ]وَ حُزْنٍ لا اِنْقِطاعَ لَهُ» [ و غم و اندوهی كه به پایان نمی رسد.]                                                           2) كوتاهی در عمل: علی‏علیه‏السلام: «مَنْ قَصَّرَ فی العَمَلِ اُبْتُلِی بِالْهَمِّ» (حکمت127)                                                                  ونیز «بادِرِ الْفُرْصَةَ قَبْلَ أنْ تَكُونَ غُصَّۀً؛ (همان،خ31)                                                                                                                               3) جزع و فزع و بی تابی ؛امام علی‏ علیه ‏السلام: «ایاكَ والْجَزَعَ فَإنَّهُ یقْطَعُ الامَلَ وَ یضْعِفُ العَمَلَ وَ یوِرثُ الْهَمّ»                                  4) توجه به امكانات دیگران: رسول خدا‏صلی ‏الله‏ علیه ‏وآله: «مَنْ نَظَرَ اِلَی ما فی أیدِی النَّاسِ طالَ حُزْنُهُ وَ دامَ أسَفُهُ؛                           5) منفی نگری: امام كاظم ‏علیه ‏السلام:«مَنِ اغْتَمَّ كانَ لِلْغَمِّ اَهْلَاً»                                                                                                  6) بدهكارى رسول خدا(ص):«إِيَّاكُمْ والدَّيْنَ فَإنَّهُ هَمٌّ بِاللَّيْلِ وَ ذُلُّ بِالنَّهارِ»                                                                                   7)گناه امام صادق ‏علیه ‏السلام: «إذا كَثُرَتْ ذُنُوبُ المُؤمِنِ وَ لَمْ یكُن لَهُ العَمَلُ ما یكَفِّرُهَا اِبْتَلاهُ اللهُ بالْحُزنِ لِیكَفِّرَهَا بِهِ عَنْهُ» ب)استعانت ازصبرونماز«واستعینوابالصبروالصلوه»                                                                                                                                     امام صادق علیه‌السلام می فرماید:« ما يَمْنَعُ اَحَدَكُمْ اِذا دَخَل عَلَيْهِ غَمٌّ مِنْ غُمُومِ الدُّنْيا اَنْ يَتَوَضَّاَ ثُمّ َيَدْخُلَ مَسْجِدَهُ وَ يَرْكَعَ رَكْعَتَينِ فَيَدْعُوَ اللّه َ فيهِما؟ اَما سَمِعْتَ اللّه َ يَقُولُ: «وَ اسْتَعينوا  بِالصَّبْرِ وَ الصَّلاةِ»                                                                     ج)دوستى خدا«أَلَآ إِنَّ أَوْلِيَآءَ اللَّهِ لَاخَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَ لَاهُمْ يَحْزَنُونَ»( يونس / 62.)إِنَّ الَّذِينَ قَالُواْ رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقمُواْ فَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَ لَاهُمْ يَحْزَنُونَ»( احقاف/13.)                                                                                                                                                                د)يقين نيكو.امام على عليه السلام :«نِعْمَ طارِدُ الْهُمُومِ الْيَقِينُ »                                                                                             ه) صبر و تحمل:امیر مؤمنان‏ علیه ‏السلام: «اِطْرَحْ عَنْكَ وَارِدَاتِ الْهمُومَ بِعَزَائِمِ الصَّبْرِ وَ حُسْنِ الْیقینِ»                                                                و) رفاقت (جلسات انس): علی‏علیه‏السلام: «الإخْوَانُ جَلاءُ الْهُمُومِ وَ الأحْزَانِ» برادران، برطرف كننده زنگار غم و اندوه اند.          ز) نظافت: نظیف بودن و آراستگی ظاهر. ‏علیه ‏السلام: «غُسْلُ الثِّیابِ یذْهَبُ الْهَمَّ وَ الْحُزْنَ؛ »                                                           ح) برخی خوراكیها: امام صادق ‏علیه ‏السلام:«شَكَی نَبِی مِنَ الْاَنْبِیاءِ اِلَی اللهِ عَزَّ وَ جَلَّ الْغَمَّ، فَأمَرَهُ اللهُ عَزَّ وَ جَلَّ بِأَكْلِ الْعِنَب » (كافي، ج6،  ص 351)                                                     ت) گردش در طبیعت: حضرت علی‏علیه‏السلام: «النَّظَرُ إلَی الْخُضْرَهِ نُشْرَةٌ» نگریستن به سبزه ها مایۀ شادمانی است. ی)ذکرها:                                                                                                                                                                                 1-استغفار؛پيامبر خدا(ص):«مَنْ أَكْثَرَ الْاسْتِغْفارَ جَعَلَ اللَّهُ لَهُ مِنْ كُلِّ هَمٍّ فَرَجاًوَمِنْ كُلِّ ضِيقٍ مَخْرَجاً وَ يَرْزُقُهُ مِنْ حَيثُ لايَحْتَسِبُ» 2-حوقله: امام صادق ‏:«اِذَا حَزَنَك اَمْرٌ مِنْ سُلْطَانٍ اَوْ غَیرِهِ فَاَكْثِر مِنْ قَولِ «لا حَوْلَ وَ لا قُوَّةَ إلا بِاللهِ» فَاِنَّها مِفْتَاحُ الفَرَجِ وَ كَنْزٌ مِنْ كُنُوزِ الْجنَّةِ    ونیزفرمود: «إذا نَزَلَتِ الْهُمُومُ فَعَلَیكَ بِلا حَوْلَ وَ لا قُوَّةَ اِلَّا بِاللهِ»     رسول خدا‏(ص): «اَمَانٌ لِاُمَّتی مِنَ الْهَمِّ لا حَوْلَ وَ لا قُوَّةَ الَّا بِاللهِ، لا مَلْجَأ وَ لا مَنْجَی‏ مِنَ اللهِ إلَّا إلَیهِ؛                                                                                                                            3- «ذكر يونسيه»امام صادق عليه السلام:«در عجبم از كسى كه غمگين است و به قول خداوند: لَّآإِلهَ إِلَّآ أَنتَ سُبْحَانَكَ إِنّى كُنتُ مِنَ الظَّالِمِينَ پناه نمى برد،                                                                                                                                                                     4- «ذكر يا فتّاح» ذكر «يا فتّاح» براى حل مشكلات بيان شده است.                                                                                                               5-دعای خاص؛ ابوحمزه می گوید:امام محمدباقر (علیه السلام) به من فرمود: هر گاه پیشامدی برای تو رخ داد که موجب ترس و اندوه تو شد، به گوشه ای از خانه ی خود برو و بعد از خواندن دو رکعت نماز، هفتاد بار این دعا را بخوان:«یَا أَبْصَرَ النَّاظِرِینَ‏ وَ یَا أَسْمَعَ السَّامِعِینَ وَ یَا أَسْرَعَ الْحَاسِبِینَ وَ یَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِینَ                                                                                                                                              ک) درد دل کردن با برادران دینی؛ امام صادق(ع) در این زمینه می فرماید: « اذا ضاق احدکم فلیعلم أخاه و لایعین علی نفسه ؛ هرگاه یکی از شما دچار گرفتاری غم و اندوه شد، باید برادر خود را آگاه سازد و به توانایی خود اکتفا نکند.                                                                                                                                            ل) تلقین تحمل؛ افزایش میزان شکیبایی با تلقین تحمل است. ان لم تکن حلیمافتحلم»                                                         م) توجّه به ارزش پاداش تحمّل؛امام کاظم(ع) فرمود: « اَلمصیبةُ لِلصّابِرِ واحِدَۀٌ لِلجازِعِ اثنان» مصیبت صابر یکی است و مصیبت کسی که جزع و فزع می‏کند، دوتاست .  ن)امورمعنوی مانند:روزه،نمازشب ...                                 

