جلوه‏هايى ازشخصيت امیرالمومنین عليه‏السلام در نهج‏البلاغه

1)پرورش يافته مكتب پيامبر اكرم(ص)
الف: دوران طفوليت امام(ع)
«وَ قَدْ عَلِمْتُمْ مَوْضِعى مِنْ رَسُولِ اللّهِ(ص) بِالْقَرابَةِ الْقَريبَةِ، وَالْمَنْزِلَةِ الْخَصيصَةِ وَضَعَنى فى حِجْرِهِ وَ اَنَا وَلَدٌ يَضُمُّنى اِلى صَدْرِهِ وَ یَکْنُفُنِی فِی فِرَاشِهِ وَ یُمِسُّنِی جَسَدَهُ وَ یُشِمُّنِی عَرْفَهُ وَ کَانَ یَمْضَغُ الشَّیْ‏ءَ ثُمَّ یُلْقِمُنِیهِ »   (خ192/فراز115)                                                    ب: دوران نوجوانى امام(ع).«لَقَدْ كُنْتُ اتَّبِعُهُ اتّباعَ الْفَصيلِ اَثَرَ اُمِّهِ، يَرْفَعُلى فى كُلِّ يَوْمٍ مِنْ اَخْلاقِهِ عِلْما وَ يَأمُرنى بِالاِقْتِداءِبِهِ.»(همان،فراز119)                                                                                                   ج: امام(ع) هنگام بعثت پيامبراكرم(ص)«لَقَدْ كانَ(ص) يُجاوِرُ فى كُلِّ سَنَةٍ بِحَراءَ فَاَراهُ، وَلايَراهُ غَيْرى ... اَرى نُور الْوَحْيِ وَ الرِّسالَةِ وَ اَشُمُّ ريحَالنُّبُوَةِ.»همان

2 )ايمان امام (ع)
الف: اول كسى كه ايمان آورد. «وَاللّهِ لاَنَا اَوَّلُ مَنْصَدَّقَهُ.» (خطبه 37 /فراز)4                                                                                «اِنّى وُلِدْتُ عَلَى الْفِطْرَةِ وَ سَبَقْتُ اِلَىالاِيمانِ.» (خطبه57/فراز2)
(ابن ابى الحديدو دلايل فراوان براین موضوع وپاسخ به اشكالاتى كه به اين ادّعا وارد شده است. (شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، 4 / 116 (

ب: ايمان امام (ع) توأم با يقين. «انّى لَعَلى يَقينٍ مِن رَبّى و غَير شُبْهَةٍ مِنديني.»(خطبه22/فراز6)
ونیز «ما شكَكْتُ فى الحَقّ مُذ اريتُهُ.»( خطبه4/فراز4)شك نكردم در حق از وقتی كه حق را فهمیدم
3)امام(ع) معيار هدايت و راه نجات: «عَلى مَعَ الْحَقِّ وَالحَقُّ مَعَعَليٍّ.»الغدير، ج3.                                                        ومى فرمايد: «إنّما مَثَلى بَيْنَكُمْ كَمَثَلِ السِّراجِ فى الظُّلمَة، يَسْتَضِيءُبِها مَنْ وَلَجَها.» (خطبه187/فراز7)

«لا ضَلَلْتُ وَ لا ضُلَّبي.» (حكمت 185)
4)امام(ع)مطيع خدا و رسول اكرم(ص).«إنّى لَمْ اَرُدَّ عَلَى اللّهِ وَ لا عَلى رَسُولِه ساعَة قَطُّ وَلَقَدْ وآسيتُهُ بَنَفْسي...»(خطبه197/1)
5)موقعيت علمى امام (ع)
الف: تلمذازپیامبر.«لَيْسَ كُلُّ اَصْحابِرَسُولِ اللّه(ص) مَنْ كانَ يَسْألُهُ وَ يَسْتَفْهِمُهُ حَتّى اِنْ كانُوالَيُحِبُّونَ اَنْ يَجِيءَ الاَعْرابيُّ الطّاريُّ فَيَسْأَلَهُ(ع) حَتّىيَسْمَعُوا وَ كانَ لا عُربى مِنْ ذلِكَ شَي‏يءٌ وَ اِلاّ سَألْتُهُ عَنْهُ وَحَفِظْتُهُ.»   ( خطبه 210/فراز17)
اين طور نبوده كه همه اصحاب پيامبر(ص) از او پرسش كنند و استفهامنمايند؛ عده‏اى دوست داشتند اعرابى يا سائلى بيايد و از آن حضرت چيزى بپرسد و آنهاپاسخ آن را بشنوند و بهره بگيرند. اما من هر چه از خاطرم مى گذشت از او مى پرسيدم وحفظ مى نمودم.

