وظایف مومنان ازنظر نهج البلاغه
بسم الله الرحمن الرحیم
وظایف مومنان ازنظر نهج البلاغه
یاسبک زندگی مومنان
بابررسی � خطبه همام�درنهج البلاغه(خطبه 193)
مقدمه: خطبه 193نهج البلاغه از خطبه هایی است که اميرمؤمنان عليه السلام است در آن صفات و روحيات پرهيزكاران را شرح مى دهد درشأن ایراد خطبه آمده است كه يكى از ياران اميرمؤمنان على عليه السلام به نام �همام� كه مرد عابد و پرهيزكارى بود، به حضرت عرض كرد: اى اميرمؤمنان! پرهيزكاران را برايم آنچنان وصف كن كه گويى آنها را با چشم مى نگرم. امام عليه السلام در پاسخ او درنگ فرمود وبه خواندن آیه ای اکتفاءنمود ؛ ولى همام به اين مقدار قانع نشد (و توضيح بيشتر خواست و اصرار ورزيد) تا اينكه امام عليه السلام به بیان صفات متقين مشروحاً پرداخت وحدودیکصد وده صفت ازاوصاف آنهارادراین خطبه مطرح فرمود.
هرچنداز يك نگاه خطبه مطلب واحدی را دنبال مى كند که صفات پرهيزكاران باشد ؛ ولى بادقت درست در جزئيات خطبه متوجه خواهیم شد كه صفات مطرح شده درخطبه ناظر به ابعاد مختلفى از سبک زندگى پرهيزكاران است که بخشى از آن از صفات اخلاق فردى آنها سخن مى گويد؛بخشی از اخلاق اجتماعى آنها و قسمتى از خطبه، ناظر به علو شأن آنها در مباحث اعتقادى و معارف دين است، و در ديگر بخش به مقام پرهيزكارى آنها از نظر گفتار و رفتار اشاره دارد و بالاخره به علامتها و نشانه هاى آنها بحث شده كه دراین نوشتارباتوضیح اجمالی به ذکر سبک زندگی آنان پرداخته می شود:
1) �مَنْطِقُهُمُ الصَّوَابُ�تلاش دراصلاح زبان بعنوان نخستین گام در خودسازى
ازآنجایی که نخستین گام در خودسازى و تربیت انسانهاست اصلاح زبان است ،اولین سبک زندگی متقیان ومومنان را �مَنْطِقُهُمُ الصَّوَابُ�بیان فرمود؛ زبانى که بیشترین گناهان کبیره با آن انجام مى شود و بهترین عبادات به وسیله آن صورت مى گیرد ؛عضوی که اگر اصلاح شود، همه وجود انسان رو به صلاح مى رود و اگر فاسد شود، همه رو به ویرانى مى گذارند.به همین دلیل، سالکان طریق الى الله معتقدند که اوّلین گام در اصلاح خویشتن، اصلاح زبان است که اصلاح آن مایه اصلاح سایر ارکان است. �یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللهَ وَقُولُوا قَوْلا سَدِیداً * یُصْلِحْ لَکُمْ أَعْمَالَکُمْ وَیَغْفِرْ لَکُمْ ذُنُوبَکُمْ�(احزاب/70)
امام باقر(علیه السلام) : �إنَّ هذَا اللِّسانَ مِفْتاحُ کُلّ خَیْر وَ شَرٍّ فَیَنْبَغى لِلْمُؤْمِنِ اَنْ یَخْتِمَ عَلى لِسانِهِ کَما یَخْتِمُ عَلى ذَهَبِهِ وَ فِضَتِهِ �( تحف العقول،ص 218)
الهي قمشهاي: نخستين وصف خوبان راستگويي است نکو بشنو که اين وصف نکويي است کسي را کاين نکويي، در زبان است ز هر نيکويي اندر وي، نشان است
2)وَ مَلْبَسُهُمُ الاِقْتِصَادُ؛میانه روی واعتدال درزندگی،درهمه شئونات
اعتدال در عبادت، در راه رفتن: �و اقصد فی مشیک � (لقمان/19؛درانفاق�وَالَّذِينَ إِذَا أَنفَقُوا لَمْ يُسْرِفُوا وَلَمْ يَقْتُرُوا وَكَانَ بَيْنَ ذلِكَ قَوَامًا (فرقان،67) درسخن گفتن� وَلَا تَجْهَرْ بِصَلَاتِكَ وَلَا تُخَافِتْ بِهَا وَابْتَغِ بَيْنَ ذَلِكَ سبيلاً�(اسراء، 110)...
امیرالمؤمنین(ع ) :�ما عالَ مَنِ اقْتَصَدَ�(حکمت 134) آن کس که میانه روى را پیشه کند هرگز تنگدست نمى شود�.
3)مَشيُهُمُ التَّواضُعُ؛ راه رفتن و رفتارشان متواضعانه است اعتَبِروا بِما کانَ مِن فِعلِ اللهِ بِابليسَ اِذا اَحبَطَ عَمَلَهُ الطَّويلَ وَ جَهدَهُ الجَهيدَوَكَانَ قَدْ عَبَدَ اللهَ سِتَّةَ آلاَفِ سَنَة، لاَ يُدْرَى أمِنْ سِنِي الدُّنْيَا أَمْ مِنْ سِنِي الاْخِرَةِ، عَنْ كِبْرِ سَاعَة وَاحِدَة.( خطبه ،قاصعه162) امام صادق (ع) :إِنَّ فِى السَّماءِ مَلَكَينِ مُوَكَّلَينِ بِالعِبادِ، فَمَن تَواضَعَ لِلّهِ رَفَعاهُ وَمَن تَكَبَّرَ وَضَعاهُ؛ (كافى، ج2، ص122، ح2)
الهي قمشه اي:
هم آنان، در لباس اقتصادند به هر کاري، قرين عدل و دادند
به هر کار از ره پرهيز کاري نگهدار اعتدال از هوشياري
چو آن پاکان، همه تقوي خصالند به هر رفتار، زيبا ز اعتدالند
4)غَضُّوا أَبْصَارَهُمْ عَمَّا حَرَّمَ اللّهُ عَلَیْهِمْ ؛ سر را به زیر انداخته و ازمحرمات الهی چشم پوشی می کنند. پیامبراکرم(ص):اَلَّنَظَرُ سَهمُ مَسموُمٌ مِن سِهامِ اِبلیسَ فَمَن تَرَکَها خَوفاً مِنَ اللهِ اَعطاهُ اللهُ ایماناً یَجِد حَلاوَتهُ فی قَلبِهِ
5) وَ وَقَفَوا أَسْمَاعَهُمْ عَلَى الْعِلْمِ النَّافِعِ لَهُمْ � امام كاظم(علیه السلام) میفرماید: �وَجَدْتُ عِلْمَ النَّاسِ فِی أَرْبَعٍ؛ أَوَّلُهَا أَنْ تَعْرِفَ رَبَّكَ (خداشناسی) وَ الثَّانِیَةُ أَنْ تَعْرِفَ مَا صَنَعَ بِكَ(خودشناسی) وَ الثَّالِثَةُ أَنْ تَعْرِفَ مَا أَرَادَ مِنْكَ(وظیفه شناسی)وَ الرَّابِعَةُ أَنْ تَعْرِفَ مَا یُخْرِجُكَ مِنْ دِینِكَ (آسیب شناسی) دخل رسول اللّه(ص) المسجد فاذا جماعة قد اطافوا برجلٍ فقال: ما هذا؟ فقيل: علّامة. قال(ص) : و ما العلّامة؟ قالوا: اعلم النّاس بانساب العرب و وقايعها و ايّام الجاهليّة و بالاشعار و العربيّة. فقال: ذاكَ عِلْمٌ لايَضُرُّ مَنْ جَهِلَه وَ لايَنْفَعُ مَنْ عَلِمَهُ اِنَّمَا الْعِلْمُ ثَلاثَةٌ: آيَةٌ مُحْكَمَةٌ أوْ فَريضَةٌ عادِلَةٌ أَوْ سُنَّةٌ قائِمَةٌ وَ ما خَلاهُنَّ فَهُوَ فَضْلٌ�
6)راضى به رضاى خدا و تسلیم در برابر اراده الهی �نُزِّلَتْ أَنْفُسُهُمْ مِنْهُمْ فِی الْبَلاَءِ کَالَّتِی نُزِّلَتْ فِی الرَّخَاءِ�آنان از مصيبتها و سختيها همانگونه استقبال مى كنند كه از آسايش و فراوانى نعمت. (نحوه رضایت وتسلیم امرالهی الراضى بقضاء الله كالميت بين يدى الغسال يقلبه كيف يشاء.) عمار ياسر و رضاى الهى :عمار ياسردر جنگ صفين، در سن 94 سالگى به شهادت رسيد. عمار كمى پيش از شهادت، روزى از صف لشكر خارج و در مقابل لشكر دشمن ايستاد و گفت: اللَّهُمَّ إِنَّكَ تَعْلَمُ أَنِّي لَوْ أَعْلَمُ أَنَّ رِضَاكَ فِي أَنْ أَقْذِفَ بِنَفْسِي فِي هَذَا الْبَحْرِ لَفَعَلْتُ.بار خدايا! تو مى دانى كه اگر بدانم رضاى تو، در اين است كه خود را به اين دريا �رودخانه فرات� بيفكنم خواهم افكند. اللَّهُمَّ إِنَّكَ تَعْلَمُ أَنِّي لَوْ أَعْلَمُ أَنَّ رِضَاكَ أَنْ أَضَعَ ظُبَةَ سَيَفِي فِي بَطْنِي ثُمَّ أَنْحَنِيَ عَلَيْهَا حَتَّى يَخْرُجَ مِنْ ظَهْرِي لَفَعَلْتُ. پروردگارا! اگر بدانم خشنودى تو، در اين است كه نوك شمشيرم را بر شكمم نهاده و بر آن خم شوم تا از پشتم بيرون آيد، خواهم نمود. اللَّهُمَّ وَ إِنِّي أَعْلَمُ مِمَّا أَعَلَمْتَنِي أَنِّي لَا أَعْمَلُ الْيَوْمِ عَمَلًا هُوَ أَرْضَى لَكَ مِنْ جِهَادِ هَؤُلَاءِ الْقَاسِطِينَ وَ لَوْ أَعْلَمُ الْيَوْمَ عَمَلًا أَرْضَى لَكَ مِنْهُ لَفَعَلْتُهُ؛ خدايا! از آنچه را كه به من تعليم نموده اى، مى دانم كه هيچ عملى از من در اين روز كه به رضاى تو نزديكتر باشد از جهاد اين فاسقان، وجود ندارد. موسى عليه السلام ازخداونددرخواست کرد محبوبترين خلقش وعابدترین بندگانش رابه اونشان دهد ؛ کناردریایی، چشمش به مردىافتادمبتلا به چند بيمارى: جذام، پيسى و زمين گيرى واشتغال به تسبيح و تقديس پروردگارپس گفت: اى جبرئيل مردى كه از خدا ديدار او را خواستم كجاست؟ جبرئيل گفت همين مرد است. موسى گفت: دوست داشتم، به هنگام ملاقات او را مردى قائم الليل و صائم النهار بيابم! جبرئيل گفت: اين مرد محبوبترين خلق نزد خداست و از هر روزه دار و نمازگزارى عبادتش بيشتر است، هم اكنون ماموريت يافتم كه چشمان او را از او بگيرم، بشنو چه مى گويد. آنگاه جبرئيل به ديدگان او اشاره كرد، ناگهان دو چشمش از حدقه بيرون آمده به صورتش افتاد و آن مرد گفت: خداى من تا زمانى كه خواستى، از اين ديدگان كه نعمت تو بود بهره برم، بهره مند شدم و حال كه از من اين نعمت را سلب نمودى، به خواست تو خشنودم، اما آرزويم را از خود قطع نكردى، آن آرزويى كه سراسر وجودم را در بر گرفته است و جز تجلى ذات تو چيزى را نمى بينم. موسى عليه السلام به آن مرد گفت: اى بنده ى خدا، من مجاب الدعوه ام، اگر دوست دارى خدا را بخوانم تا چشمان از دست رفته را به تو بازگرداند و از بيماريها تو را شفا بخشد؟ گفت: هرگز اين را از خدا نمى خواهم، هر چه را كه او بخواهد نيكوست و در برابر خواسته و مطلوب او خواسته اى ندارم! موسى عليه السلام گفت: شنيدم كه مى گفتى يا بار يا وصول، آن مهربانى و پيوندى كه از خدا به تو رسيده چيست؟ گفت: از آن مهربانى و پيوند چه بهتر است كه در اين روستا، كسى جز من او را نشناخته، يا او را عبادت نكرده است. يعنى خدا خود را به من شناسانده است و هر كه خدا را به حقيقت شناخت، تمام نعمتها و خيرها كه در راس آنها نعمت شناخت اوست به وى رسيده است.