سبک زندگی پرهیزکاران درنهج البلاغه(3)

»        

      8)درجانزدن ،مرتبه بالای ایمان راطی وبه مرحله یقین رسیدن «فَهُمْ وَ الْجَنَّةُ کَمَنْ قَدْ رَآهَا، فَهُمْ فِیهَا مُنَعَّمُونَ، وَ هُمْ وَ النَّارُ کَمَنْ قَدْ رَآهَا، فَهُمْ فِیهَا مُعَذَّبُونَ»«آنها به کسانى مى مانند که بهشت را با چشم خود دیده و در آن متنعم اند، و همچون کسانى هستند که آتش دوزخ را مشاهده کرده و در آن معذّبند.                                                                                                                                                                                   در حدیث معروفى از امام صادق(علیه السلام) مى خوانیم که فرمود یک روز پیامبر(صلى الله علیه وآله) بعد از نماز صبح، چشمش به جوانى افتاد که بسیار خواب آلود بود، اندامش نحیف و لاغر به نظر مى رسید، رسول خدا(صلى الله علیه وآله) او را با نام صدا زد و فرمود : «کَیْفَ أصْبَحْتَ یا فُلانَ؟چگونه صبح کردى (و حالت چگونه است؟)» عرض کرد : «اَصْبَحْتُ یا رَسُولُ اللهِ مُوقِناً ; صبح کردم اى رسول خدا(صلى الله علیه وآله) در حالى که به مقام یقین رسیدم». رسول خدا(صلى الله علیه وآله) از این پاسخ صریح او در شگفتى فرو رفت و به او فرمود : «إنَّ لِکُلِّ یَقین حَقیقَةً فَما حَقیقَةُ یَقینِکَ؟; هر یقینى نشانه روشنى دارد، نشانه روشن یقین تو چیست؟» عرض کرد: اى رسول خدا(صلى الله علیه وآله)نشانه آن، این است که مرا در اندوهى عمیق فرو برده و به شب زنده دارى و روزه گرفتن روزها واداشته است و روح من به دنیا و آنچه در آن است بى اعتناست... .«کَأنّى أنْظُر إلى اَهْلِ الْجَنَّةِ یَتَنَعَّمُونَ فِى الْجَنَّةِ وَ یَتَعارَفُونَ، عَلَى الاْرائِکِ مُتَّکِئُونَ، وَ کَأنّى أنْظُرُ إلى أهْلِ النّارِ وَ هُمْ فیها مُعَذَّبُونَ مُصْطَرِخُونَ وَ کَأنّى الاْنَ اَسْمَعُ زَفیرَ النّارِ یَدُورُ فى مَسامِعى; گویى من اهل بهشت را مى بینم که در آغوش بهشت متنعم اند و با هم در گفت و گوى دوستانه اند و بر تختها تکیه زده اند و گویى اهل دوزخ را مى بینم که در آن، عذاب مى شوند و فریاد مى کشند و گویى الآن، صداى شعله هاى آتش در گوش من مى پیچد». پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله) فرمود : «هذا عَبْدٌ نَوَّر اللهُ قَلْبَه بِالاْیمانِ; این بنده اى است که خداوند قلب او را با نور ایمان روشن ساخته است». سپس فرمود : این حالت را حفظ کن، جوان عرضه داشت: دعایى در حق من کنید که خداوند شهادت را در رکاب شما براى من فراهم سازد، پیامبر(صلى الله علیه وآله) در حق او دعا کرد، طولى نکشید که در یکى از غزوات، همراه پیامبر(صلى الله علیه وآله) شرکت کرد و در آن غزوه ده نفر شهید شدند که دهمین آنها این جوان بود.( الکافى، جلد 2، صفحه 52)
2)ایمانشان موردپذیرش الهی است ،ایمان باعمل،کامل،تحقیقی،اختیاری،دایمی ...،زیراایمانهایی ازنظرقرآن کریم مردودوغیرقابل پذیرش است،ازجمله:
الف:ایمان حرفی یا باور قابل تحریف:«ومن الناس من یعبدالله علی حرف»
ب) ایمان فصلی یا مو سمی «فَإِذا رَكِبُوا فِی الْفُلْكِ دَعَوُا اللَّه مُخْلِصینَ لَهُ الدِّین»(عنكبوت/65)
ج) ایمان تبعیضی؛ «نومن ببعض ونکفر ببعض»                                                                                                  د) ایمان نفاق یا باور دو شخصیتی «و اذا لقواالذین آمنوا قالوا آمنا و اذا خلوا الی شیاطینهم قالوا انا معکم انما نحن مستهزئون»(بقره آیه ۱۴)                                                            ه)ايمان تقليدي وسطحی                                                                                                                                                                   و)ایمان بدون تفکر و تعقل ز)ایمان بدون عمل؛« وَ یَقُولُونَ آمَنَّا بِاللَّهِ وَ بِالرَّسُولِ وَ أَطَعْنا ثُمَّ یَتَوَلَّی فَرِیقٌ مِنْهُمْ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ وَ ما أُولئِكَ بِالْمُؤْمِنِینَ. » (نور، آیه 47.)                                                                                                                ح) ایمان عاریه ای                                                                       

   9)قُلُوبُهُمْ ‏مَحْزُونَة». قلب ‏هاشان پر از اندوه‏ است.                                                                                             مگردل محزون داشتن ارزش است؟درحالی که غم واندوه به گفته امیرمومنان (ع)نصف پیری است « الْهَمُّ نِصْفُ الْهَرَمِ » وبه بیان امام جوادعلیه السلام:« مَن کَثُرَ هَمُّهُ سَقُمَ جَسَدُهُ »                                                                                                درپاسخ باید گفت:غم وغصه گاه مذموم وگاه ممدوح است؛غم برای دنیا،ضررها،کمبود ها،ازدست رفتنها،عدم دستیابی ها غم مذموم است.                                                                 قرآن کریم این گونه اندوه هارا مورد مذمّت قرار می دهد «... لِكَيْلا تَحْزَنُوا عَلى‏ ما فاتَكُمْ وَ لا ما أَصابَكُمْ وَ اللَّهُ خَبِيرٌ بِما تَعْمَلُونَ».            ( آل عمران/آیه١٥٣)                                                     ازهمین نوع است اندوه خوردن بخاطر چشم همچشمی ها.رسول خدا(ص): «مَنْ مَدَّ عَيْنَيْهِ إِلَى مَا فِي أَيْدِي النَّاسِ مِنْ دُنْيَاهُمْ طَالَ‏ حُزْنُهُ‏ وَ سَخِطَ مَا قَسَمَ اللَّهُ لَهُ مِن‏ رِزقِهِ». (تحف العقول ص ٥١.)    اما اگرحزن و اندوه به خاطر خدا مانند آنچه درخطبه محل بحث آمده است؛««قُلُوبُهُم مَحزُونَةٌ»ازنوع ممدوح آن است.                                                                                              اما چرا دلهای مومنان یامتقیان محزون است؟ چند وجه برای علّت حزن اهل تقوا بیان گردیده که  همگی به خدای متعال بازگشت می کند،ازجمله:                                               ١-مشاهده غلبه باطل و مغلوب بودن حق؛خطاب خداوند به رسول خدا(ص) «لَعَلَّكَ باخِعٌ نَفْسَكَ أَلَّا يَكُونُوا مُؤْمِنِينَ».  (شعراء/٣)  «باخع» به معنى هلاك كردن خويشتن‏ از شدّت غم و اندوه است.                                                                                  در خطبه 27 نهج « فَلَو أَنَّ إمرأً مُسلِماً ماتَ مِن بَعدِ هذا أَسَفاً ما كانَ بِهِ مَلُوماً»                                                                                         2-ترس از آخرت خود و فکر در مواقف :«فمالی لا ابکی ، ابکی لخروج نفسی، ابکی لظلمه قبری ابکی لضیق لحدی»                              3-ترس ازفقدان شرائط قبولی اعمال                                                                                                                                            4-نگرانی درکوتاهی درادای وظایف فردی واجتماعی                                                                                                                   5-غم مردم ؛ ءاقنع بان یقول امیرالمومنین ولااشارکهم فی مکاره الدهر...                                                                                     6-غم ضایع کردن عمروفرصتها                                                                                                                                              راههای مقابله باغم واندوه ها:                                                                                                                                  الف:شناخت عوامل غم و اندوه ودوری ازآنها:                                                                                                                         1)دلبستگی به دنیا: امام صادق ‏علیه ‏السلام: «الرَّغْبَةُ فی الدُّنیا تُورِثُ الْغَمَّ وَالحُزْنَ» دنیا خواهی غم و اندوه می آورد.