 

ابن ابى الحديد در شرح اين فراز از بيانات امام مى نويسد:«وَاعْلَمْ اَنَّ اَميرَالْمُؤمنين(ع) كانَ مَخْصُوصَا مِنْ دُونَالصَّحابَة رضوان الله عليهم بِخَلواتٍ كانَ يَخلُو بِها مَعَ رَسُول اللّه(ص) لايَطَّلِع اَحَدٌ مِنَ النّاسِ عَلى ما يَدُورُ بَيْنَهُما وَ كانَ كَثيرَالسّؤالِ لِلنَبيّ(ص) عَنْ مَعانِى القُرآن وَ عَنْ مَعانى كَلامِهِ(ص) وَ اِذالَمْ‏يَسْأَل اِبْتَداَءهُ النَّبيُّ(ص) بِالتَّعْليم وَالتثْقيفِ وَ لَمْ‏تَكُنْاَحَدٌ مِنْ اَصْحابِ النّبِى(ص) كَذلِكَ. بَلْ كانُوا اَقْسامَا: فَمِنْهُمْ مَنْيَهابَهُ اَنْ يَسْألَهُ وَ هُمُ الّذينَ يُحِبُّونَ اَنْ يَج‏يءَ الاَعْرابى أوالطّارِيُ فَيسألَهُ وَ هُمْ يَسْمَعُونَ. وَ مِنْهُمْ مَنْ كانَ بَليدا بَعيدَالْفَهْمِ قَليلَ الهِمَّةِ فى النَّظَرِ وَالْبَعْثِ، وَ مِنْهُمْ مَنْ كانَمَشْغُولاً عَنْ طَلَبِ الْعِلْمِ وَ فَهْمِ الْمَعانى إمّا بِعبادَةٍ اَوْ دنيا،وَ مِنْهُم الْمُقَلِّدُ يَرى اَنَّ فَرْضَهُ السُّكُوتُ وَ تَرْكُ السّؤالِ. وَمِنْهُم المُبْغِضُ الشّانِ‏يءُ الَّذى لَيْسَ لِلدّينِ عِنْدَهُ مِنَ الْمَوْقِعِما يُضَيِّعُ وَقْتَهُ وَ زَمانَهُ بِالسُّوالِ عَنْ دَقائِقِه وَ غَوامِضِه،وَاِنْضافَ اِلى الاَمْرِ الْخاصّ بِعَليّ(ع) ذَكاؤُهُ وَ فِطْنَتُهُ وَ طَهارَةُطينَتِهِ وَ اِشْراقُ نَفْسِهِ وَضَوءها. وَ اِذا كانَ الْمَحلُّ قابِلاً مُتَهيئا. كانَ الْفاعِلُ الْمُؤيِّرُ موجُودا، والْمَوانِعُ مُرْتَفِعَةً وَ حَصَلَ الاَثرَعَلى اَتَمّ مايُمْكِن، فَلِذلِكَ كانَ عَلِيّ(ع) كَما قالَ الْحَسَنُ البَصْري. رَبّانى هذِهِ الاُمَّةِ وَ ذا فَضْلِها، وَ لِذا تُسَمِيَّهُ الْفَلاسَفَةُ امامَالاَئمَّةِ وَ حَكيمَ الْعَرَبِ.»شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، 11 / 48.