موسى عليه السلام در حالى كه به راه خود ادامه مى داد، با تعجب گفت: اين مرد از همه مردم دنيا، عبادتش بيشتر و به خدا نزديكتر است.
7)�آفریدگار در روح و جانشان بزرگ جلوه کرده، به همین دلیل غیر او در چشمانشان کوچک است عَظُمَ الْخَالِقُ فِی أَنْفُسِهِمْ فَصَغُرَ مَادُونَهُ فِی أَعْیُنِهِمْ� آشنای بادریا قطره آب در نظرش ناچیزاست و کسی که با خورشید آشناست یک شمع کوچک در نظرش ناچیزاست مصداق بارز این معنا خود امیر مؤمنان علیه السلام درجریان اشعث بن قیس است که امیرالمومنین(علیه السلام) مى فرماید : �وَاللهِ لَوْ أُعْطیتُ الاْقالیمُ السَّبْعَةِ بِما تَحْتَ أفْلاکِها عَلى أنْ أعصِى اللهَ فى نَمْلَة أسْلُبُها جُلْبُ شَعیرَة ما فَعَلْتُهُ� (نهج البلاغه، خطبه 224) راههاي درك عظمت خداوند: تفكر در آثار عظمت خدا يكي از راههای درك عظمت الهی است. امام باقر علیه السلام می فرماید: إِيَّاكمْ وَالتَّفَكُرَ فِي اللهِ وَلَكِنْ إِذَا أَرَدْتُمْ أَنْ تَنْظُرُوا إِلَي عَظَمَتِهِ فَانْظُرُوا إِلَي عَظِيمِ خَلْقِه؛(کافی، ج1، ص93، ح7) از تفكر درباره خدا بپرهيزيد، ولي اگر خواستيد در عظمت خدا بينديشيد، به عظمت آفريدگانش بنگريد؛ لذادرقرآن کریم حدود ۷۵۰ آیه در زمینه خداشناسی از راه توجه به پدیده های طبیعی به چشم می خورد:أَفَلا يَنظُرُونَ إِلَى الإِبِلِ كَيْفَ خُلِقَت * وَإِلَى السَّمَاء كَيْفَ رُفِعَت * وَإِلَى الْجِبَالِ كَيْفَ نُصِبَت * وَإِلَى الأَرْضِ كَيْفَ سُطِحَت؛�(غاشیه / 17ـ20.) وَفِي الْأَرْضِ آيَاتٌ لِلْمُوقِنِينَ وَفِي أَنْفُسِكُمْ أَفَلَا تُبْصِرُونَ(ذاریات 20و21) ؛ �سَنُرِيهِمْ آيَاتِنَا فِي الْآفَاقِ وَفِي أَنْفُسِهِمْ حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُّ � (فصلت/53) وَمِنْ آيَاتِهِ أَنْ خَلَقَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْوَاجًا لِتَسْكُنُوا إِلَيْهَا وَجَعَلَ بَيْنَكُمْ مَوَدَّةً وَرَحْمَةً إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ(روم/21)وَمِنْ آيَاتِهِ خَلْقُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلَافُ أَلْسِنَتِكُمْ وَأَلْوَانِكُمْ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِلْعَالِمِينَ(22)وَمِنْ آيَاتِهِ مَنَامُكُمْ بِاللَّيْلِ وَالنَّهَارِ وَابْتِغَاؤُكُمْ مِنْ فَضْلِهِ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَسْمَعُونَ(23) وَمِنْ آيَاتِهِ يُرِيكُمُ الْبَرْقَ خَوْفًا وَطَمَعًا وَيُنَزِّلُ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَيُحْيِي بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ(روم/24)وَمِنْ آيَاتِهِ أَنَّكَ تَرَى الْأَرْضَ خَاشِعَةً فَإِذَا أَنْزَلْنَا عَلَيْهَا الْمَاءَ اهْتَزَّتْ وَرَبَتْ إِنَّ الَّذِي أَحْيَاهَا لَمُحْيِي الْمَوْتَى إِنَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ(فصلت/39) اِنَّ فی خَلقِ السَّموتِ والاَرضِ واختِلفِ الَّیلِ والنَّهارِ والفُلكِ الَّتی تَجری فِی البَحرِ بِما یَنفَعُ النّاسَ وما اَنزَلَ اللّهُ مِنَ السَّماءِ مِن ماءٍ فَاَحیا بِهِ الاَرضَ بَعدَ مَوتِها وبَثَّ فیها مِن كُلِّ دابَّةٍ وتَصریفِ الرِّیحِ والسَّحابِ المُسَخَّرِ بَینَ السَّماءِ والاَرضِ لاءیتٍ لِقَومٍ یَعقِلون (بقره/164) در اصول کافی حدیثی هست که فرمود:خانمی عطر فروش بنام زینب عطاره به خانه پیغمبراکرم ( صلی الله علیه و آله) می آمد ؛یک روز که حضرت به منزل تشریف آوردند، بوی عطر استشمام کردند و پی بردند که زینب عطاره این جاست . به او فرمودند: �مهما اتینا طابت بیوتنا� شما هر وقت خانه ما می آیی خانه ما خوش بو می شود . او که خانم مؤدبی بود، عرض کرد: یا رسول الله بوی شما از عطر من خوش بوتر است . خانه شما به واسطه عطر شما خوش بو است سپس عرض کرد: یا رسول الله من امروز برای عطر فروشی خدمت شما نیامده ام، کار دیگری دارم . حضرت فرمودند: چه کار داری؟ او گفت: آمده ام از شما بپرسم چگونه می توانم عظمت خدا را درک کنم؟ پیغمبر اکرم ( صلی الله علیه و آله) به زینب عطاره فرمودند: کره زمین با این عظمتش نسبت به آسمان اول �حلقة ملقاة فی فلات � و آسمان اول نسبت به آسمان دوم �حلقة ملقاة فی فلات � است . همین طور تا برسد به آسمان هفتم ازبلال حبشی نقل شده است یک شب رسول خداتا سپیده دم به مناجات ایستادو گریست موقع نمازصبح خدمت حضرت شرفیاب شدیم علت گریه حضرت راجویاشدم ؛ فرمود:آیات تکان دهنده ای بر من نازل شده،آنگاه آیات ۱۹۰ تا ۱۹۵ سوره آل عمران راتلاوت فرمود:�ان فی خلق السموات والارض واختلاف اللیل والنهارلایات لاولی الالباب�
8)درجانزدن ،مرتبه بالای ایمان راطی وبه مرحله یقین رسیدن �فَهُمْ وَ الْجَنَّةُ کَمَنْ قَدْ رَآهَا، فَهُمْ فِیهَا مُنَعَّمُونَ، وَ هُمْ وَ النَّارُ کَمَنْ قَدْ رَآهَا، فَهُمْ فِیهَا مُعَذَّبُونَ��آنها به کسانى مى مانند که بهشت را با چشم خود دیده و در آن متنعم اند، و همچون کسانى هستند که آتش دوزخ را مشاهده کرده و در آن معذّبند. در حدیث معروفى از امام صادق(علیه السلام) مى خوانیم که فرمود یک روز پیامبر(صلى الله علیه وآله) بعد از نماز صبح، چشمش به جوانى افتاد که بسیار خواب آلود بود، اندامش نحیف و لاغر به نظر مى رسید، رسول خدا(صلى الله علیه وآله) او را با نام صدا زد و فرمود : �کَیْفَ أصْبَحْتَ یا فُلانَ؟چگونه صبح کردى (و حالت چگونه است؟)� عرض کرد : �اَصْبَحْتُ یا رَسُولُ اللهِ مُوقِناً ; صبح کردم اى رسول خدا(صلى الله علیه وآله) در حالى که به مقام یقین رسیدم�. رسول خدا(صلى الله علیه وآله) از این پاسخ صریح او در شگفتى فرو رفت و به او فرمود : �إنَّ لِکُلِّ یَقین حَقیقَةً فَما حَقیقَةُ یَقینِکَ؟; هر یقینى نشانه روشنى دارد، نشانه روشن یقین تو چیست؟� عرض کرد: اى رسول خدا(صلى الله علیه وآله)نشانه آن، این است که مرا در اندوهى عمیق فرو برده و به شب زنده دارى و روزه گرفتن روزها واداشته است و روح من به دنیا و آنچه در آن است بى اعتناست... .�کَأنّى أنْظُر إلى اَهْلِ الْجَنَّةِ یَتَنَعَّمُونَ فِى الْجَنَّةِ وَ یَتَعارَفُونَ، عَلَى الاْرائِکِ مُتَّکِئُونَ، وَ کَأنّى أنْظُرُ إلى أهْلِ النّارِ وَ هُمْ فیها مُعَذَّبُونَ مُصْطَرِخُونَ وَ کَأنّى الاْنَ اَسْمَعُ زَفیرَ النّارِ یَدُورُ فى مَسامِعى; گویى من اهل بهشت را مى بینم که در آغوش بهشت متنعم اند و با هم در گفت و گوى دوستانه اند و بر تختها تکیه زده اند و گویى اهل دوزخ را مى بینم که در آن، عذاب مى شوند و فریاد مى کشند و گویى الآن، صداى شعله هاى آتش در گوش من مى پیچد�. پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله) فرمود : �هذا عَبْدٌ نَوَّر اللهُ قَلْبَه بِالاْیمانِ; این بنده اى است که خداوند قلب او را با نور ایمان روشن ساخته است�. سپس فرمود : این حالت را حفظ کن، جوان عرضه داشت: دعایى در حق من کنید که خداوند شهادت را در رکاب شما براى من فراهم سازد، پیامبر(صلى الله علیه وآله) در حق او دعا کرد، طولى نکشید که در یکى از غزوات، همراه پیامبر(صلى الله علیه وآله) شرکت کرد و در آن غزوه ده نفر شهید شدند که دهمین آنها این جوان بود.( الکافى، جلد 2، صفحه 52)
2)ایمانشان موردپذیرش الهی است ،ایمان باعمل،کامل،تحقیقی،اختیاری،دایمی ...،زیراایمانهایی ازنظرقرآن کریم مردودوغیرقابل پذیرش است،ازجمله:
الف:ایمان حرفی یا باور قابل تحریف:�ومن الناس من یعبدالله علی حرف�
ب) ایمان فصلی یا مو سمی �فَإِذا رَكِبُوا فِی الْفُلْكِ دَعَوُا اللَّه مُخْلِصینَ لَهُ الدِّین�(عنكبوت/65)