پیامبر اعظم ‏(ص): «اَنَا زَعِیمٌ لِمَنْ اَكَبَّ عَلَی الْدُّنْیا[من قطعی می دانم برای کسی که به دنیاچسبیده سه چیزرا] بِفَقْرٍ لا غِنَاءَ لَهُ[فقری كه بی نیازی برایش نیست] وَ بِشُغْلٍ لا فِراغَ لَهُ [گرفتاریی ای كه از آن خلاصی نیست ]وَ حُزْنٍ لا اِنْقِطاعَ لَهُ» [ و غم و اندوهی كه به پایان نمی رسد.]                                                           2) كوتاهی در عمل: علی‏علیه‏السلام: «مَنْ قَصَّرَ فی العَمَلِ اُبْتُلِی بِالْهَمِّ» (حکمت127)                                                                  ونیز «بادِرِ الْفُرْصَةَ قَبْلَ أنْ تَكُونَ غُصَّۀً؛ (همان،خ31)                                                                                                                               3) جزع و فزع و بی تابی ؛امام علی‏ علیه ‏السلام: «ایاكَ والْجَزَعَ فَإنَّهُ یقْطَعُ الامَلَ وَ یضْعِفُ العَمَلَ وَ یوِرثُ الْهَمّ»                                  4) توجه به امكانات دیگران: رسول خدا‏صلی ‏الله‏ علیه ‏وآله: «مَنْ نَظَرَ اِلَی ما فی أیدِی النَّاسِ طالَ حُزْنُهُ وَ دامَ أسَفُهُ؛                           5) منفی نگری: امام كاظم ‏علیه ‏السلام:«مَنِ اغْتَمَّ كانَ لِلْغَمِّ اَهْلَاً»                                                                                                  6) بدهكارى رسول خدا(ص):«إِيَّاكُمْ والدَّيْنَ فَإنَّهُ هَمٌّ بِاللَّيْلِ وَ ذُلُّ بِالنَّهارِ»                                                                                   7)گناه امام صادق ‏علیه ‏السلام: «إذا كَثُرَتْ ذُنُوبُ المُؤمِنِ وَ لَمْ یكُن لَهُ العَمَلُ ما یكَفِّرُهَا اِبْتَلاهُ اللهُ بالْحُزنِ لِیكَفِّرَهَا بِهِ عَنْهُ» ب)استعانت ازصبرونماز«واستعینوابالصبروالصلوه»                                                                                                                                     امام صادق علیه‌السلام می فرماید:« ما يَمْنَعُ اَحَدَكُمْ اِذا دَخَل عَلَيْهِ غَمٌّ مِنْ غُمُومِ الدُّنْيا اَنْ يَتَوَضَّاَ ثُمّ َيَدْخُلَ مَسْجِدَهُ وَ يَرْكَعَ رَكْعَتَينِ فَيَدْعُوَ اللّه َ فيهِما؟ اَما سَمِعْتَ اللّه َ يَقُولُ: «وَ اسْتَعينوا  بِالصَّبْرِ وَ الصَّلاةِ»                                                                     ج)دوستى خدا«أَلَآ إِنَّ أَوْلِيَآءَ اللَّهِ لَاخَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَ لَاهُمْ يَحْزَنُونَ»( يونس / 62.)إِنَّ الَّذِينَ قَالُواْ رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقمُواْ فَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَ لَاهُمْ يَحْزَنُونَ»( احقاف/13.)                                                                                                                                                                د)يقين نيكو.امام على عليه السلام :«نِعْمَ طارِدُ الْهُمُومِ الْيَقِينُ »                                                                                             ه) صبر و تحمل:امیر مؤمنان‏ علیه ‏السلام: «اِطْرَحْ عَنْكَ وَارِدَاتِ الْهمُومَ بِعَزَائِمِ الصَّبْرِ وَ حُسْنِ الْیقینِ»                                                                و) رفاقت (جلسات انس): علی‏علیه‏السلام: «الإخْوَانُ جَلاءُ الْهُمُومِ وَ الأحْزَانِ» برادران، برطرف كننده زنگار غم و اندوه اند.          ز) نظافت: نظیف بودن و آراستگی ظاهر. ‏علیه ‏السلام: «غُسْلُ الثِّیابِ یذْهَبُ الْهَمَّ وَ الْحُزْنَ؛ »                                                           ح) برخی خوراكیها: امام صادق ‏علیه ‏السلام:«شَكَی نَبِی مِنَ الْاَنْبِیاءِ اِلَی اللهِ عَزَّ وَ جَلَّ الْغَمَّ، فَأمَرَهُ اللهُ عَزَّ وَ جَلَّ بِأَكْلِ الْعِنَب » (كافي، ج6،  ص 351)                                                     ت) گردش در طبیعت: حضرت علی‏علیه‏السلام: «النَّظَرُ إلَی الْخُضْرَهِ نُشْرَةٌ» نگریستن به سبزه ها مایۀ شادمانی است. ی)ذکرها:                                                                                                                                                                                 1-استغفار؛پيامبر خدا(ص):«مَنْ أَكْثَرَ الْاسْتِغْفارَ جَعَلَ اللَّهُ لَهُ مِنْ كُلِّ هَمٍّ فَرَجاًوَمِنْ كُلِّ ضِيقٍ مَخْرَجاً وَ يَرْزُقُهُ مِنْ حَيثُ لايَحْتَسِبُ» 2-حوقله: امام صادق ‏:«اِذَا حَزَنَك اَمْرٌ مِنْ سُلْطَانٍ اَوْ غَیرِهِ فَاَكْثِر مِنْ قَولِ «لا حَوْلَ وَ لا قُوَّةَ إلا بِاللهِ» فَاِنَّها مِفْتَاحُ الفَرَجِ وَ كَنْزٌ مِنْ كُنُوزِ الْجنَّةِ    ونیزفرمود: «إذا نَزَلَتِ الْهُمُومُ فَعَلَیكَ بِلا حَوْلَ وَ لا قُوَّةَ اِلَّا بِاللهِ»     رسول خدا‏(ص): «اَمَانٌ لِاُمَّتی مِنَ الْهَمِّ لا حَوْلَ وَ لا قُوَّةَ الَّا بِاللهِ، لا مَلْجَأ وَ لا مَنْجَی‏ مِنَ اللهِ إلَّا إلَیهِ؛                                                                                                                            3- «ذكر يونسيه»امام صادق عليه السلام:«در عجبم از كسى كه غمگين است و به قول خداوند: لَّآإِلهَ إِلَّآ أَنتَ سُبْحَانَكَ إِنّى كُنتُ مِنَ الظَّالِمِينَ پناه نمى برد،                                                                                                                                                                     4- «ذكر يا فتّاح» ذكر «يا فتّاح» براى حل مشكلات بيان شده است.                                                                                                               5-دعای خاص؛ ابوحمزه می گوید:امام محمدباقر (علیه السلام) به من فرمود: هر گاه پیشامدی برای تو رخ داد که موجب ترس و اندوه تو شد، به گوشه ای از خانه ی خود برو و بعد از خواندن دو رکعت نماز، هفتاد بار این دعا را بخوان:«یَا أَبْصَرَ النَّاظِرِینَ‏ وَ یَا أَسْمَعَ السَّامِعِینَ وَ یَا أَسْرَعَ الْحَاسِبِینَ وَ یَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِینَ                                                                                                                                              ک) درد دل کردن با برادران دینی؛ امام صادق(ع) در این زمینه می فرماید: « اذا ضاق احدکم فلیعلم أخاه و لایعین علی نفسه ؛ هرگاه یکی از شما دچار گرفتاری غم و اندوه شد، باید برادر خود را آگاه سازد و به توانایی خود اکتفا نکند.                                                                                                                                            