بدان كه اميرمؤمنان نسبت به پيامبرويژگيهايى داشت كه ديگر صحابه آن ويژگ‏يها را نداشتند: او با پيامبر اُنس و خلوتىداشت كه هيچ كس نمى دانست در آن لحظات بين آن دو چه مى گذرد. از معانى قرآن و كلامپيامبر بسيار از حضرتش مى پرسيد، اگر او سؤال نمى كرد، پيامبر خود او را تعليم مىداد و آگاه مى ساخت؛ در حالى كه هيچ كدام از صحابه پيامبر چنين نبودند. آنان چندگروه بودند:
1ـ گروهى كه خوداز پيامبر سؤال نمى كردند، ولى دوست داشتند كسىبيايد از پيامبر چيزى بپرسد تا آنها نيز بشنوند و بهره ببرند.
2ـ گروهى از فهمناچيزى برخوردار بودند و در بحث و كسب علم همّتى كم داشتند.
3ـ گروهى نيز عبادتيا ميل به دنيا آنها را از فراگرفتن علم بازداشته بود.
4ـ گروهى ديگر نيز وظيفهخود را سكوت و ترك سؤال مى دانستند.
5ـ بعضى نيز براى دين آن قدر ارزش قائلنبودند تا وقت خود را در يادگيرى دقايق و مشكلات آن صرف كنند؛اما امام(ع) كه از ذكاوت، هوش، طهارت باطن و نورانيت نفس برخوردار بود و تمام شرايط آمادگى و قبول معارف الهى را داشت، به نحو تمام و كمال از پيامبر اكرم(ص) بهره گرفت.
ب: دعاىپيامبر در حق امام نسبت به علم و آگاهى او. «... عِلمٌ عَلَّمَهُ اللّهُ نَبِيَّهُ فَعَلَّمَنيهِ، وَ دَعالى بِاَنْ يَعِيَهُ صَدرى وَ تَضْطَمَّ عَلَيْهِ جَوانِحى». (خطبه 128/فراز8)                                                                                   علمى است كه خداوند آن را به پيامبرش تعليم كرد و او نيز به من آموخت و برايم دعا كرد كه خدا آن را در سينه‏ام جاى دهد و اعضا و جوارحم را از آن مالامال سازد.
ج: گستره علم امام(ع)از آن جايى كه امام(ع) از دو منبع لايزال قرآن و پيامبر(ص) بهره گرفته و مشمول دعاى خاص پيامبراكرم(ص) …چنان كه فرمود:« اَيُّهَا النّاسُ، سَلُونى قَبْلَ اَنْ تَفْقِدُونى، فَلانا بِطُرُقِ السَّماءِاَعْلَمُ مِنّى بِطُرُقِ الاَرْضِ». (خطبه189/فراز5)                                   ابن ابى الحديد:« اَجْمَعَ النّاسُ كُلُّهُمْ عَلى اَنَّهُ لَمْيَقُلْ اَحَدٌ مِنَ الصَّحابَةِ وَ لا اَحَدٌ مِنَ الْعُلَماءِ (سَلُوني) غَيْرَعَليّ بْنِ اَبيطالِب.»شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، 7 / 46 و 13 / 106.
ودرجای دیگر: «فَوَ الّذى نفسى بيده لاتسْألونى عَنْشييء فيما بيْنَكُم و بيْنَ السّاعةِ، و لا عَنْ فئةٍ تهدى مئةً و تضِلُّ مئةًإلاّ انبأتُكُمْ بِناعِقها وَ قائِدها و سائِقِها و مُناخِ رِكابها و مَحَطِّرِحالِها...» (خطبه 93/فراز2)
امام(ع) عامل به علم بود. «ايّها النّاسُ انّى واللهِما احُثُّكُمْ على طاعة الاّ و اسبقكم اليها و لا اَنهاكُم عَن معصيةٍ الاّ واتناهىقَبْلَكُمْ عَنها.»(خطبه175/فراز6)                                                                                

د: كمبود ظرفيت‏ها براىاستفاده از علم امام
1ـ نبود افراد شايسته.به كميل بن زياد :«ها انّ هاهُنا لعلما جمّا (وَ اشارَ بيدهِ الى صَدره) لَوْ اصَبْتُ لَهُحمَلَة! بَلى اصبتُ لقنا غَيْرَ مأمونٍ عليه.»حكمت147.
(بدان) در اينجا علم فراوانى است. (با دستش اشاره به سينه مباركش كرد) اگر افراد لايقى مى يافتم به آنها تعليم مى دادم. آرى تنها كسى را مى يابم كه زود درك مى كند، ولى قابل اطمينان نيست.
2ـنبود ظرفيت مناسب در افراد.«واللّه لو شئتُ ان أخبر كلّ رجُلٍ مِنكُم بمخرجه وَ مَوْلجه وَ جَميعَ شأنِهِ لفعَلْتُ ولكِنْ اَخافُ اَن تَكفروا فيّ برسول اللّه(ص) الا و انّى مُقْضيهِ إلى الخاصّةِ ممّنْ يؤمَنُ ذلِكَ مِنْهُ.»خ175/3
6)امام(ع) شريك غم و همراه سخت‏يهاىمردم.«أَ اَقْنَعُ مِنْ نَفْسى بِاَنْ يُقالَ هذا اَميرُالْمؤمنينَ؟ وَ لا اُشارِكْهُمْ فى مَكارِهِ الدَّهْرِ اَوْ اَكُونَ اُسْوَةً لَهُمْ فى جُشُوبَةِ الْعَيْشِ.»نامه 45.