ج) ایمان تبعیضی؛ �نومن ببعض ونکفر ببعض� د) ایمان نفاق یا باور دو شخصیتی �و اذا لقواالذین آمنوا قالوا آمنا و اذا خلوا الی شیاطینهم قالوا انا معکم انما نحن مستهزئون�(بقره آیه ۱۴) ه)ايمان تقليدي وسطحی و)ایمان بدون تفکر و تعقل ز)ایمان بدون عمل؛� وَ یَقُولُونَ آمَنَّا بِاللَّهِ وَ بِالرَّسُولِ وَ أَطَعْنا ثُمَّ یَتَوَلَّی فَرِیقٌ مِنْهُمْ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ وَ ما أُولئِكَ بِالْمُؤْمِنِینَ. � (نور، آیه 47.) ح) ایمان عاریه ای
9)قُلُوبُهُمْ مَحْزُونَة�. قلب هاشان پر از اندوه است. مگردل محزون داشتن ارزش است؟درحالی که غم واندوه به گفته امیرمومنان (ع)نصف پیری است � الْهَمُّ نِصْفُ الْهَرَمِ � وبه بیان امام جوادعلیه السلام:� مَن کَثُرَ هَمُّهُ سَقُمَ جَسَدُهُ � درپاسخ باید گفت:غم وغصه گاه مذموم وگاه ممدوح است؛غم برای دنیا،ضررها،کمبود ها،ازدست رفتنها،عدم دستیابی ها غم مذموم است. قرآن کریم این گونه اندوه هارا مورد مذمّت قرار می دهد �... لِكَيْلا تَحْزَنُوا عَلى ما فاتَكُمْ وَ لا ما أَصابَكُمْ وَ اللَّهُ خَبِيرٌ بِما تَعْمَلُونَ�. ( آل عمران/آیه١٥٣) ازهمین نوع است اندوه خوردن بخاطر چشم همچشمی ها.رسول خدا(ص): �مَنْ مَدَّ عَيْنَيْهِ إِلَى مَا فِي أَيْدِي النَّاسِ مِنْ دُنْيَاهُمْ طَالَ حُزْنُهُ وَ سَخِطَ مَا قَسَمَ اللَّهُ لَهُ مِن رِزقِهِ�. (تحف العقول ص ٥١.) اما اگرحزن و اندوه به خاطر خدا مانند آنچه درخطبه محل بحث آمده است؛��قُلُوبُهُم مَحزُونَةٌ�ازنوع ممدوح آن است. اما چرا دلهای مومنان یامتقیان محزون است؟ چند وجه برای علّت حزن اهل تقوا بیان گردیده که همگی به خدای متعال بازگشت می کند،ازجمله: ١-مشاهده غلبه باطل و مغلوب بودن حق؛خطاب خداوند به رسول خدا(ص) �لَعَلَّكَ باخِعٌ نَفْسَكَ أَلَّا يَكُونُوا مُؤْمِنِينَ�. (شعراء/٣) �باخع� به معنى هلاك كردن خويشتن از شدّت غم و اندوه است.
در خطبه 27 نهج � فَلَو أَنَّ إمرأً مُسلِماً ماتَ مِن بَعدِ هذا أَسَفاً ما كانَ بِهِ مَلُوماً� 2-ترس از آخرت خود و فکر در مواقف :�فمالی لا ابکی ، ابکی لخروج نفسی، ابکی لظلمه قبری ابکی لضیق لحدی� 3-ترس ازفقدان شرائط قبولی اعمال 4-نگرانی درکوتاهی درادای وظایف فردی واجتماعی 5-غم مردم ؛ ءاقنع بان یقول امیرالمومنین ولااشارکهم فی مکاره الدهر... 6-غم ضایع کردن عمروفرصتها راههای مقابله باغم واندوه ها: 1) شناخت عوامل غم و اندوه ودوری ازآنها: 1)دلبستگی به دنیا: امام صادق (ع): �الرَّغْبَةُ فی الدُّنیا تُورِثُ الْغَمَّ وَالحُزْنَ� دنیا خواهی غم و اندوه می آورد.
پیامبر اعظم (ص): �اَنَا زَعِیمٌ لِمَنْ اَكَبَّ عَلَی الْدُّنْیا[من قطعی می دانم برای کسی که به دنیاچسبیده سه چیزرا] بِفَقْرٍ لا غِنَاءَ لَهُ[فقری كه بی نیازی برایش نیست] وَ بِشُغْلٍ لا فِراغَ لَهُ [گرفتاریی ای كه از آن خلاصی نیست ]وَ حُزْنٍ لا اِنْقِطاعَ لَهُ� [ و غم و اندوهی كه به پایان نمی رسد.] 2) كوتاهی در عمل: علیعلیهالسلام: �مَنْ قَصَّرَ فی العَمَلِ اُبْتُلِی بِالْهَمِّ� (حکمت127) ونیز �بادِرِ الْفُرْصَةَ قَبْلَ أنْ تَكُونَ غُصَّۀً؛ (همان،خ31) 3) جزع و فزع و بی تابی ؛امام علی علیه السلام: �ایاكَ والْجَزَعَ فَإنَّهُ یقْطَعُ الامَلَ وَ یضْعِفُ العَمَلَ وَ یوِرثُ الْهَمّ� 4) توجه به امكانات دیگران: رسول خداصلی الله علیه وآله: �مَنْ نَظَرَ اِلَی ما فی أیدِی النَّاسِ طالَ حُزْنُهُ وَ دامَ أسَفُهُ؛ 5) منفی نگری: امام كاظم علیه السلام:�مَنِ اغْتَمَّ كانَ لِلْغَمِّ اَهْلَاً� 6) بدهكارى رسول خدا(ص):�إِيَّاكُمْ والدَّيْنَ فَإنَّهُ هَمٌّ بِاللَّيْلِ وَ ذُلُّ بِالنَّهارِ� 7)گناه امام صادق (ع): �إذا كَثُرَتْ ذُنُوبُ المُؤمِنِ وَ لَمْ یكُن لَهُ العَمَلُ ما یكَفِّرُهَا اِبْتَلاهُ اللهُ بالْحُزنِ لِیكَفِّرَهَا بِهِ عَنْهُ� 2)استعانت ازصبرونماز�واستعینوابالصبروالصلوه� امام صادق علیهالسلام می فرماید:� ما يَمْنَعُ اَحَدَكُمْ اِذا دَخَل عَلَيْهِ غَمٌّ مِنْ غُمُومِ الدُّنْيا اَنْ يَتَوَضَّاَ ثُمّ َيَدْخُلَ مَسْجِدَهُ وَ يَرْكَعَ رَكْعَتَينِ فَيَدْعُوَ اللّه َ فيهِما؟ اَما سَمِعْتَ اللّه َ يَقُولُ: �وَ اسْتَعينوا بِالصَّبْرِ وَ الصَّلاةِ� 3)دوستى خدا�أَلَآ إِنَّ أَوْلِيَآءَ اللَّهِ لَاخَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَ لَاهُمْ يَحْزَنُونَ�( يونس / 62.)إِنَّ الَّذِينَ قَالُواْ رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقمُواْ فَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَ لَاهُمْ يَحْزَنُونَ�( احقاف/13.) 4)يقين نيكو.امام على عليه السلام :�نِعْمَ طارِدُ الْهُمُومِ الْيَقِينُ � 5) صبر و تحمل:امیر مؤمنان علیه السلام: �اِطْرَحْ عَنْكَ وَارِدَاتِ الْهمُومَ بِعَزَائِمِ الصَّبْرِ وَ حُسْنِ الْیقینِ� 6)رفاقت (جلسات انس): علیعلیهالسلام: �الإخْوَانُ جَلاءُ الْهُمُومِ وَ الأحْزَانِ� برادران، برطرف كننده زنگار غم و اندوه اند. 7) نظافت: نظیف بودن و آراستگی ظاهر. �غُسْلُ الثِّیابِ یذْهَبُ الْهَمَّ وَ الْحُزْنَ؛ � 8)برخی خوراكیها: امام صادق (ع):�شَكَی نَبِی مِنَ الْاَنْبِیاءِ اِلَی اللهِ عَزَّ وَ جَلَّ الْغَمَّ، فَأمَرَهُ اللهُ عَزَّ وَ جَلَّ بِأَكْلِ الْعِنَب � (كافي، ج6، ص 351) 9) گردش در طبیعت: حضرت علیعلیهالسلام: �النَّظَرُ إلَی الْخُضْرَهِ نُشْرَةٌ� نگریستن به سبزه ها مایۀ شادمانی است. 10)ذکرها: 1-استغفار؛پيامبر خدا(ص):�مَنْ أَكْثَرَ الْاسْتِغْفارَ جَعَلَ اللَّهُ لَهُ مِنْ كُلِّ هَمٍّ فَرَجاًوَمِنْ كُلِّ ضِيقٍ مَخْرَجاً وَ يَرْزُقُهُ مِنْ حَيثُ لايَحْتَسِبُ� 2-حوقله: امام صادق :�اِذَا حَزَنَك اَمْرٌ مِنْ سُلْطَانٍ اَوْ غَیرِهِ فَاَكْثِر مِنْ قَولِ �لا حَوْلَ وَ لا قُوَّةَ إلا بِاللهِ� فَاِنَّها مِفْتَاحُ الفَرَجِ وَ كَنْزٌ مِنْ كُنُوزِ الْجنَّةِ ونیزفرمود: �إذا نَزَلَتِ الْهُمُومُ فَعَلَیكَ بِلا حَوْلَ وَ لا قُوَّةَ اِلَّا بِاللهِ� رسول خدا(ص): �اَمَانٌ لِاُمَّتی مِنَ الْهَمِّ لا حَوْلَ وَ لا قُوَّةَ الَّا بِاللهِ، لا مَلْجَأ وَ لا مَنْجَی مِنَ اللهِ إلَّا إلَیهِ؛ 3- �ذكر يونسيه�امام صادق عليه السلام:�در عجبم از كسى كه غمگين است و به قول خداوند: لَّآإِلهَ إِلَّآ أَنتَ سُبْحَانَكَ إِنّى كُنتُ مِنَ الظَّالِمِينَ پناه نمى برد، 4- �ذكر يا فتّاح� ذكر �يا فتّاح� براى حل مشكلات بيان شده است. 5-دعای خاص؛ ابوحمزه می گوید:امام محمدباقر (علیه السلام) به من فرمود: هر گاه پیشامدی برای تو رخ داد که موجب ترس و اندوه تو شد، به گوشه ای از خانه ی خود برو و بعد از خواندن دو رکعت نماز، هفتاد بار این دعا را بخوان:�یَا أَبْصَرَ النَّاظِرِینَ وَ یَا أَسْمَعَ السَّامِعِینَ وَ یَا أَسْرَعَ الْحَاسِبِینَ وَ یَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِینَ 11) درد دل کردن با برادران دینی؛ امام صادق(ع) در این زمینه می فرماید: � اذا ضاق احدکم فلیعلم أخاه و لایعین علی نفسه ؛ هرگاه یکی از شما دچار گرفتاری غم و اندوه شد، باید برادر خود را آگاه سازد و به توانایی خود اکتفا نکند. 12) تلقین تحمل؛ افزایش میزان شکیبایی با تلقین تحمل است. ان لم تکن حلیمافتحلم� 13) توجّه به ارزش پاداش تحمّل؛امام کاظم(ع) فرمود: � اَلمصیبةُ لِلصّابِرِ واحِدَۀٌ لِلجازِعِ اثنان� مصیبت صابر یکی است و مصیبت کسی که جزع و فزع میکند، دوتاست . 14)امورمعنوی مانند:روزه،نمازشب ...