ل) تلقین تحمل؛ افزایش میزان شکیبایی با تلقین تحمل است. ان لم تکن حلیمافتحلم»                                                         م) توجّه به ارزش پاداش تحمّل؛امام کاظم(ع) فرمود: « اَلمصیبةُ لِلصّابِرِ واحِدَۀٌ لِلجازِعِ اثنان» مصیبت صابر یکی است و مصیبت کسی که جزع و فزع می‏کند، دوتاست .  ن)امورمعنوی مانند:روزه،نمازشب ...                                 

سبک زندگی پرهیزکاران درنهج البلاغه(3)

»        

      8)درجانزدن ،مرتبه بالای ایمان راطی وبه مرحله یقین رسیدن «فَهُمْ وَ الْجَنَّةُ کَمَنْ قَدْ رَآهَا، فَهُمْ فِیهَا مُنَعَّمُونَ، وَ هُمْ وَ النَّارُ کَمَنْ قَدْ رَآهَا، فَهُمْ فِیهَا مُعَذَّبُونَ»«آنها به کسانى مى مانند که بهشت را با چشم خود دیده و در آن متنعم اند، و همچون کسانى هستند که آتش دوزخ را مشاهده کرده و در آن معذّبند.                                                                                                                                                                                   در حدیث معروفى از امام صادق(علیه السلام) مى خوانیم که فرمود یک روز پیامبر(صلى الله علیه وآله) بعد از نماز صبح، چشمش به جوانى افتاد که بسیار خواب آلود بود، اندامش نحیف و لاغر به نظر مى رسید، رسول خدا(صلى الله علیه وآله) او را با نام صدا زد و فرمود : «کَیْفَ أصْبَحْتَ یا فُلانَ؟چگونه صبح کردى (و حالت چگونه است؟)» عرض کرد : «اَصْبَحْتُ یا رَسُولُ اللهِ مُوقِناً ; صبح کردم اى رسول خدا(صلى الله علیه وآله) در حالى که به مقام یقین رسیدم». رسول خدا(صلى الله علیه وآله) از این پاسخ صریح او در شگفتى فرو رفت و به او فرمود : «إنَّ لِکُلِّ یَقین حَقیقَةً فَما حَقیقَةُ یَقینِکَ؟; هر یقینى نشانه روشنى دارد، نشانه روشن یقین تو چیست؟» عرض کرد: اى رسول خدا(صلى الله علیه وآله)نشانه آن، این است که مرا در اندوهى عمیق فرو برده و به شب زنده دارى و روزه گرفتن روزها واداشته است و روح من به دنیا و آنچه در آن است بى اعتناست... .«کَأنّى أنْظُر إلى اَهْلِ الْجَنَّةِ یَتَنَعَّمُونَ فِى الْجَنَّةِ وَ یَتَعارَفُونَ، عَلَى الاْرائِکِ مُتَّکِئُونَ، وَ کَأنّى أنْظُرُ إلى أهْلِ النّارِ وَ هُمْ فیها مُعَذَّبُونَ مُصْطَرِخُونَ وَ کَأنّى الاْنَ اَسْمَعُ زَفیرَ النّارِ یَدُورُ فى مَسامِعى; گویى من اهل بهشت را مى بینم که در آغوش بهشت متنعم اند و با هم در گفت و گوى دوستانه اند و بر تختها تکیه زده اند و گویى اهل دوزخ را مى بینم که در آن، عذاب مى شوند و فریاد مى کشند و گویى الآن، صداى شعله هاى آتش در گوش من مى پیچد». پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله) فرمود : «هذا عَبْدٌ نَوَّر اللهُ قَلْبَه بِالاْیمانِ; این بنده اى است که خداوند قلب او را با نور ایمان روشن ساخته است». سپس فرمود : این حالت را حفظ کن، جوان عرضه داشت: دعایى در حق من کنید که خداوند شهادت را در رکاب شما براى من فراهم سازد، پیامبر(صلى الله علیه وآله) در حق او دعا کرد، طولى نکشید که در یکى از غزوات، همراه پیامبر(صلى الله علیه وآله) شرکت کرد و در آن غزوه ده نفر شهید شدند که دهمین آنها این جوان بود.( الکافى، جلد 2، صفحه 52)
2)ایمانشان موردپذیرش الهی است ،ایمان باعمل،کامل،تحقیقی،اختیاری،دایمی ...،زیراایمانهایی ازنظرقرآن کریم مردودوغیرقابل پذیرش است،ازجمله:
الف:ایمان حرفی یا باور قابل تحریف:«ومن الناس من یعبدالله علی حرف»
ب) ایمان فصلی یا مو سمی «فَإِذا رَكِبُوا فِی الْفُلْكِ دَعَوُا اللَّه مُخْلِصینَ لَهُ الدِّین»(عنكبوت/65)
ج) ایمان تبعیضی؛ «نومن ببعض ونکفر ببعض»                                                                                                  د) ایمان نفاق یا باور دو شخصیتی «و اذا لقواالذین آمنوا قالوا آمنا و اذا خلوا الی شیاطینهم قالوا انا معکم انما نحن مستهزئون»(بقره آیه ۱۴)                                                            ه)ايمان تقليدي وسطحی                                                                                                                                                                   و)ایمان بدون تفکر و تعقل ز)ایمان بدون عمل؛« وَ یَقُولُونَ آمَنَّا بِاللَّهِ وَ بِالرَّسُولِ وَ أَطَعْنا ثُمَّ یَتَوَلَّی فَرِیقٌ مِنْهُمْ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ وَ ما أُولئِكَ بِالْمُؤْمِنِینَ. » (نور، آیه 47.)                                                                                                                ح) ایمان عاریه ای                                                                       