7)امام و ساده زيستى.«اَلا وَ انَّ اِمامَكُمْ قَدِ اكتَفى مِنْ دُنياهُ بِطِمْريْهِ وَ مِنْ طُعْمِهِ بِقُرْصَيْهِ... فَوَ اللّه ما كَنَزْتُ مِنْ دُنياكم تِبْرا و لا ادَّخَرْتُ مِنْ غَنائمِها وَفْرا وَ لا اعْدَدْتُ لِبالِى ثَوبى طِمْرا و لا حُزْتُ مِنْ ارضِها شِبرا، و لا اخذْتُ مِنهُ إلاّ كَقُوتِ آتانٍ دَبَرةٍ.»(همان)
8)سياستامام(ع).« أَتَأْمُرُونِّي أَنْ أَطْلُبَ النَّصْرَ بِالْجَوْرِ فِيمَنْ وُلِّيتُ عَلَيْهِ! وَاللهِ لاَ أَطُورُ بِهِ مَا سَمَرَ سَميرٌ وَمَا أَمَّ جْمٌ فِي السَّمَاءِ نَجْماً! لَوْ كَانَ الْمَالُ لي لَسَوَّيْتُ بَيْنَهُمْ ، فَكَيْفَ وَإِنَّمَا الْمَالُ مَالُ اللهِ لَهُمْ.» خطبه126

ابن ابى الحديد مى گويد:«سياست امام عليه السلام در واقع همان سياست پيامبر اكرم(ص) بوده است.» سپس وجوه تشابه سياست امام(ع) با پيامبر اكرم(ص) را ذكر مى كند؛ در ادامه نيز ميان سياست خليفه دوم و امام(ع) مقايسه مى كند و سياست امام را از هر جهت مقدم بر سياست عمر مى داند   شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، 10 / 212 ـ 222.
کلام امام درباره سیاست معاویه:«واللّه ما مُعاوية بادهى منّى، ولكنّه يغدرُ و يفجر و لولاكراهيّة الغدر لكنتُ مِن ادهَى النّاس ولكنْ كُلُّ غُدْرَةٍ فُجَرَةٍ و كُلُّفُجَرَةٍ كُفَرَةٌ.»خطبه 200                                                                                                                                      ابن ابى الحديد مى گويد:«كاَن عليٌّ لايستعملُ فى حربه الاّ ما وافق الكتابوالسّنةَ و كان (معاوية) يستعمل خلافَ الكتابِ والسُّنةَ و يستعملُ جميعَ المكايدحلالها و حرامها.»(شرح نهج البلاغه، 10 / 2289)شجاعت امام (ع) .«اَنا وَضعتُ فى الصّغر بكلاكلالعَرب و كسرتُ نواجم قرونِ ربيعةَ و مُضَرَ.» خطبه192.« وَ اَللَّهِ إِنْ كُنْتُ لَفِي سَاقَتِهَا حَتَّى تَوَلَّتْ بِحَذَافِيرِهَا مَا عَجَزْتُ وَ لاَ جَبُنْتُ وَ إِنَّ مَسِيرِي هَذَا لِمِثْلِهَا فَلَأَنْقُبَنَّ اَلْبَاطِلَ حَتَّى يَخْرُجَ اَلْحَقُّ مِنْ جَنْبِهِ »(خطبه 34  )                                                                            در جواب معاويه :« فَأَنَا أَبُوحَسَنٍ قَاتِلُ جَدِّكَ وَ أَخِيكَ وَ خَالِكَ شَدْخاً يَوْمَ بَدْرٍ وَ ذَلِكَ السَّيْفُ مَعِي وَ بِذَلِكَ الْقَلْبِ أَلْقَى عَدُوِّي »( نامه 10)  