10) مردم از شر آنها در امانند �و شرورهم مأمونه� پيغمبر اکرم(صلى الله عليه وآله):�إنّ شَرَّ النّاسِ مَنْزِلَةً عِنْدَاللهِ يَوْمَ الْقِيامَةِ مَنْ يَخافُ النّاسُ شَرَّهُ� �المسلم من سلم الناس من لسانه ویده�
11) اندامشان لاغر� وَ أَجْسَادُهُمْ نَحِیفَةٌ�شکمباره نیستند ،خوردن وآشامیدن راهدف نمی دانند. نحيف بودن جسم ،نشانه زهدو پارسايى واز سوى ديگر دلالت بر چابکى و آمادگى براى انجام وظايف الهى دارد.
12) نیازهایشان اندک� وَ حَاجَاتُهُمْ خَفِیفَةٌ� یعنی همچون دنياپرستان زراندوزنیستند كه مانند جهنم هرچه بيابند باز هم �هل من مزيد� مىگويند. این همان است که درخطبه ۲۲ فرمود�تَخَفَّفُوا تَلْحَقُوا�
امام صادق عليه السّلام وارد حمام شد. صاحب حمام به آن حضرت عرض كرد: اجازه مىدهيد براى شما حمام را قرق كنيم. فرمود: �لا إنّ المؤمن خفيف المؤونة؛ نه، مؤمن خفيف المؤونة است (و زندگى ساده و بىتكلّفى دارد)�.
13) نفوسشان عفیف و پاک است �وَ أَنْفُسُهُمْ عَفِیفَةٌ�. عفتى كه آنها را وادار به چشمپوشى از هوا و هوس و گناه مىكند و به تعبير ديگر هواپرستى و گناه در نظر آنها بىرنگ مىشود، به گونهاى كه از مشاهده صحنههاى زشت و آلوده متنفر مىشوند. �ما المجاهد الشّهيد في سبيل اللّه بأعظم اجرا ممّن قدر فعفّ؛ لكاد العفيف أن يكون ملكا من الملائكة� حکمت 474: دَخَلَ ضِرارُ بنُ ضَمرَةَ؛ وكانَ مِن خَواصِّ عَلِيٍّ عَلى مُعاوِيَةَ وافِدا، فَقالَ لَهُ: صِف لي عَلِيّا. قالَ: أعفِني يا أميرَ المُؤمِنينَ. قالَ مُعاوِيَةُ: لابُدَّ مِن ذلِكَ.�ضرار بن ضمره كه از ياران ويژه على عليه السلام بود، به عنوان نماينده بر معاويه وارد شد. معاويه گفت: على را برايم توصيف كن.گفت: مرا معاف دار، اى اميرمؤمنان! معاويه گفت: چارهاى ندارى. فَقالَ: أمّا إذا كانَ لابُدَّ مِن ذلِكَ فَإِنَّهُ كانَ وَاللّهِ بَعيدَ المَدى، شَديدَ القُوى، يَقولُ فَصلًا، ويَحكُم عَدلًا، يَتَفَجَّرُ العِلمُ مِن جَوانِبِهِ، وتَنطِقُ الحِكمَةُ مِن نَواحيهِ، يُعجِبُهُ مِنَ الطَّعامِ ما خَشُنَ، ومِنَ اللِّباسِ ما قَصُرَ.گفت: اگر چارهاى ندارم، بدان كه او به خدا سوگند، دير ترس و قوى پنجه بود. آخرين سخن را مىگفت و به داد، حكم مىكرد. دانش از همه سوى او فَوران مىكرد و حكمت، از اطرافش مىجوشيد. از غذا، درشت آن را و از لباس، كوتاه آن را دوست مىداشت. وكانَ وَاللّهِ يُجيبُنا إذا دَعَوناهُ، ويُعطينا إذا سَأَلناهُ، وكُنّا وَاللّهِ عَلى تَقريبِهِ لَنا وقُربِهِ مِنّا لا نُكَلِّمُهُ هَيبَةً لَهُ، ولا نَبتَدِئُهُ لِعِظَمِهِ في نُفوسِنا، يَبسِمُ عَن ثَغرٍ كَاللُّؤلُؤِ المَنظومِ، به خدا سوگند، هرگاه مىخوانديمش، پاسخمان مىداد، و هرگاه درخواست مىكرديم، اجابتمان مىكرد. سوگند به خدا، با همه نزديكى او به ما و نزديكى ما به او، به خاطر هيبتش با او سخن نمىگفتيم و به خاطر جايگاه عظيمش در جان ما، نزد او آغاز به سخن گفتن نمىكرديم. لبخند كه مىزد، دندانهايش چون رشته گوهر، آشكار مىشد. يُعَظِّمُ أهلَ الدّينِ، ويَرحَمُ المَساكينَ، ويُطعِمُ فِيالمَسغَبَةِ يَتيما ذا مَقرَبَةٍ أو مِسكينا ذا مَترَبَةٍ، يَكسُو العُريانَ، وَينصُرُ اللَّه فانَ، ويَستَوحِشُ مِنَ الدُّنيا وزَهرَتِها، ويَأنِسُ بِاللَّيلِ وظُلمَتِهِ.اهل دين را بزرگ مىداشت، به افتادگانْ رحم مىكرد و در روزگار سخت، يتيمِ خويشاوند و نيازمند بدبخت را غذا مىداد. برهنه را مىپوشانْد، و گرفتاران را يارى مىداد. از دنيا و زرق و برق آن، بيم داشت و به شب و تاريكى آن، انس مىورزيد. وكَأَنّي بِهِ وقَد أرخَى اللَّيلُ سُدولَهُ، وغارَت نُجومُهُ، وهُوَ في مِحرابِهِ قابِضٌ عَلى لِحيَتِهِ، يَتَمَلمَلُ تَمَلمُلَ السَّليم، ويَبكي بُكاءَ الحَزينِ، ويَقولُ: �يا دُنيا غُرّي غَيري، إلَيَّ تَعَرَّضتِ أم إلَيَّ تَشَوَّفتِ؟ هَيهاتَ هَيهاتَ! لا حانَ حينُكِ، قد أبَنتُكِ ثَلاثا لا رَجعَةَ لي فيكِ، عُمُرُكِ قَصيرٌ، وعَيشُكِ حَقيرٌ، وخَطَرُكِ يَسيرٌ، آهِ مِن قِلَّةِ الزّادِ وبُعدِ السَّفَرِ ووَحشَةِ الطَّريقِ.فَقالَ لَهُ مُعاوِيَةُ: زِدني شَيئا مِن كَلامِهِ، فَقالَ ضِرارٌ: كانَ يَقولُ: أعجَبُ ما في الإِنسانِ قَلبُهُ ... گويى هماكنون او را مىبينم در هنگامى كه شب، دامن گسترده و ستارگانش غروب مىكنند، و او در محرابش، دست بهريش خود، چون شخصمار گزيده، بهخود مىپيچد و چون غمگينان مىگِريَد و مىگويد: �اى دنيا! غير از من را بفريب. آيا به من روى مىآورى و براى من خودآرايى مىكنى؟! هيهات، هيهات! زمان، زمانِ فريب خوردن از تو نيست. تو را سه بار طلاق دادم كه مرا بازگشتى به سوى تو نباشد. عمر تو كوتاه، و عيش تو كوچك، و ارزشت كم است. آه از كمتوشگى و دورى سفر و وحشت راه�فَقالَ لَهُ مُعاوِيَةُ: زِدني كُلَّما وَعَيتَهُ مِن كَلامِهِ، قالَ: هَيهاتَ أن آتِيَ عَلى جَميعِ ما سَمِعتُهُ مِنهُ. معاويه به وى گفت: چيزى از سخن او برايم بگو. ضرار گفت: هميشه مىگفت: �شگفتترينْ چيز در انسان، دل اوست ...�. معاويه گفت: هر چه از سخنان او مىدانى، به من بگو. گفت: هيهات، اگر بتوانم همه آنچه از او شنيدم، به ياد بياورم!