   9)قُلُوبُهُمْ ‏مَحْزُونَة». قلب ‏هاشان پر از اندوه‏ است.                                                                                             مگردل محزون داشتن ارزش است؟درحالی که غم واندوه به گفته امیرمومنان (ع)نصف پیری است « الْهَمُّ نِصْفُ الْهَرَمِ » وبه بیان امام جوادعلیه السلام:« مَن کَثُرَ هَمُّهُ سَقُمَ جَسَدُهُ »                                                                                                درپاسخ باید گفت:غم وغصه گاه مذموم وگاه ممدوح است؛غم برای دنیا،ضررها،کمبود ها،ازدست رفتنها،عدم دستیابی ها غم مذموم است.                                                                 قرآن کریم این گونه اندوه هارا مورد مذمّت قرار می دهد «... لِكَيْلا تَحْزَنُوا عَلى‏ ما فاتَكُمْ وَ لا ما أَصابَكُمْ وَ اللَّهُ خَبِيرٌ بِما تَعْمَلُونَ».            ( آل عمران/آیه١٥٣)                                                     ازهمین نوع است اندوه خوردن بخاطر چشم همچشمی ها.رسول خدا(ص): «مَنْ مَدَّ عَيْنَيْهِ إِلَى مَا فِي أَيْدِي النَّاسِ مِنْ دُنْيَاهُمْ طَالَ‏ حُزْنُهُ‏ وَ سَخِطَ مَا قَسَمَ اللَّهُ لَهُ مِن‏ رِزقِهِ». (تحف العقول ص ٥١.)    اما اگرحزن و اندوه به خاطر خدا مانند آنچه درخطبه محل بحث آمده است؛««قُلُوبُهُم مَحزُونَةٌ»ازنوع ممدوح آن است.                                                                                              اما چرا دلهای مومنان یامتقیان محزون است؟ چند وجه برای علّت حزن اهل تقوا بیان گردیده که  همگی به خدای متعال بازگشت می کند،ازجمله:                                               ١-مشاهده غلبه باطل و مغلوب بودن حق؛خطاب خداوند به رسول خدا(ص) «لَعَلَّكَ باخِعٌ نَفْسَكَ أَلَّا يَكُونُوا مُؤْمِنِينَ».  (شعراء/٣)  «باخع» به معنى هلاك كردن خويشتن‏ از شدّت غم و اندوه است.                                                                                  در خطبه 27 نهج « فَلَو أَنَّ إمرأً مُسلِماً ماتَ مِن بَعدِ هذا أَسَفاً ما كانَ بِهِ مَلُوماً»                                                                                         2-ترس از آخرت خود و فکر در مواقف :«فمالی لا ابکی ، ابکی لخروج نفسی، ابکی لظلمه قبری ابکی لضیق لحدی»                              3-ترس ازفقدان شرائط قبولی اعمال                                                                                                                                            4-نگرانی درکوتاهی درادای وظایف فردی واجتماعی                                                                                                                   5-غم مردم ؛ ءاقنع بان یقول امیرالمومنین ولااشارکهم فی مکاره الدهر...                                                                                     6-غم ضایع کردن عمروفرصتها                                                                                                                                              راههای مقابله باغم واندوه ها:                                                                                                                                  الف:شناخت عوامل غم و اندوه ودوری ازآنها:                                                                                                                         1)دلبستگی به دنیا: امام صادق ‏علیه ‏السلام: «الرَّغْبَةُ فی الدُّنیا تُورِثُ الْغَمَّ وَالحُزْنَ» دنیا خواهی غم و اندوه می آورد.
پیامبر اعظم ‏(ص): «اَنَا زَعِیمٌ لِمَنْ اَكَبَّ عَلَی الْدُّنْیا[من قطعی می دانم برای کسی که به دنیاچسبیده سه چیزرا] بِفَقْرٍ لا غِنَاءَ لَهُ[فقری كه بی نیازی برایش نیست] وَ بِشُغْلٍ لا فِراغَ لَهُ [گرفتاریی ای كه از آن خلاصی نیست ]وَ حُزْنٍ لا اِنْقِطاعَ لَهُ» [ و غم و اندوهی كه به پایان نمی رسد.]                                                           2) كوتاهی در عمل: علی‏علیه‏السلام: «مَنْ قَصَّرَ فی العَمَلِ اُبْتُلِی بِالْهَمِّ» (حکمت127)                                                                  ونیز «بادِرِ الْفُرْصَةَ قَبْلَ أنْ تَكُونَ غُصَّۀً؛ (همان،خ31)                                                                                                                               3) جزع و فزع و بی تابی ؛امام علی‏ علیه ‏السلام: «ایاكَ والْجَزَعَ فَإنَّهُ یقْطَعُ الامَلَ وَ یضْعِفُ العَمَلَ وَ یوِرثُ الْهَمّ»                                  4) توجه به امكانات دیگران: رسول خدا‏صلی ‏الله‏ علیه ‏وآله: «مَنْ نَظَرَ اِلَی ما فی أیدِی النَّاسِ طالَ حُزْنُهُ وَ دامَ أسَفُهُ؛                           5) منفی نگری: امام كاظم ‏علیه ‏السلام:«مَنِ اغْتَمَّ كانَ لِلْغَمِّ اَهْلَاً»                                                                                                  6) بدهكارى رسول خدا(ص):«إِيَّاكُمْ والدَّيْنَ فَإنَّهُ هَمٌّ بِاللَّيْلِ وَ ذُلُّ بِالنَّهارِ»                                                                                   7)گناه امام صادق ‏علیه ‏السلام: «إذا كَثُرَتْ ذُنُوبُ المُؤمِنِ وَ لَمْ یكُن لَهُ العَمَلُ ما یكَفِّرُهَا اِبْتَلاهُ اللهُ بالْحُزنِ لِیكَفِّرَهَا بِهِ عَنْهُ» ب)استعانت ازصبرونماز«واستعینوابالصبروالصلوه»                                                                                                                                     امام صادق علیه‌السلام می فرماید:« ما يَمْنَعُ اَحَدَكُمْ اِذا دَخَل عَلَيْهِ غَمٌّ مِنْ غُمُومِ الدُّنْيا اَنْ يَتَوَضَّاَ ثُمّ َيَدْخُلَ مَسْجِدَهُ وَ يَرْكَعَ رَكْعَتَينِ فَيَدْعُوَ اللّه َ فيهِما؟ اَما سَمِعْتَ اللّه َ يَقُولُ: «وَ اسْتَعينوا  بِالصَّبْرِ وَ الصَّلاةِ»                                                                     ج)دوستى خدا«أَلَآ إِنَّ أَوْلِيَآءَ اللَّهِ لَاخَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَ لَاهُمْ يَحْزَنُونَ»( يونس / 62.)إِنَّ الَّذِينَ قَالُواْ رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقمُواْ فَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَ لَاهُمْ يَحْزَنُونَ»( احقاف/13.)                                                                                                                                                                د)يقين نيكو.