10)شخصيت منحصر به فرد امام در نگاه ديگران
ضرار بن ضمره یکی از اصحاب ویژه حضرت علی علیه ‏السلام بر معاویه وارد شد، معاویه گفت: علی را برای من توصیف کن. ضرار با اصرار معاویه لب به سخن گشود و گفت:
«إذْ لابُدَّ فَإنّهُ: ـ کان وَ اللّه‏ِ بَعیدَ الْمَدی شَدیدَ الْقُوی یَقُولَ فَصْلاً وَیَحْکُمْ عَدْلاً یَنْفَجِرُ الْعِلْمُ مِنْ جَوانِبِهِ وَ تَنْطِقُ الْحِکْمَةُ مِنْ نَواحِیهِ یَسْتَوْحِشُ مِنَ الدُّنْیا وَ زَهْرَتِها وَ یَسْتَأْنِسُ بِاللَّیْلِ وَ ظُلْمَتِهِ کانَ وَاللّه‏ِ غَزیرَ مالْبَصیرَةِ طَویلَ الْفِکْرَةِ ... یُعْجِبُهُ مِنَ اللَّباسِ ما قَصُرَ وَ مِنَ الطَّعام ما جَشَبَ، کانَ وَاللّه‏ِ کَأَحَدِنا یُدْنینا اِذا أَتَیْناهُ وَ یُجیُبنا اِذا سَأَلْناهُ وَ کانَ مَعَ تَقَرُّبِهِ اِلَیْنا وَ قُرْبِهِ مِنّا لا نُکَلِّمُهُ هَیْبَةً لَهُ.»
2)عدی بن حاتم فدایی مولا

« کان واللّه بعید المدى، شدید القوى، یقول عدلاً، ویحکم فصلاً، تتفجر الحکمة من جوانبه، والعلم من نواحیه. یستوحش من الدنیا وزهرتها، ویستأنس باللیل ووحشته.                                                                                                                                                                       وکان واللّه غزیر الدمعة، طویل الفکرة، یحاسب نفسه اذا خلا، ویقلب کفیه على ما مضى. یعجبه من اللباس القصیر، ومن المعاش الخشن. وکان فینا کأحدنا یجیبنا اذا سألناه، ویدنینا اذا أتیناه. ونحن مع تقریبه لنا وقربه منا لا نکلمه لهیبته، ولا نرفع أعیننا الیه لعظمته. فان تبسم فعن اللؤلؤ المنظوم. یعظم أهل الدین،ویتحبب الى المساکین. لا یخاف القوی ظلمه، ولا ییأس الضعیف من عدله.

فأقسم لقد رأیته لیلة وقد مثل فی محرابه، وأرخى اللیل سرباله، وغارت نجومه، ودموعه تتحادر على لحیته، وهو یتململ السلیم، ویبکی بکاء الحزین، فکأنی الآن أسمعه وهو یقول:                                                          

به خدا سوگند! شامگاهان که سیاهی شب سایه می گسترد، علی علیه السلام را در محراب عبادت می دیدم که چونان مارگزیده، به خود می پیچید و از دیدگانش اشک چون دانه های مروارید بر گونه هایش می غلتید و بسان انسان داغدیده ضجّه می زد. گفتارش هم اکنون در گوشهایم طنین افکن است که می گفت:

«یا دنیا ! الیّ تعرضت أم الی أقبلت ؟، غری غیری، لاحان حینک، قد طلقتک ثلاثاً، لا رجعة لی فیک، فعیشک حقیر، وخطرک یسیر. آهٍ من قلة الزاد وبعد السفر وقلة الانیس».

«ای دنیا! از چه رو متوجّه من شده ای؟ از من فاصله بگیر و دیگری را بفریب، که من تو را سه طلاقه کرده ام که در آن رجوعی نیست؛ زیرا زندگی با تو، بی ارزش و توأم با خطر بزرگ است.»

 

امام علی علیه‌السلام درآئینه نهج‌البلاغه

1) علی(ع) پرورش یافته مکتب پیامبر اکرم(ص):

الف: دوران طفولیت «و قد علمتم موضعی ...»(خطبه 192 /115)

ب : دوران نوجوانی امام(ع) «لقد کنت اتبعه اتباع الفصیل...»(همان)

ج - امام(ع) هنگام بعثت پیامبر اکرم(ص) حدود ده سالگی ...

«لقد کان(ص) یجاور فی کل سنة بحراء فاراه»(همان)

2) ایمان امام (ع)

«والله لانا اول من صدقه.»   ⁽خطبه  37 /4و خ71/3)

ایمان توام با یقین.«انی لعلی یقین من ربی ...»    ⁽خطبه 22./6)

و «ما شککت فی الحق مذ اریته.»    ⁽خطبه 4/4)

3) امام(ع) معیار هدایت و راه نجات است

«انما مثلی بینکم کمثل السراج فی الظلمة، ...»   (خطبه 187/7)

«لا ضللت و لا ضل بی.»(حکمت 185.)

4) امام(ع) مطیع خدا و رسول اکرم(ص)

«انی لم ارد علی الله و لا علی رسوله ساعة قط...»(خطبه 197/1)

5) موقعیت علمی امام (ع)

گستره علم امام (ع) «ایها الناس، سلونی... ».خطبه 189.