14) اهل صبر و شکیبایى اند چه در مسیر طاعت یا در برابر وسوسه هاى گناه و یا در مقابل مصیبت �صَبَرُوا أَیَّاماً قَصِیرَةً أَعْقَبَتْهُمْ رَاحَةً طَوِیلَةً. تِجَارَةٌ مُرْبِحَةٌ یَسَّرَهَا لَهُمْ رَبُّهُمْ�. �وَ عَلَیْکُمْ بِالصَّبْرِ فَإِنَّ الصَّبْرَ مِنَ الاْیمانِ کَالرَّأْسِ مِنَ الْجَسَدِ�.( نهج البلاغه، حکمت 82 .) در حدیثى که مرحوم کلینى در کافى از امام باقر(علیه السلام) نقل مى کند، حضرت می فرماید :�اَلْجَنَّةُ مَحْفُوفَةٌ بِالْمَکارِهِ وَ الصَّبرِ، فَمَنْ صَبَرَ عَلَى الْمَکارِهِ فِى الدُّنْیا دَخَلَ الْجَنَّةَ; وَ جَهَنَّمُ مَحْفُوفَةٌ بِاللَّذاتِ وَ الشَّهَواتِ فَمَن أَعْطى نَفْسَه لَذَّتَها وَ شَهْوَتَها دَخَلَ النّارَ� ( الکافى، جلد 2، صفحه 89، باب الصبر، حدیث 7 .)
15) فریب مظاهردنیا و جلوه گریهایش را نمی خورند وبرای رهایی از اسیردنیا شدن ، به بهاى جان، خویش را از اسارتش آزادمی سازند�أَرَادَتْهُمُ الدُّنْیَا فَلَمْ یُرِیدُوهَا، وَ أَسَرَتْهُمْ فَفَدَوْا أَنْفُسَهُمْ مِنْهَا.� اشاره به اینکه دنیا با زرق و برق هایى که دارد به سراغ همه مى رود و خود را چنان مى آراید که نفوس انسانى را به سوى خود جلب کند. آنها که ناآگاه یا هوسبازند، در دام دنیا گرفتار مى شوند؛ ولى پرهیزگاران که سراب بودن متاع دنیا را مى دانند، هرگز فریب آن را نمى خورند. همچنین دنیا از طریق مال و ثروت و جاه و مقام و شهوات گوناگون انسان هاى بسیارى را در دام خود اسیر مى سازد و راه آزادى و نجات را بر آنها مى بندد؛ ولى مومنان در همان گام هاى نخستین به این معنا پى مى برند و به بهاى جان خود را از این اسارت رهایى مى بخشند. به راستى ما بسیارى را مى بینیم که چنان اسیر مقامند که براى حفظ آن به هر گناه و جنایت و ذلّتى تن در مى دهندو بعضى چنان اسیر مال و شهوتند که براى حفظ آن همه کرامت انسانى خود را بر باد مى دهند; ولى پرهیزگاران که در خط معصومان گام بر مى دارندحتى ازجان خویش مى گذرندو فریاد �هَیْهاتَ مِنَّا الذِّلَّةُ� سرمى دهند.
16) برنامه شبانه پرهیزکاران 1 -أَمَّا اللَّیْلُ فَصَافُّونَ أَقْدَامَهُمْ، بر پاى خود (به نماز) مى ایستند . حضرت رسول میفرمایند:جبرئیل مراپیوسته سفارش به نماز شب میکرد تااینکه گمان کردم خوبان وبر گزیدگان امت من هر گز نمی خوابند. خداوند متعال به موسی (ع) فرمود:ای پسرعمران!دروغ میگوید کسی که گمان میکند مرا دوست دارد ولی هنگام شب تا صبح می خوابد 2-تَالِینَ لاِجْزَاءِ الْقُرْآنِ یُرَتِّلُونَهَا تَرْتِیلاً. آیات قرآن را شمرده و با تدبر تلاوت مى کنند. یُحَزِّنُونَ بِهِ أَنْفُسَهُمْ وَ یَسْتَثِیرُونَ بِهِ دَوَاءَ دَائِهِمْ�به وسیله آن،جان خویش را محزون مى سازند و داروى درد خود را از آن مى طلبند� قالَ عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ عَلَيْهِمَا السَّلَامُ: �لَوْ مَاتَ مَنْ بَيْنَ الْمَشْرِقِ وَ الْمَغْرِبِ، لَمَا اسْتَوْحَشْتُ بَعْدَ أَنْ يَكُونَ الْقُرْآنُ مَعِي� وَ كَانَ عَلَيْهِ السَّلَامُ إِذَا قَرَأَ �مالِكِ يَوْمِ الدِّينِ� يُكَرِّرُهَا حَتّى كَادَ أَنْ يَمُوتَ. (الكافي ،ج ۴ ، ص ۶۰۳ ) عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ الباقر عَلَيْهِ السَّلَامُ، قَالَ: مَنْ قَرَأَ الْقُرْآنَ قَائِماً فِي صَلَاتِهِ، كَتَبَ اللَّهُ لَهُ بِكُلِّ حَرْفٍ مِائَةَ حَسَنَةٍ؛وَ مَنْ قَرَأَهُ فِي صَلَاتِهِ جَالِساً،كَتَبَ اللَّهُ لَهُ بِكُلِّ حَرْفٍ خَمْسِينَ حَسَنَةً؛وَمَنْ قَرَأَهُ فِي غَيْرِ صَلَاتِهِ،كَتَبَ اللَّهُ لَهُ بِكُلِّ حَرْفٍ عَشْرَحَسَنَاتٍ� (الكافي ،ج۴، ص ۶۲۰)
الهي قمشهاي:
همه شب تا سحر، آن عشقبازان ز شوق دوست، چون شمع گدازان
کنند اجزاء قرآن را تلاوت به ترتيب و تفکر، وز درايت
کنند از فکر در آيات قرآن هزاران درد جان خويش درمان
کتاب عشق قرآن است درياب صحيفه سر سبحان است درياب
مي شيرين پاک آسماني است قرآن جو که تاک آسماني است
شهود غيبي و غيب شهودي است صعود قوسي و قوس صعودي است
خوشا آنان که شب زين دفتر عشق همي خوانند نام دلبر عشق
خوشا آنان که هر شب، تا سحرگاه بدين خوش نغمه، از دل، برکشند آه
3-فَإِذَا مَرُّوا بِآیَة فِیهَا تَشْوِیقٌ رَکَنُوا إِلَیْهَا طَمَعاً، وَ تَطَلَّعَتْ نُفُوسُهُمْ إِلَیْهَا شَوْقاً، وَ ظَنُّوا أَنَّها نُصْبَ أَعْیُنِهِمْ).�هنگامى که به آیه اى مى رسند که در آ ن تشویق است (تشویق به پاداش هاى بزرگ الهى در برابر ایمان و عمل صالح) با اشتیاق فراوان بر آن تکیه مى کنند و چشم جانشان با علاقه بسیار در آن خیره مى شود و گویى آن بشارت را در برابر چشم خود مى بینند�آرى! آنها قرآن را سرسرى نمى خوانند و همان گونه که در بالا گفته شد خود را مخاطبان واقعى آن مى دانند; بشارت هاى الهى آتش شوق را در دل هاى آنها شعلهور مى سازد و آنچه را در آخرت است در این دنیا با چشم دل مى بینند و همین امر انگیزه آنها در برنامه �سیر الى الله� است. الهي قمشهاي:
به رحمت از پي تشويق ديدار نمايد لطف و دلجويي بسيار
کنند از دل، فغان، چون بلبل از شوق طمع بندند بر وصل گل از شوق
نفوس پاک آن پرهيزکاران به وجد آرد چو بلبل در بهاران
که گويي در بهشتند آرميده ز دلهاشان، گل رضوان دميده
4-وَ إِذَا مَرُّوا بِآیَة فِیهَا تَخْوِیفٌ أَصْغَوْا إِلَیْهَا مَسَامِعَ قُلُوبِهِمْ، وَ ظَنُّوا أَنَّ زَفِیرَ جَهَنَّمَ وَ شَهِیقَهَا فِی أُصُولِ آذَانِهِمْ�. �و نیز هنگامى که به آیه اى مى رساند که بیم و انذار در آن است (انذار در برابر گناهان) گوش هاى دل خویش را براى شنیدن آن باز مى کنند و گویى فریادها و ناله هاى زبانه هاى آتش دوزخ در درون گوششان طنین انداز است�
الهي قمشهاي:
بر آن آيات پر تخويف دلدار چه بگشايند گوش عقل هشيار
تو گويي بشنوند افغان دوزخ زفير از شعلهي سوزان دوزخ
جهنم را به گوش دل، زفيري است که گويي اژدهاي خورده تيري است
که هر بيداد و عصيان، در جهان است شرار دوزخي در وي نهان است
وليکن جان مردان دل آگاه بدان فرياد و آن غوغا برد راه
آرى ایمان آنها به مرحله شهود رسیده و حقایق عالم غیب و جهان آخرت را با چشم مى بینند و با همه وجودشان لمس مى کنند و هر گاه خواندن آیات قرآن بدین گونه باشد بهترین وسیله تربیت انسانهاست. در یکى از سخنان مولا آمده است : �ألا لا خَیْرَ فى قِراءَة لَیْسَ فیها تَدَبُّرٌ ألا لا خَیْرَ فى عِبادَة لَیْسَ فِیها تَفَقُّهٌ � آگاه باشید تلاوتى که در آن تدبّر نیست منشأ خیر و برکتى نیست و عبادتى که درآن فهم و آگاهى نباشد، خیرى ندارد� در حدیث دیگرى از امام سجاد(علیه السلام) آمده است :�آیاتُ الْقُرْآنِ خَزائِنُ فَکُلَّما فُتِحَتْ خَزینَةٌ یَنْبَغى لَکَ اَنْ تَنْظُرَ ما فیها�آیات قرآن گنجینه هاى الهى است هر گاه گنجینه اى گشوده شود، سزاوار است با دقّت در آن نظرافکنى (و از گوهرهاى گرانبهایش بهره گیرى)� از آنجا که امام(علیه السلام) در جمله هاى قبل کیفیّت نماز پرهیزکاران را در حال قیام بیان فرمود که با تلاوت آیات قرآن و توأم با خضوع و خشوع و تدبّر و حضور قلب همراه است.