امام على عليه السلام :«نِعْمَ طارِدُ الْهُمُومِ الْيَقِينُ »                                                                                             ه) صبر و تحمل:امیر مؤمنان‏ علیه ‏السلام: «اِطْرَحْ عَنْكَ وَارِدَاتِ الْهمُومَ بِعَزَائِمِ الصَّبْرِ وَ حُسْنِ الْیقینِ»                                                                و) رفاقت (جلسات انس): علی‏علیه‏السلام: «الإخْوَانُ جَلاءُ الْهُمُومِ وَ الأحْزَانِ» برادران، برطرف كننده زنگار غم و اندوه اند.          ز) نظافت: نظیف بودن و آراستگی ظاهر. ‏علیه ‏السلام: «غُسْلُ الثِّیابِ یذْهَبُ الْهَمَّ وَ الْحُزْنَ؛ »                                                           ح) برخی خوراكیها: امام صادق ‏علیه ‏السلام:«شَكَی نَبِی مِنَ الْاَنْبِیاءِ اِلَی اللهِ عَزَّ وَ جَلَّ الْغَمَّ، فَأمَرَهُ اللهُ عَزَّ وَ جَلَّ بِأَكْلِ الْعِنَب » (كافي، ج6،  ص 351)                                                     ت) گردش در طبیعت: حضرت علی‏علیه‏السلام: «النَّظَرُ إلَی الْخُضْرَهِ نُشْرَةٌ» نگریستن به سبزه ها مایۀ شادمانی است. ی)ذکرها:                                                                                                                                                                                 1-استغفار؛پيامبر خدا(ص):«مَنْ أَكْثَرَ الْاسْتِغْفارَ جَعَلَ اللَّهُ لَهُ مِنْ كُلِّ هَمٍّ فَرَجاًوَمِنْ كُلِّ ضِيقٍ مَخْرَجاً وَ يَرْزُقُهُ مِنْ حَيثُ لايَحْتَسِبُ» 2-حوقله: امام صادق ‏:«اِذَا حَزَنَك اَمْرٌ مِنْ سُلْطَانٍ اَوْ غَیرِهِ فَاَكْثِر مِنْ قَولِ «لا حَوْلَ وَ لا قُوَّةَ إلا بِاللهِ» فَاِنَّها مِفْتَاحُ الفَرَجِ وَ كَنْزٌ مِنْ كُنُوزِ الْجنَّةِ    ونیزفرمود: «إذا نَزَلَتِ الْهُمُومُ فَعَلَیكَ بِلا حَوْلَ وَ لا قُوَّةَ اِلَّا بِاللهِ»     رسول خدا‏(ص): «اَمَانٌ لِاُمَّتی مِنَ الْهَمِّ لا حَوْلَ وَ لا قُوَّةَ الَّا بِاللهِ، لا مَلْجَأ وَ لا مَنْجَی‏ مِنَ اللهِ إلَّا إلَیهِ؛                                                                                                                            3- «ذكر يونسيه»امام صادق عليه السلام:«در عجبم از كسى كه غمگين است و به قول خداوند: لَّآإِلهَ إِلَّآ أَنتَ سُبْحَانَكَ إِنّى كُنتُ مِنَ الظَّالِمِينَ پناه نمى برد،                                                                                                                                                                     4- «ذكر يا فتّاح» ذكر «يا فتّاح» براى حل مشكلات بيان شده است.                                                                                                               5-دعای خاص؛ ابوحمزه می گوید:امام محمدباقر (علیه السلام) به من فرمود: هر گاه پیشامدی برای تو رخ داد که موجب ترس و اندوه تو شد، به گوشه ای از خانه ی خود برو و بعد از خواندن دو رکعت نماز، هفتاد بار این دعا را بخوان:«یَا أَبْصَرَ النَّاظِرِینَ‏ وَ یَا أَسْمَعَ السَّامِعِینَ وَ یَا أَسْرَعَ الْحَاسِبِینَ وَ یَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِینَ                                                                                                                                              ک) درد دل کردن با برادران دینی؛ امام صادق(ع) در این زمینه می فرماید: « اذا ضاق احدکم فلیعلم أخاه و لایعین علی نفسه ؛ هرگاه یکی از شما دچار گرفتاری غم و اندوه شد، باید برادر خود را آگاه سازد و به توانایی خود اکتفا نکند.                                                                                                                                            ل) تلقین تحمل؛ افزایش میزان شکیبایی با تلقین تحمل است. ان لم تکن حلیمافتحلم»                                                         م) توجّه به ارزش پاداش تحمّل؛امام کاظم(ع) فرمود: « اَلمصیبةُ لِلصّابِرِ واحِدَۀٌ لِلجازِعِ اثنان» مصیبت صابر یکی است و مصیبت کسی که جزع و فزع می‏کند، دوتاست .  ن)امورمعنوی مانند:روزه،نمازشب ...                                 

سبک زندگی پرهیزکاران درنهج البلاغه(3)

»        

      8)درجانزدن ،مرتبه بالای ایمان راطی وبه مرحله یقین رسیدن «فَهُمْ وَ الْجَنَّةُ کَمَنْ قَدْ رَآهَا، فَهُمْ فِیهَا مُنَعَّمُونَ، وَ هُمْ وَ النَّارُ کَمَنْ قَدْ رَآهَا، فَهُمْ فِیهَا مُعَذَّبُونَ»«آنها به کسانى مى مانند که بهشت را با چشم خود دیده و در آن متنعم اند، و همچون کسانى هستند که آتش دوزخ را مشاهده کرده و در آن معذّبند.                                                                                                                                                                                   در حدیث معروفى از امام صادق(علیه السلام) مى خوانیم که فرمود یک روز پیامبر(صلى الله علیه وآله) بعد از نماز صبح، چشمش به جوانى افتاد که بسیار خواب آلود بود، اندامش نحیف و لاغر به نظر مى رسید، رسول خدا(صلى الله علیه وآله) او را با نام صدا زد و فرمود : «کَیْفَ أصْبَحْتَ یا فُلانَ؟چگونه صبح کردى (و حالت چگونه است؟)» عرض کرد : «اَصْبَحْتُ یا رَسُولُ اللهِ مُوقِناً ; صبح کردم اى رسول خدا(صلى الله علیه وآله) در حالى که به مقام یقین رسیدم». رسول خدا(صلى الله علیه وآله) از این پاسخ صریح او در شگفتى فرو رفت و به او فرمود : «إنَّ لِکُلِّ یَقین حَقیقَةً فَما حَقیقَةُ یَقینِکَ؟; هر یقینى نشانه روشنى دارد، نشانه روشن یقین تو چیست؟» عرض کرد: اى رسول خدا(صلى الله علیه وآله)نشانه آن، این است که مرا در اندوهى عمیق فرو برده و به شب زنده دارى و روزه گرفتن روزها واداشته است و روح من به دنیا و آنچه در آن است بى اعتناست... .«کَأنّى أنْظُر إلى اَهْلِ الْجَنَّةِ یَتَنَعَّمُونَ فِى الْجَنَّةِ وَ یَتَعارَفُونَ، عَلَى الاْرائِکِ مُتَّکِئُونَ، وَ کَأنّى أنْظُرُ إلى أهْلِ النّارِ وَ هُمْ فیها مُعَذَّبُونَ مُصْطَرِخُونَ وَ کَأنّى الاْنَ اَسْمَعُ زَفیرَ النّارِ یَدُورُ فى مَسامِعى; گویى من اهل بهشت را مى بینم که در آغوش بهشت متنعم اند و با هم در گفت و گوى دوستانه اند و بر تختها تکیه زده اند و گویى اهل دوزخ را مى بینم که در آن، عذاب مى شوند و فریاد مى کشند و گویى الآن، صداى شعله هاى آتش در گوش من مى پیچد». پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله) فرمود : «هذا عَبْدٌ نَوَّر اللهُ قَلْبَه بِالاْیمانِ; این بنده اى است که خداوند قلب او را با نور ایمان روشن ساخته است». سپس فرمود : این حالت را حفظ کن، جوان عرضه داشت: دعایى در حق من کنید که خداوند شهادت را در رکاب شما براى من فراهم سازد، پیامبر(صلى الله علیه وآله) در حق او دعا کرد، طولى نکشید که در یکى از غزوات، همراه پیامبر(صلى الله علیه وآله) شرکت کرد و در آن غزوه ده نفر شهید شدند که دهمین آنها این جوان بود.( الکافى، جلد 2، صفحه 52)