ونیزفرمود: «فو الذی نفسی بیده لاتسالونی عن شیی ء...»خطبه 93.

ابن ابی الحدید: «اجمع الناس کلهم علی انه لم یقل احد من الصحابة و لا احد من العلماء (سلونی) غیر علی بن ابیطالب.» شرح نهج البلاغه ، 7 / 46 )وهرکس غیرعلی سلونی گفت رسواشد:

 ابن جوزی بالای منبر گفت : « سلونی قبل ان تفقدونی » ؛ پس زنی ( که باطناً شیعه بوده ) از جا برخاست و گفت : آیا این که در یک شب علی برای غسل سلمان به مدائن رفت و مراجعت کرد صحیح است؟ ابن جوزی گفت: آری . آن زن گفت: اینکه عثمان سه روز بدنش در مزبله افتاده بود و علی هم حاضر بود صحیح است؟ گفت : بلی. پس زن گفت: باید علی بر حق باشد و عثمان بر باطل یا به عکس؟ ابن جوزی گفت: ای زن اگر تو بدون اجازه شوهرت از خانه بیرون شده ای خدا تو را لعنت کند و اگر با اجازه شوهرت آمده ای خدا شوهرت را لعنت کند. زن گفت: آیا عایشه که به جنگ علی رفت با اجازه پیغمبر رفت یا بی اجازه ؟ پس ابن جوزی سکوت کرد و از منبر به زیر آمد.بحار الانوار ج 29، ص 647 – 648

مجلسى رضوان الله عليه از «امالى‏» صدوق با سند خود از اصبغ بن نباته روايت مى‏كند كه:

عَنِ ابْنِ نُبَاتَةَ ، قَالَ : بَيْنَا أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ ( عليه السَّلام ) يَخْطُبُ النَّاسَ ، وَ هُوَ يَقُولُ : " سَلُونِي قَبْلَ أَنْ تَفْقِدُونِي ، فَوَ اللَّهِ لَا تَسْأَلُونِّي عَنْ شَيْ‏ءٍ مَضَى ، وَ لَا عَنْ شَيْ‏ءٍ يَكُونُ إِلَّا نَبَّأْتُكُمْ بِهِ.
فَقَامَ إِلَيْهِ سَعْدُ بْنُ أَبِي وَقَّاصٍ ، فَقَالَ : يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ ، أَخْبِرْنِي كَمْ فِي رَأْسِي وَ لِحْيَتِي مِنْ شَعْرَةٍ ؟!
فَقَالَ لَهُ : « أَمَا وَ اللَّهِ لَقَدْ سَأَلْتَنِي عَنْ مَسْأَلَةٍ حَدَّثَنِي خَلِيلِي رَسُولُ اللَّهِ ( صلى الله عليه و آله ) أَنَّكَ سَتَسْأَلُنِي عَنْهَا ، وَ مَا فِي رَأْسِكَ وَ لِحْيَتِكَ مِنْ شَعْرَةٍ إِلَّا وَ فِي أَصْلِهَا شَيْطَانٌ جَالِسٌ ، وَ إِنَّ فِي بَيْتِكَ لَسَخْلًا يَقْتُلُ الْحُسَيْنَ ابْنِي  ـ وَ عُمَرُ بْنُ سَعْدٍ يَوْمَئِذٍ يَدْرُجُ  بَيْنَ يَدَيْهِ »

 امام(ع) عامل به علم بود: «ایها الناس انی والله ما احثکم علی طاعة الا...»خطبه 175.

علیرغم این گستره بی نهایت علمی، عواملی مانع کسب فیض از محضر امام(ع) شد از جمله:

1- نبود افراد شایسته.

امام(ع) خطاب به کمیل بن زیاد: «ها ان هاهنا لعلما جما ..» حکمت 147.

2- نبود ظرفیت مناسب در افراد نهج البلاغه، امام(ع): «والله لو شئت ان اخبر کل رجل منکم...»خطبه 175.

6) امام(ع) شریک غم و همراه سختی های مردم

«ا اقنع من نفسی بان یقال هذا امیرالمؤمنین؟ ..»نامه 45.

7) امام و ساده زیستی .«الا و ان امامکم قد اکتفی ...»^همان

8) سیاست امام(ع) «اتامرونی ان اطلب...»خطبه 126.

امام (ع) خود نیز نسبت به سیاست معاویه می فرماید:

«والله ما معاویة بادهی منی، ...»خطبه 200.