17) حالت نماز ودرخواستشان درنماز قامت خود را در پیشگاه خدا خم مى کنند (و به رکوع مى روند) پیشانى و کف دستها و سر زانوها و نوک انگشتان پا را (به هنگام سجده) بر زمین مى گسترانندو آزادى خویش را از پیشگاه خداوند متعال درخواست مى کنند �فَهُمْ حَانُونَ عَلَى أَوْسَاطِهِمْ مُفْتَرِشُونَ لِجِبَاهِهِمْ وَ أَکُفِّهِمْ وَ رُکَبِهِمْ، وَ أَطْرَافِ أَقْدَامِهِمْ، و یَطْلُبُونَ إِلَى اللّهِ تَعَالَى فِی فَکَاکِ رِقَابِهِمْ�. اهمیت دادن به نماز : �حافِظُوا عَلَی الصَّلَواتِ وَ الصَّلاةِ الْوُسْطی...�بقره،آیه 238 صَلِّ اَلصَّلاَةَ لِوَقْتِهَا اَلْمُؤَقَّتِ لَهَا وَ لاَ تُعَجِّلْ وَقْتَهَا لِفَرَاغٍ وَ لاَ تُؤَخِّرْهَا عَنْ وَقْتِهَا لاِشْتِغَالٍ وَ اِعْلَمْ أَنَّ كُلَّ شَيْءٍ مِنْ عَمَلِكَ تَبَعٌ لِصَلاَتِكَ (نهج نامه 27) رسول خدا صلي الله عليه وآله :� مَا مِنْ صَلَاةٍ يَحْضُرُ وَقْتُهَا إِلَّا نَادَى مَلَكٌ بَيْنَ يَدَيِ النَّاسِ قُومُوا إِلَى نِيرَانِكُمُ الَّتِي أَوْقَدْتُمُوهَا عَلَى ظُهُورِكُمْ فَأَطْفِئُوهَا بِصَلَاتِكُم�( أمالي الصدوق، ص: 496) امام صادق عليه السلام :�َ امْتَحِنُوا شِيعَتَنَا عِنْدَ مَوَاقِيتِ الصَّلَوَاتِ كَيْفَ مُحَافَظَتُهُمْ عَلَيْهَا�(بحارالأنوار، ج65، ص 149) امام علی علیه السّلام : �إخْتَبِرُوا شِیعَتی بِخِصْلَتَیْنِ فاِنْ کانَتا فِیهِمْ فَهُمْ شِیعَتِی: مُحافَظَتُهُمْ عَلی أوْقاتِ الصَّلَواتِ وَ مُواساتُهُمْ مَعَ إخْوانِهِمْ الْمُؤْمِنِینَ بِالْمالِ وَ إنْ لَمْ تَکونا فِیهِمْ فَاعزَبْ ثُمَّ اَعزَبْ ثُمَّ اَعزَبْ. � (جامع الاخبار، ص 35 ) رسول خدا (ص ):�لَا تُضَیِّعُوا صَلَاتَكُمْ فَإِنَّ مَنْ ضَیَّعَ صَلَاتَهُ حَشَرَهُ اللَّهُ مَعَ قَارُونَ وَ فِرْعَوْنَ وَ هَامَانَ لَعَنَهُمُ اللَّهُ وَ أَخْزَاهُمْ وَكَانَ حَقّاًعَلَى اللَّهِ أَنْ یُدْخِلَهُ النَّارَ مَعَ الْمُنَافِقِینَ فَالْوَیْلُ لِمَنْ لَمْ یُحَافِظْ عَلَى صَلَاتِهِ�(جامع الأخبار، ص 74)
18)برنامه روزانه مومنان و پرهیزکاران وَ أَمَّا النَّهَارَ فَحُلَمَاءُ عُلَمَاءُ، أَبْرَارٌ أَتْقِیَاءُ. قَدْ بَرَاهُمُ الْخَوْفُ بَرْیَ الْقِدَاحِ یَنْظُرُ إِلَیْهِمُ النَّاظِرُ فَیَحْسَبُهُمْ مَرْضَى، وَ مَا بِالْقَوْمِ مِنْ مَرَض؛ وَ یَقُولُ: لَقَدْ خُولِطُوا ! وَ لَقَدْ خَالَطَهُمْ أَمْرٌ عَظِیمٌ! �پرهیزگاران به هنگام روز، دانشمندانى بردبار و نیکوکارانى با تقوا هستند. ترس و خوف (در برابر مسئولیتهاى الهى) بدنهاى آنها را همچون چوبه هاى تیر، تراشیده و لاغر ساخته، آن گونه که بینندگان (ناآگاه) آنها را بیمار مى پندارند در حالى که هیچ بیمارى در وجودشان نیست و گوینده (بى خبر وغافل) مى گویند: آنها افکارشان به هم ریخته و بیمار دل اند، در حالى که اندیشه اى بس بزرگ با فکر آنان آمیخته است (اندیشه مسئولیت در برابر فرمانهاى الهى)�
فَحُلَمَاءُ عُلَمَاءُ �حلماء� از ماده �حلم� به گفته راغب در اصل به معناى خویشتن دارى به هنگام غصب است و �حلیم� هم به افراد بردبار و خویشتن دار مى گویند و هم به افراد عالم و دانشمند.به هر حال این صفت در برخورد با جاهلان و بى خردان غالباً ظاهر مى شود، شخص حلیم تا آنجا که سبب سوء استفاده نشود در برابر آنان ملایمت و مدارا به خرج مى دهد، شاید به راه آیند و دست از خیره سرى بردارند. تعبیر به �علماء� منحصر به عالمانى نیست که علوم رسمى را خوانده اند، بلکه شامل افراد آگاهى مى شود که داراى معرفت بالا و قدرت درک حقایق اند. أبْرَارٌ أَتْقِیَاءُ ؛مقام ابرار و نيكان:�انّ الابرار لفى نعيم� (انفطار، 13 ) و ما عند اللَّه خير للابرار�(آل عمران، 198
�ان الابرار يشربون من كأس كان مزاجها كافوراً� (انسان، 5 ) دعاى خردمندان توفىّ با ابرار: �فاغفرلنا ذنوبنا و كفرّ عنّا سيأتنا و توفّنا مع الابرار� (آل عمران، 193)
نشانههاى ابراردرقرآن:
الف) وفاى به نذر: �يوفون بالنذر� آنها به نذر خود وفا مىكنند .
ب ) خوف از روزى كه عذابش فراگير است: �و يخافون يوماً كان شرّه مستطيراً� و از روزى كه عذابش گسترده است مىترسند .
ج ) اطعام به مسكن و يتيم و اسير: �و يطعمون الطعام على حبه مسكيناً و يتيماً و اسيراً� و غذاى خود را با اينكه به آن علاقه و نياز دارند به مسكين و يتيم و اسير مىدهند . د ) اخلاص: �انما نطعمكم لوجه اللَّه لانريد منكم جزاء و لا شكوراً� ه ) ترس از خدا در روز شدت قيامت: �انا نخاف من ربنا يوماً عبوساً قمطريراً�( انسان، 11 - 6 ) نکته: قرآن كريم ريشه و اساس همه نيكىها را كه خلاصهاى از امور اعتقادى و عملى و اخلاقى است در آيه شريفه 177 بقره بيان نموده است.
1 - ابعاد برّ و نيكى در روايات
الف – قال الامام الباقرعَلَيْهِ اَلسَّلاَمُ فِي حَدِيثٍ أَنَّهُ قَالَ: أَ لاَ أُخْبِرُكُمْ بِخَمْسِ خِصَالٍ هِيَ مِنَ اَلْبِرِّ وَ اَلْبِرُّ يَدْعُو إِلَى اَلْجَنَّةِ قُلْتُ بَلَى قَالَ إِخْفَاءُ اَلْمُصِيبَةِ وَ كِتْمَانُهَا وَ اَلصَّدَقَةُ تُعْطِيهَا بِيَمِينِكَ لاَ تَعْلَمُ بِهَا شِمَالُكَ وَ بِرُّ اَلْوَالِدَيْنِ فَإِنَّ بِرَّهُمَا لِلَّهِ رِضًا وَ اَلْإِكْثَارُ مِنْ قَوْلِ لاَ حَوْلَ وَلاَ قُوَّةَ إِلاَّ بِاللَّهِ اَلْعَلِيِّ اَلْعَظِيمِ فَإِنَّهُ مِنْ كُنُوزِ اَلْجَنَّةِ وَ اَلْحُبُّ لِمُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ عَلَيْهِمُ اَلسَّلاَمُ (بحار/69/390)
2 - به چه كسانى نيكى كنيم؟
الف - والدين؛ عن منصور بن حازم عن ابى عبداللَّهعليه السلام قال قلت: �اىّ الاعمال افضل؟� فقالعليه السلام : �الصلوة لوقتها و برّ الوالدين و الجهاد فى سبيل اللَّه�. (بحار / 82 / 226)
ب - فرزندان؛ قال علىعليه السلام : �برّوا اولادكم و احسنوا اليهم�. (بحار / 74 / 77)
ج - مهمان؛ قال رسول اللَّهصلى الله عليه وآله وسلم : �من كرم الاخلاق برّ الضيف�. (بحار/ 21/ 376)
د - خانواده؛ قال الصادقعليه السلام : �من حسن برّه باهل بيته زيد فى رزقه�.
كسى كه به خانوادهاش نيكى كند، روزى او زياد مىشود . (بحار/74/104)
ه - برادران ايمانى؛ قالعليه السلام : �من خالص الايمان البرّ بالاخوان�. (بحار/ 69/159)
و - اقوام؛ قال رسول اللَّهصلى الله عليه وآله وسلم : �برّ القرابة تزيد فى الاعمار�. (بحار / 77 / 172)
ز - همسايه؛ قال رسول اللَّهصلى الله عليه وآله وسلم : �رحم اللَّه جاراً اعان جاره على برّه�.
ح - دوست؛ قال رسول اللَّهصلى الله عليه وآله وسلم : �رحم اللَّه رفيقاً اعان رفيقه على برّه�.
3 - نشانههاى نيكوكاران دربیان رسول خداصلى الله عليه وآله وسلم : �اما علامة البارّ فعشرة يحبّ فى اللَّه يبغض فى اللَّه و يصاحب فى اللَّه و يفارق فى اللَّه و يغضب فى اللَّه و يرضى فى اللَّه ويعمل لله و يطلب للّه و يخشع خائفاً مخوفاً طاهراً مخلصاً مستحياًمراقباً ويحسن فى اللَّه�(تحف العقول / 21)
4 - بالاترين بر و نيكى دربیان رسول خداصلى الله عليه وآله وسلم : �فوق كلّ ذى برّ برّ حتى يقتل فى سبيل اللَّه فليس فوقه برّ�. (بحار/ 74 / 61)
اشاره: در شب عروسى حضرت فاطمهعليها السلام سائلى به او مراجعه كرد آن حضرت پيراهن عروسى خود را به او تقديم كرد. هنگامى كه پيامبراکرم(ص)متوجه شدند پرسيدند: چرا پيراهن كهنه را ندادى؟ عرضه داشت: از شما شنيدم كه خداوند مىفرمايد:�لن تنالوا البر حتى تنفقوا ممّا تحبون�. (آل عمران / 92؛ خصائص فاطمية / 379) تعبیر به �قَدْ بَرَاهُمُ الْخَوْفُ بَرْیَ الْقِدَاحِ� تنهامقصودش این نیست که پرهیزگاران از خوف مسئولیتها لاغر اندامند
، بلکه آنها بر اثر این خوف فعالیت قوى تر و قاطع ترى در راه انجام وظیفه دارند، زیرا وقتى چوبه تیر را مى تراشند براى خوردن به هدف، پرواز بهتر و نوک تیزترى دارد.