2)ایمانشان موردپذیرش الهی است ،ایمان باعمل،کامل،تحقیقی،اختیاری،دایمی ...،زیراایمانهایی ازنظرقرآن کریم مردودوغیرقابل پذیرش است،ازجمله:
الف:ایمان حرفی یا باور قابل تحریف:«ومن الناس من یعبدالله علی حرف»
ب) ایمان فصلی یا مو سمی «فَإِذا رَكِبُوا فِی الْفُلْكِ دَعَوُا اللَّه مُخْلِصینَ لَهُ الدِّین»(عنكبوت/65)
ج) ایمان تبعیضی؛ «نومن ببعض ونکفر ببعض»                                                                                                  د) ایمان نفاق یا باور دو شخصیتی «و اذا لقواالذین آمنوا قالوا آمنا و اذا خلوا الی شیاطینهم قالوا انا معکم انما نحن مستهزئون»(بقره آیه ۱۴)                                                            ه)ايمان تقليدي وسطحی                                                                                                                                                                   و)ایمان بدون تفکر و تعقل ز)ایمان بدون عمل؛« وَ یَقُولُونَ آمَنَّا بِاللَّهِ وَ بِالرَّسُولِ وَ أَطَعْنا ثُمَّ یَتَوَلَّی فَرِیقٌ مِنْهُمْ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ وَ ما أُولئِكَ بِالْمُؤْمِنِینَ. » (نور، آیه 47.)                                                                                                                ح) ایمان عاریه ای                                                                       

   9)قُلُوبُهُمْ ‏مَحْزُونَة». قلب ‏هاشان پر از اندوه‏ است.                                                                                             مگردل محزون داشتن ارزش است؟درحالی که غم واندوه به گفته امیرمومنان (ع)نصف پیری است « الْهَمُّ نِصْفُ الْهَرَمِ » وبه بیان امام جوادعلیه السلام:« مَن کَثُرَ هَمُّهُ سَقُمَ جَسَدُهُ »                                                                                                درپاسخ باید گفت:غم وغصه گاه مذموم وگاه ممدوح است؛غم برای دنیا،ضررها،کمبود ها،ازدست رفتنها،عدم دستیابی ها غم مذموم است.                                                                 قرآن کریم این گونه اندوه هارا مورد مذمّت قرار می دهد «... لِكَيْلا تَحْزَنُوا عَلى‏ ما فاتَكُمْ وَ لا ما أَصابَكُمْ وَ اللَّهُ خَبِيرٌ بِما تَعْمَلُونَ».            ( آل عمران/آیه١٥٣)                                                     ازهمین نوع است اندوه خوردن بخاطر چشم همچشمی ها.رسول خدا(ص): «مَنْ مَدَّ عَيْنَيْهِ إِلَى مَا فِي أَيْدِي النَّاسِ مِنْ دُنْيَاهُمْ طَالَ‏ حُزْنُهُ‏ وَ سَخِطَ مَا قَسَمَ اللَّهُ لَهُ مِن‏ رِزقِهِ». (تحف العقول ص ٥١.)    اما اگرحزن و اندوه به خاطر خدا مانند آنچه درخطبه محل بحث آمده است؛««قُلُوبُهُم مَحزُونَةٌ»ازنوع ممدوح آن است.                                                                                              اما چرا دلهای مومنان یامتقیان محزون است؟ چند وجه برای علّت حزن اهل تقوا بیان گردیده که  همگی به خدای متعال بازگشت می کند،ازجمله:                                               ١-مشاهده غلبه باطل و مغلوب بودن حق؛خطاب خداوند به رسول خدا(ص) «لَعَلَّكَ باخِعٌ نَفْسَكَ أَلَّا يَكُونُوا مُؤْمِنِينَ».  (شعراء/٣)  «باخع» به معنى هلاك كردن خويشتن‏ از شدّت غم و اندوه است.                                                                                  در خطبه 27 نهج « فَلَو أَنَّ إمرأً مُسلِماً ماتَ مِن بَعدِ هذا أَسَفاً ما كانَ بِهِ مَلُوماً»                                                                                         2-ترس از آخرت خود و فکر در مواقف :«فمالی لا ابکی ، ابکی لخروج نفسی، ابکی لظلمه قبری ابکی لضیق لحدی»                              3-ترس ازفقدان شرائط قبولی اعمال                                                                                                                                            4-نگرانی درکوتاهی درادای وظایف فردی واجتماعی                                                                                                                   5-غم مردم ؛ ءاقنع بان یقول امیرالمومنین ولااشارکهم فی مکاره الدهر...                                                                                     6-غم ضایع کردن عمروفرصتها                                                                                                                                              راههای مقابله باغم واندوه ها:                                                                                                                                  الف:شناخت عوامل غم و اندوه ودوری ازآنها:                                                                                                                         1)دلبستگی به دنیا: امام صادق ‏علیه ‏السلام: «الرَّغْبَةُ فی الدُّنیا تُورِثُ الْغَمَّ وَالحُزْنَ» دنیا خواهی غم و اندوه می آورد.