ابن ابی الحدید می گوید: «کان علی لایستعمل فی حربه الا ما وافق الکتاب والسنة و کان (معاویة) یستعمل خلاف الکتاب والسنة و یستعمل جمیع المکاید حلالها و حرامها.» شرح ، 10 / 212 - 222.

9) شجاعت امام (ع)

«انا وضعت فی الصغر بکلاکل العرب ...خطبه 192.

«اما والله ان کنت لفی ساقتها ..» خطبه 34.

در جواب نامه معاویه: «انا ابوحسن قاتل جدک و اخیک و خالک...» ⁽همان، نامه 10.،فراز7⁾

زندگانی حصرت امیرالمومنین علیه السلام(3)

3- زندگی  وافتخارات امیرالمؤمنین علیه السلام پس از هجرت1

الف: سال اول هجري

1- پیغمبرخدا(ص) منتظرقدومش درقباماند

رسول خدا فاصلة مکه و مدینه را در دوازده روز طی کرد و دوازدهم ربیع‌الاول وارد قبا شد، و چند روز در قبا بود تا امام به او برسد ابوبکر گفت  شاید علی تا یک ماه دیگر نیاید و مردم مدینه منتظر شمایند. حضرت فرمود نه، او بزودی خواهد آمد و تا نیاید من از اینجا حرکت نخواهم کرد تا عموزاده، برادر و محبوبترین خاندانم و کسی که با جان خود من را از مشرکان محافظت کرد، برسد ابوبکر ناراحت شد، رسول خدا را رها کرد و در محله‌ای به نام «شخ» نزد دوستانش رفت.(1)

ابن اثیر دانشمند سنی  روایت می‌کند امام علیه السلام وقتی وارد مدینه شد پاهایش متورم و خون‌آلود شده‌بود. رسول خدا که خبردار ورود امام شد، فرمود علی را نزد من آورید، گفتند علی قادر به راه رفتن نیست، رسول خدا نزد علی آمد وقتی او را دید حضرت را در برگرفت و وقتی پاهای متورم خون‌‌آلود امام را دیدگریه کرده، آب دهان خود را به پاهای امام مالید و برای سلامتی او دعا کرد.(2)

برخی خواسته‌اند این فضیلت امام را کم‌رنگ کنند ،ازاين روگفته‌اند برخی از جمله ابوبکر قبل از علی هجرت کرد ه ،پيامبررادرهجرت به مدينه همراهي کردند و وارد قبا شدند.

ابن ابی‌الحدید، ضمن نقل این شبهه، به پاسخگویی می‌پردازد و می‌گوید: 

  «فان النبی هاجرعن مکه مرارا وکان علی معه دون غیره»بارها رسول خداازمکه هجرت نمودوجزعلی کسی اوراهمراهی ننمود؛ازجمله هجرت به طائف که: «هجرته الی الطائف فکان معه علیّ علیه السلام و لم یکن معه ابوبکر.»

درهجرت پیامبر به طائف (قبل ازهجرت به مدينه )تنها علي بن ابي طالب حضرتش راهمراهي کرد؛ ودراین هجرت اتبوبکر همراهی نکرد.

علاوه زودتر و همراه پیامبر آمدن در مقایسه با در مکه ماندن و کارهای پیامبر را انجام دادن و بعد فواطم ثلاثه را به دستور رسول خدا به مدینه آوردن و رنجهای فراوانی از جمله دفاع از خانمها را در راه تحمل‌کردن و با پای متورم و خون‌آلود به مدینه آمدن کدام برتر و بالاتر است؟ (3)

2- بازماندن درِ خانة علی علیه السلام به مسجد

پس از بنای مسجد النبی، یاران پیامبر(ص) در اطراف مسجد برای خود خانه‌هایی ساخته بودند که یکی از درهای آنها رو به مسجد باز می‌شد، رسول خدا دستور داد

« سٌدا الابواب کلها الا باب عَلیّ » تمام درها به سمت مسجد بسته شود جز در خانة علی.   این مطلب برای بسیاری گران آمد، رسول خدا بر منبر رفت و فرمود:

«. . . ما اَنَا سَدَدتُ اَبوابَکم و فَتَحتُ بابَ عَلَیّ، لکِنِ اللهَ فتح بابَ عَلیِ وَ سَدَّ اَبوابَکُم »

خداوند بزرگ به من دستور داده جز در خانة علی تمام درهای دیگر به سمت مسجد بسته شود، من هرگز از پیش خود به بسته‌شدن دری یا بازماندن آن دستور نمی‌دهم، من در این مسایل پیرو فرمان خدایم(4)

آن روز تمام اصحاب رسول خدا این موضوع را فضلیت بزرگی برای علی تلقی کردند؛از عمر نقل شده که گفته‌بود ای کاش سه فضلیتی که نصیب علی شده نصیب من شده‌بود، و آن سه فضلیت عبارتند از:

1)     رسول خدا دختر خود را به عقد علی درآورد.