تعبیر به اینکه وَ یَقُولُ: لَقَدْ خُولِطُوا ! وَ لَقَدْ خَالَطَهُمْ أَمْرٌ عَظِیمٌ!) �ناظران آنها را بیمار مى پندارند� اشاره به این است که همواره عالمان بردبار و پرهیزگاران نیکوکار ـ در چشم افراد ساده لوح، انسان هاى غیر قاطع با مدیریت ضعیف محسوب مى شوند، به همین دلیل مى بینیم غالب پیامبران از سوى امت هاى نادان به جهل و جنون متّهم شدند به خصوص این که آنها همرنگ جماعت نیستند و آن کس که هم رنگ جماعت نباشند از نظر جاهلان سند رسوایى خود را امضا کرده و چنین کسى که نان به نرخ روز نمى خورد، عاقل نیست.
19)�لاَ یَرْضَوْنَ مِنْ أَعْمَالِهِمُ الْقَلِیلَ، وَ لاَ یَسْتَکْثِرُونَ الْکَثِیرَ. فَهُمْ لاِنْفُسِهِمْ مُتَّهِمُونَ، وَ مِنْ أَعْمَالِهِمْ مُشْفِقُونَ�از اعمال اندک، خشنود نمى شوند، و اعمال فراوان خود را زیاد نمى شمارند، بلکه پیوسته خود را (به کوتاهى و قصور) متّهم مى سازند (هر چند عبادات و طاعات و کارهاى مهم اجتماعى فراوانى کرده باشند و به همین دلیل) از اعمال خود نگرانند(مبادا حق خدا و خلق را ادا نکرده باشند)� علوّ همت آنها و معرفت بالایشان به آنها اجازه نمى دهد که به اعمال کم راضى شوند و یا اعمال فراوان را بسیار ببینند برخلاف کوته فکران مغرور که به اندک عملى چنان از خود راضى مى شوند که گویى برترین خلق خدایند. گذشته از این، آنها منتقد به خودهستند؛چیزی که غالبا از آن گریزانند .آنها پیوسته از این بیم دارند که حق نعمت خدا را ادا نکرده باشند و راه و رسم عبودیت پروردگار را ترک گفته باشند .امام سجاد(علیه السلام) در دعاى ابوحمزه عرض مى کند :�وَ ما قَدْرُ أعْمالِنا فى جَنْبِ نِعَمِکَ وَ کَیْفَ نَسْتَکْثِرُ أعْمالا نُقابِلُ بِها کَرَمَکَ�اعمال ما در برابر نعمتهاى عظیم تو چه ارزشى دارد و چگونه دربرابر کرم تو اعمال خود را زیاد بشمریم؟!�(شرح ابن ابى الحدید جلد 10، صفحه 146 ) از بعضى یاران امیرمؤمنان على(علیه السلام) نقل شده که به او عرض کرد : چقدر در راه خدا صدقه مى دهى و انفاق مى کنى؟! آیا دست نگه نمى دارى؟ فرمود :�لَوْ أعْلَمُ أَنَّ اللهَ قَبِلَ مِنّى فَرْضاً واحِداً لأمْسَکْتُ وَ لکنّى وَاللهِ ما أدْرى أقَبِلَ اللهُ مِنّى شَیْئاً أمْ لا؟�(الغارات،ج 1، صفحه 90 ) اگر مى دانستم خداوند یکى از اینها را از من قبول کرده دست نگه مى داشتم؛ ولى به خدا سوگند نمى دانم آیا چیزى را از من قبول کرده یا نه؟�. از امام باقر(علیه السلام) منقول است که فرمود :�ثَلاثٌ قاصِماتُ الظَّهْرِ: رَجُلُ اسْتَکْثَرَ عَمَلَهُ وَ نَسِىَ ذُنُوبَهُ وَ أعْجَبَ بِرَأْیِهِ�(وسائل الشیعة، جلد 1، صفحه 73، حدیث 6 .) الهي قمشهاي:به نفس خويش دايم، بد گمانند هم از کردار خود ترسان، به جانند مبادا نفس، بفريبد به ناگاه شوند از راه وصل يار گمراه کشاند نفس جانهاشان، به پستي فسون خويش خواند، حق پرستي
اشاره به نکته ای زیبادر انتقاد از خود :
�إِذَا زُکِّیَ أَحَدٌ مِنْهُمْ خَافَ مِمَّا یُقَالُ لَهُ، فَیَقُولُ: أَنَا أَعْلَمُ بِنَفْسِی مِنْ غَیْرِی، وَ رَبِّی أَعْلَمُ بِی مِنِّی بِنَفْسِی! اللَّهُمَّ لاَ تُؤَاخِذْنِی بِما یَقُولُونَ، وَ اجْعَلْنِی أَفْضَلَ مِمَّا یَظُنُّونَ، وَاغْفِرْ لی مَا لاَ یَعْلَمُونَ� هر گاه یکى از آنها را مدح و ستایش کنند. از آنچه درباره او گفته شده به هراس مى افتدو مى گوید : من از دیگران نسبت به خود آگاهترم و پروردگارم به اعمال من از من آگاهتر است. بارالها! مرا به سبب نیکیهایى که به من نسبت مى دهند مؤاخذه مفرما! و مرا برتر از آنچه آنها گمان مى کنند قرار ده و گناهانى را که من دارم و آنها نمى دانند ببخش�
الهي قمشهاي:
چو آنان را به نيکويي ستايند بينديشند و بر نيکي فزايند
همي گويند در پاسخ: که ما را سريرت هست، بر خويش آشکارا
بخود ماييم داناتر ز اغيار ز ما به داند آن داناي اسرار
پس آنگه با نياز عشق، دمساز همي گويند: کاي داناي هر راز
تو با گفتارشان، بر ما مپيچي که هيچي را ستايش کرده هيچي
همي گويد به دل: کاي پاک يزدان مرا برتر ز هر پندار گردان
ببخشا آنچه مستور است از ايشان ز کار زشت و افکار پريشان
20-�فَمِنْ عَلاَمَةِ أَحَدِهِمْ أَنَّکَ تَرَى لَهُ قُوَّةً فِی دِین
از نشانه هاى هر یک از آنها این است که آنها را در دین خود نیرومند مى بینى(تعبیر به قوّت در دین، اشاره به این است که وسوسه گران و شبهه افکنان و منافقان نمى توانند در آنها نفوذ کنند و طوفانها و حوادث سخت زندگى، ایمان آنها را متزلزل نمى سازد.) 21-وَ حَزْماًفِی لِین و در عین محکم کارى و قاطعیت، نرم خو �حَزم در لین� اشاره به این است که آنها در عین دوراندیشى که لازمه آن غالباً سختگیرى است ، نرمخویى را فراموش نمى کنند و با کسانى که در انجام یک هدف اجتماعى با آنها همراه هستند رفتارى با رفق و محبت دارند .و مطابق ضرب المثل معروف عرب که مى گوید :�لا تَکُنْ حُلْواً فَتَسْتَرِطُ وَ لامُرّاٌ فَتَلْفَظُ� آن قدر شیرین نباش که تو را ببلعند و نه آن قدر تلخ که تو را دورافکنند� رفتار مى کنند. دراهمیت دوراندیشی امام(علیه السلام) می فرماید : الظَّفَرُ بِالْحَزْمِ، وَالْحَزْمُ بِإِجالَةِ الرَّأْيِ، وَالرَّأْيُ بِتَحْصينِ الاَسْرارِ. حكمت 45/ پيروزي يافتن به حزم و خودداري است و حزم به كار انداختن انديشه است و انديشه به نگهداري اسرار و نهانها است . ونیز می فرماید:ثمَرَهُ التَّفِریطِ النَّدامَهُ، وَ ثَمَرَهُ الحَزمِ السَّلامَهُ حکمت 181) ثمره تفریط و کوتاهی پشیمانی است و ثمره دور اندیشی سلامت. 22-وَ إِیماناً فِی یَقِین داراى ایمانى مملوّ از یقین تعبیر به �ایمان در یقین� اشاره به این است که ایمان مراتبى دارد و اعلى درجه آن، علم الیقین و حق الیقین است که گاه از طریق استدلالهاى قوى و محکم، حاصل مى شود و گاه از آن برتر یعنى از راه شهود به دست مى آید. از امام صادق(علیه السلام)منقول است که فرمود: �إنَّ الاْیمانَ أفْضَلُ مِنَ الإسْلامِ وَ إنَّ الْیَقینَ أفْضَلُ مِنَ الاْیمانِ وَ ما مِنْ شَىْء أعزُّ مِنَ الْیَقینِ� ( الکافى، جلد 2، صفحه 51، باب فضل الایمان على الاسلام، حدیث 1 ) آرى پرهیزکاران واقعى به این گوهر گران بهاى کمیاب دست یافته اند. بقول حکیم الهی قمشه ای:
در ايمان زانکه با دانش قرينند شهان کشور �علم اليقينند�
هر آن دل روشن از نور يقين است چراغش، �لا احب الافلين� است
چو حق ز آيينهي دل شد پديدار نگيرد از شک آن آيينه زنگار
23-وَ حِرْصاً فِی عِلْم و حرص در کسب دانش تعبیر به �حِرْصاً فِی عِلْم� با اینکه واژه حرص معمولا بار منفى دارد، اشاره به این است که آنها شدیداً به دنبال فراگیرى علم اند و روزى بر آنها نمى گذرد که دانش تازه اى کسب نکنند، در حالى که دنیاپرستان، حریص در جمع اموال اند. پرهیزکاران حریص در جمع علم اند، زیرا پرهیزکارى بدون علم، عمق و ریشه اى ندارد.