پیامبر اعظم ‏(ص): «اَنَا زَعِیمٌ لِمَنْ اَكَبَّ عَلَی الْدُّنْیا[من قطعی می دانم برای کسی که به دنیاچسبیده سه چیزرا] بِفَقْرٍ لا غِنَاءَ لَهُ[فقری كه بی نیازی برایش نیست] وَ بِشُغْلٍ لا فِراغَ لَهُ [گرفتاریی ای كه از آن خلاصی نیست ]وَ حُزْنٍ لا اِنْقِطاعَ لَهُ» [ و غم و اندوهی كه به پایان نمی رسد.]                                                           2) كوتاهی در عمل: علی‏علیه‏السلام: «مَنْ قَصَّرَ فی العَمَلِ اُبْتُلِی بِالْهَمِّ» (حکمت127)                                                                  ونیز «بادِرِ الْفُرْصَةَ قَبْلَ أنْ تَكُونَ غُصَّۀً؛ (همان،خ31)                                                                                                                               3) جزع و فزع و بی تابی ؛امام علی‏ علیه ‏السلام: «ایاكَ والْجَزَعَ فَإنَّهُ یقْطَعُ الامَلَ وَ یضْعِفُ العَمَلَ وَ یوِرثُ الْهَمّ»                                  4) توجه به امكانات دیگران: رسول خدا‏صلی ‏الله‏ علیه ‏وآله: «مَنْ نَظَرَ اِلَی ما فی أیدِی النَّاسِ طالَ حُزْنُهُ وَ دامَ أسَفُهُ؛                           5) منفی نگری: امام كاظم ‏علیه ‏السلام:«مَنِ اغْتَمَّ كانَ لِلْغَمِّ اَهْلَاً»                                                                                                  6) بدهكارى رسول خدا(ص):«إِيَّاكُمْ والدَّيْنَ فَإنَّهُ هَمٌّ بِاللَّيْلِ وَ ذُلُّ بِالنَّهارِ»                                                                                   7)گناه امام صادق ‏علیه ‏السلام: «إذا كَثُرَتْ ذُنُوبُ المُؤمِنِ وَ لَمْ یكُن لَهُ العَمَلُ ما یكَفِّرُهَا اِبْتَلاهُ اللهُ بالْحُزنِ لِیكَفِّرَهَا بِهِ عَنْهُ» ب)استعانت ازصبرونماز«واستعینوابالصبروالصلوه»                                                                                                                                     امام صادق علیه‌السلام می فرماید:« ما يَمْنَعُ اَحَدَكُمْ اِذا دَخَل عَلَيْهِ غَمٌّ مِنْ غُمُومِ الدُّنْيا اَنْ يَتَوَضَّاَ ثُمّ َيَدْخُلَ مَسْجِدَهُ وَ يَرْكَعَ رَكْعَتَينِ فَيَدْعُوَ اللّه َ فيهِما؟ اَما سَمِعْتَ اللّه َ يَقُولُ: «وَ اسْتَعينوا  بِالصَّبْرِ وَ الصَّلاةِ»                                                                     ج)دوستى خدا«أَلَآ إِنَّ أَوْلِيَآءَ اللَّهِ لَاخَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَ لَاهُمْ يَحْزَنُونَ»( يونس / 62.)إِنَّ الَّذِينَ قَالُواْ رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقمُواْ فَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَ لَاهُمْ يَحْزَنُونَ»( احقاف/13.)                                                                                                                                                                د)يقين نيكو.امام على عليه السلام :«نِعْمَ طارِدُ الْهُمُومِ الْيَقِينُ »                                                                                             ه) صبر و تحمل:امیر مؤمنان‏ علیه ‏السلام: «اِطْرَحْ عَنْكَ وَارِدَاتِ الْهمُومَ بِعَزَائِمِ الصَّبْرِ وَ حُسْنِ الْیقینِ»                                                                و) رفاقت (جلسات انس): علی‏علیه‏السلام: «الإخْوَانُ جَلاءُ الْهُمُومِ وَ الأحْزَانِ» برادران، برطرف كننده زنگار غم و اندوه اند.          ز) نظافت: نظیف بودن و آراستگی ظاهر. ‏علیه ‏السلام: «غُسْلُ الثِّیابِ یذْهَبُ الْهَمَّ وَ الْحُزْنَ؛ »                                                           ح) برخی خوراكیها: امام صادق ‏علیه ‏السلام:«شَكَی نَبِی مِنَ الْاَنْبِیاءِ اِلَی اللهِ عَزَّ وَ جَلَّ الْغَمَّ، فَأمَرَهُ اللهُ عَزَّ وَ جَلَّ بِأَكْلِ الْعِنَب » (كافي، ج6،  ص 351)                                                     ت) گردش در طبیعت: حضرت علی‏علیه‏السلام: «النَّظَرُ إلَی الْخُضْرَهِ نُشْرَةٌ» نگریستن به سبزه ها مایۀ شادمانی است. ی)ذکرها:                                                                                                                                                                                 1-استغفار؛پيامبر خدا(ص):«مَنْ أَكْثَرَ الْاسْتِغْفارَ جَعَلَ اللَّهُ لَهُ مِنْ كُلِّ هَمٍّ فَرَجاًوَمِنْ كُلِّ ضِيقٍ مَخْرَجاً وَ يَرْزُقُهُ مِنْ حَيثُ لايَحْتَسِبُ» 2-حوقله: امام صادق ‏:«اِذَا حَزَنَك اَمْرٌ مِنْ سُلْطَانٍ اَوْ غَیرِهِ فَاَكْثِر مِنْ قَولِ «لا حَوْلَ وَ لا قُوَّةَ إلا بِاللهِ» فَاِنَّها مِفْتَاحُ الفَرَجِ وَ كَنْزٌ مِنْ كُنُوزِ الْجنَّةِ    ونیزفرمود: «إذا نَزَلَتِ الْهُمُومُ فَعَلَیكَ بِلا حَوْلَ وَ لا قُوَّةَ اِلَّا بِاللهِ»     رسول خدا‏(ص): «اَمَانٌ لِاُمَّتی مِنَ الْهَمِّ لا حَوْلَ وَ لا قُوَّةَ الَّا بِاللهِ، لا مَلْجَأ وَ لا مَنْجَی‏ مِنَ اللهِ إلَّا إلَیهِ؛                                                                                                                            3- «ذكر يونسيه»امام صادق عليه السلام:«در عجبم از كسى كه غمگين است و به قول خداوند: لَّآإِلهَ إِلَّآ أَنتَ سُبْحَانَكَ إِنّى كُنتُ مِنَ الظَّالِمِينَ پناه نمى برد،                                                                                                                                                                     4- «ذكر يا فتّاح» ذكر «يا فتّاح» براى حل مشكلات بيان شده است.                                                                                                               5-دعای خاص؛ ابوحمزه می گوید:امام محمدباقر (علیه السلام) به من فرمود: هر گاه پیشامدی برای تو رخ داد که موجب ترس و اندوه تو شد، به گوشه ای از خانه ی خود برو و بعد از خواندن دو رکعت نماز، هفتاد بار این دعا را بخوان:«یَا أَبْصَرَ النَّاظِرِینَ‏ وَ یَا أَسْمَعَ السَّامِعِینَ وَ یَا أَسْرَعَ الْحَاسِبِینَ وَ یَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِینَ                                                                                                                                              ک) درد دل کردن با برادران دینی؛ امام صادق(ع) در این زمینه می فرماید: « اذا ضاق احدکم فلیعلم أخاه و لایعین علی نفسه ؛ هرگاه یکی از شما دچار گرفتاری غم و اندوه شد، باید برادر خود را آگاه سازد و به توانایی خود اکتفا نکند.                                                                                                                                            ل) تلقین تحمل؛ افزایش میزان شکیبایی با تلقین تحمل است. ان لم تکن حلیمافتحلم»                                                         م) توجّه به ارزش پاداش تحمّل؛امام کاظم(ع) فرمود: « اَلمصیبةُ لِلصّابِرِ واحِدَۀٌ لِلجازِعِ اثنان» مصیبت صابر یکی است و مصیبت کسی که جزع و فزع می‏کند، دوتاست .  ن)امورمعنوی مانند:روزه،نمازشب ...