24- وَ عِلْماً فِی حِلْم و آگاهى در عین بردبارى
منظور� وَ عِلْماً فِی حِلْم� آمیختن علم با حلم، این است که عالم در برابر جهل جاهلان نباید خشمگین شود و تندخویى کند، بلکه با بردبارى و به صورت تدریجى در آنها نفوذ نماید و جهلشان را بزداید. الهی قمشه ای:
هم آنان را بود ز الطاف باري قرين وصف دانش، بردباري
به گيتي عالمي کو بردبار است به شمعش عالمي پروانهوار است
25-وَ قَصْداً فی غِنىً، و میانه روى در حال غنا و ثروت، تعبیر به �قَصْداً فی غِنىً� اشاره به این است که آنها اگر غنى و ثروتمند شوند اعتدال و میانه روى را فراموش نمى کنند و از اسراف و تبذیر، پرهیز دارند و اضافه اموال خویش را در اختیار نیازمندان مى گذارند. الهي قمشهاي:
وگر يابد غنا در دار فاني گزيند اقتصاد زندگاني
نه با اسراف و تبذير است خرسند نه در زنجير حرص و بخل، پابند
نه سرمست غرور بينيازي است نه پا بست خيالات مجازي است
26-و خُشُوعاً فِی عِبَادَة، و خشوع در عبادت
جمله �وَ خُشُوعاً فِی عِبَادَة� اشاره به این است که عبادت آنها سرسرى و بى روح نیست، بلکه حالت خضوع و خشوع و حضور قلب که روح عبادات است در اعمال عبادى آنها موج مى زند و هر نمازى از آنها نردبانى است براى صعود به اوج قرب خدا; و به همین دلیل قرآن مجید دروصف مؤمنان رستگارمى فرماید:(الَّذِینَ هُمْ فِى صَلاَتِهِمْ خَاشِعُونَ).( مؤمنون/ 2 .) الهي قمشهاي:
هم آن آزاد مردان دل آگاه ز ذوق بندگي در نزدالله
پرستش، با دل خاشع، نمايند در رحمت، به روي خود گشايند
دل خاشع بود آيينهي دوست در او پيدا نگارين طلعت اوست 27-وَ تَجَمُّلاً فِی فَاقَة، و آراستگى در عین تهیدستى
جمله �تَجَمُّلاً فِی فَاقَة� در واقع نقطه مقابل �قَصْداً فی غِنىً� است. اشاره به اینکه پرهیزگاران نه به هنگام تبذیر و اسراف و طغیان دارند و نه به هنگام فقر زبان به شکوه و شکایت مى گشایند.
تعبیر به �تجمّل� مفهومش این است که آنها هر چند فقیر و نادار باشند، ظاهر خود را حفظ مى کنند،همان گونه که قرآن مجیدمى فرماید:�یَحْسَبُهُمُ الْجَاهِلُ أَغْنِیَاءَ مِنَ التَّعَفُّفِ).(بقره/ 273)
این گروه از فقیران آنچنان زندگى مى کنند که افراد نادان بر اثر خویشتن دارى، آنها را اغنیا مى پندارند. الهي قمشهاي:
به گاه احتياج آن سرفرازان به خود گيرند ناز بينيازان
به روز فقر، تن را در تجمل نگه دارند و جان را از تذلل
که بر حاجاتشان، آگه نگردند نداند کس، که آنان، مستمندند
که عاشق، گر بسوزد يا بسازد نخواهد غير معشوقش، نوازد
28-و صَبْراً فِی شِدَّة، و شکیبایى در شدائد
اشاره به استقامت و شکیبایى آنها در برابر شدائد روزگار و حوادث ناگوار است که به مصداق (إِذَا أَصَابَتْهُمْ مُّصِیبَةٌ قَالُوا إِنَّا للهِ وَإِنَّا إِلَیْهِ رَاجِعُونَ)( بقره/ 156)خود را از آن خدا مى دانند و جایگاه امن و امان و روح و ریحان را سراى آخرت مى شمرند; نه این دنیا را. در حدیثى از پیامبر اکرم(ص) مى خوانیم که فرمود : �إنَّ الصَّبْرَ نِصْفُ الإیمانِ� (شرح ابن ابى الحدید، ج 1، ص 319)
و نیز فرمود: �الإیمانُ نِصْفانِ، نِصْفٌ فِى الصَّبْرِ وَ نِصْفٌ فِی الشُّکْرِ�
الهي قمشهاي:
هم آنان را ز تسليم و توکل به هر سختي بود، صبر و تحمل
چه سختيها که گيتي در پي انگيخت چو نيروي صبوري ديد، بگريخت
بيابان جهان، پر خار و خاشاک صبوري بر مثال رخش چالاک
چو رخش صبر باشد، نرم رفتار گذارد پا به نرمي بر سر خار
29-وَ طَلَباً فِی حَلاَل، و طلب روزى حلال
مومنان وپرهیزکاران افرادى گوشه گیر و بیگانه از فعالیتهاى زندگى نیستند، بلکه تلاش و کوشش براى معاش و پیشرفت جامعه اسلامى جزو برنامه هاى اصلى آنهاست. با این قید که دنیاپرستان در فکر حلال و حرام نیستند و آنها پیوسته طالب حلال اند و اگر کارى بسیار پردرآمد باشد ولى بوى حرام دهد از آن مى گریزند.
پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله):�اَلْعِبادَةُ سَبْعُونَ جُزْءاً أفْضَلُها طَلَبُ الْحَلالِ �( الکافى، جلد 5، صفحه 78 .) ودستورالهی درقرآن کریم: �یَا أَیُّهَا الرُّسُلُ کُلُوا مِنَ الطَّیِّبَاتِ وَاعْمَلُوا صَالِحاً �.( مؤمنون/ 51)
این تعبیر ممکن است، نشان آن باشد که عمل صالح زاییده غذاى حلال و طیّب است
الهي قمشهاي:
به روزي در پي کسب حلالند به حشر آسوده ز اندوه و وبالند
دهد رزق حلال آسايش دل شود بر طاعت دلدار، مايل
حرام از دل برد مهر و وفا را کند ناپاک قلب با صفا را
30-وَ نَشَاطاً فِی هُدًى، و نشاط در راه هدایت
پیمودن راه هدایت براى آنها بر خلاف افراد کوتاه فکر و کم معرفت مایه نشاط وشادى است؛هرگزاز پیمودن این راه خسته نمى شوند وسلوک سبیل الهى هردم بر نشاط آنها مى افزاید. الهي قمشهاي:
همي بيني در آن دلهاي آگاه �نشاطا في هدي، شوقا الي الله�
يکي با آب جو در کار مستي است يکي هشيار صهباي الستي است
تو را زيبد نشاط آب و ناني نشاط عشقبازان را چه داني
کجا با اين دل خاکي نژادت دهند از بادهي �سبع الشدادت�
کجا شايد در اين خاکي گدايان نشاط خسروي چون پارسايان
31-وَ تَحَرُّجاًعَنْ طَمَع، و دورى از طمع هستند�
پرهیزکاران به کلّى از طمع دورند، زیرا طمع نتیجه وابستگى شدید به دنیا و سبب توجه به غیر خدا و موجب مفاسد زیادى مى گردد. از جمله یکى از عوامل ذلّت و کینه و عداوت و حقد و حسد است ; طمعکاران هرگز از مال دنیا سیر نمى شوند و پیوسته براى به دست آوردن آن از هر راهى که باشد تلاش مى کنند و در واقع گرفتار اسارت دائم اند . همان گونه که امام(علیه السلام) در کلمات قصارش فرموده:�اَلطَّمَعُ رِقُّ مُؤَبَّدٌ �.( نهج البلاغه، حکمت 180)
به علاوه، طمع فکر و عقل را از کار مى اندازد و انسان را گرفتار لغزش هاى بزرگ مى کند، همان گونه که مولا در یکى دیگر از کلمات قصارش فرموده: �أکْثَرُ مَصارِعِ الْعُقُولِ تَحْتَ بُرُوقِ الْمَطامِعِ� بیشترین زمین خوردن عقلها، زیر برقهاى طمع است�.( حکمت 219 .)
الهي قمشهاي:
نمايد جان پاکش از طمع، دور که اين خوي از دل روشن، برد نور
بسا شير از طمع گرديد نخجير بسا عقل از طمع گم کرد تدبير
بسا زين ناستوده خوي ناخوش که شد بر باد، دين و دانش هوش
بسا کسرا طمع، خون ريخت در دهر بسا شهد از طمع خون گشت با زهر
32)�یَعْمَلُ الاْعْمَالَ الصَّالِحَةَ وَ هُوَ عَلَى وَجَل، یُمْسِی وَ هَمُّهُ الشُّکْرُ، وَ یُصْبِحُ وَهَمُّهُ الذِّکْرُ�. پیوسته عمل صالح انجام مى دهد، با این حال ترسان است (که از او پذیرفته نشود.) روز را به پایان مى برد در حالى که همّ او سپاسگزارى (نعمتهاى الهى) است و صبح مى کند در حالى که تمام همّش یاد خداست . شخصى از امام صادق(علیه السلام) پرسید چه چیز مهمّى در وصیّت لقمان بود؟ فرمود : �امور مهم و شگفت آورى، گفت و از همه شگفت آورتر این که به فرزندش گفت : آن گونه از خدا بترس که اگر تمام اعمال نیک انس و جنّ را انجام داده باشى باز از این بترسى که کوتاهى کرده اى و خداوند مجازاتت مى کند و آن قدر به رحمت خدا امیدوار باش که اگر تمام گناهان انس و جنّ را انجام داده اى، باز امید به رحمت او داشته باشى� ( الکافى، جلد 2، صفحه 67 ) قرآن مجید در بیان اوصاف پیشگامان در اعمال خیر مى فرماید: �(وَالَّذِینَ یُؤْتُونَ مَا اتَوا وَّقُلُوبُهُمْ وَجِلَةٌ أَنَّهُمْ إِلَى رَبِّهِمْ رَاجِعُونَ) مؤمنون/ 60 درباره اهمیّت ذکر الله در حدیثى پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله) مى فرماید : �ثَلاثَةٌ مَعْصُومُونَ مِنْ إبْلیسَ وَ جُنُودِهِ: الذّاکِرُونَ للهِ، وَ الْباکُونَ مِنْ خَشْیَةِ اللهِ، وَ الْمُسْتَغْفِرُونَ بِالاْسْحارِ� سه گروهند که از شیطان و لشکریانش در امانند، آنها که پیوسته یاد خدا مى کنند، و آنها که از ترس (کیفر خداوند) اشک مى ریزند (و احساس مسؤولیت مى کنند)، و آن ها که در سحرگاهان استغفار مى نمایند�.( مستدرک الوسائل، جلد 12، صفحه 146) درباره اهمیّت شکر نیز در حدیثى از امیرمؤمنان که در غررالحکم آمده است، مى خوانیم :
�شُکْرُ النِّعْمَةِ اَمانٌ مِنْ حُلُولِ النِّقْمَةِ� شکر نعمت انسان را از بلاها و حوادث ناگوار در امان مى دارد�.
الهي قمشهاي:
همه نيکي کند و از عدل باري همي ترسد، نيابد رستگاري
که هرگز با مقام عدل داور ندارد کس، فلاح خويش باور
بساط عشق را شيب و فراز است مآل زندگي نگشوده راز است
چه خواهد يار فرجامش نداني فراقش يا وصال جاوداني
اگر مهرش فروزد جسم و جان را هم ار نازي کند، سوزد جهان را
وهمودرباب شکر:
کند شب، روز خود، در شکر يزدان که بگشايد در الطاف سبحان
به روز آرد شب و همت گمارد که ياد يار، بر خاطر نگارد
خوشا روز و شب آن عشقبازي که در دل نيست جز يارش، نيازي
من ضیعه الاقرب