2)    تمام درهایی را که به مسجد باز می‌شد بست، جز در خانة علی را

3)   در جنگ خیبر پیامبر پرچم را به دست علی داد (5)

3- پیوند برادری پیامبر با علی علیه السلام

چند ماه پس از هجرت، رسول خدا میان حدود نود یا صد نفر برادری برقرار کرد و فرمود «تآخَوِ فی‌اللهِ اَخَوَینِ اَخَوَین» در راه خدا دوتا دوتا با هم برادر شوید. ابوبکر و عمر، عثمان و عبدالرحمن بن عوف، طلحه و زبیر، سلمان با ابوالدرداء و . . . پیوند برادری بستند و اخوّت این افراد به تصویب پیامبر رسید. امیر مؤمنان تنها ماند و برای او برادری تعیین نشد، در این هنگام علی علیه السلام با دیدگان اشک‌آلود به حضور رسول خدا(ص) رسید و گفت: برای هر یک برادری تعیین فرمودی ولی من میان و کسی پیوند برقرار نفرمودی. در این لحظه رسول خدا کلام تاریخی خود را که مبین مقام و موقعیت علی علیه السلام از حیث قرب و منزلت او نسبت به پیامبر است، خطاب به او فرمود:

«اَنتَ اَخی فِی الدُّنیا وَ الاخِرَه وَالَّذی بَعَثتَنی بِالحَقِّ ما اَخَّرتُکَ اِلاّ لَنَفسی، اَنتَ اَخی فی الدُّنیا وَ الاخِرَه»  (6)

4- علی داماد رسول خدا(ص)   

هنگامی که حضرت زهرای مرضیه به سن ازدواج رسید، بزرگان مهاجر و انصار به خواستگاری حضرتش آمدند اما جواب رسول خدا به همة افراد این بود که در مورد ازدواج دخترم منتظر امر خدایم، از این پاسخ، برخی ناراحت و ناراضی شدند و باتشویق برخی اصحاب مانند سعدبن معاذ، امیر مؤمنان روانه خانة پیامبر به قصد خواستگاری شد. وقتی درِ خانة رسول خدا به صدا درآمد، رسول خدا به ام‌سلمه فرمود برخیز و در را باز کن که این کسی است که خدا و رسولش او را دوست می‌دارند. ام‌سلمه می‌گوید: شوق شناسایی این شخص که پیامبر او را ستود آنچنان بر من مستولی شد که وقتی برخاستم در را باز کنم نزدیک بود پایم بلغزد، در را باز کردم و علی علیه السلام وارد شد و در محضر پیامبر نشست، اما حیاء و عظمت محضر پیامبر مانع از آن بود که سخن بگوید، سکوت بر مجلس حاکم شد. تا اینکه رسول خدا فرمود گویا برای کاری آمده‌ای؟ امام عرضه داشت، آیا صلاح می‌دانید که فاطمه را به عقد من درآورید؟ رسول خدا فرمود پیش از شما افراد دیگری خواستگاری کرده‌اند و من وقتی درخواست آنان را با دخترم در میان نهاده‌ام در چهره‌اش نسبت به آن افراد بی‌میلی شدیدی احساس کرده‌ام، الان درخواست شما را با او در میان می‌گذارم و نتیجه‌اش را به شما اطلاع می‌دهم.

پیامبر وارد خانة زهرا شد و سخنش را با دختر گرامیش آغاز کرد که: علی‌بن ابی‌طالب از کسانی است که فضیلت و مقام او در اسلام بر ما روشن است و من از خدا خواسته بودم که تو را به عقد بهترین مخلوق خود در آورد و اکنون او به خواستگاری تو آمده‌است و در این باره چه می‌گویی؟ حضرت زهرا در سوکت عمیقی فرو رفت ولی چهره برنگرداند و کوچکترین ناراحتی در سیمای او ظاهر نشد. رسول خدا(ص) از جای برخاست و فرمود: «اللهُ اَکبَرُ سُکوتُها اِقرارُها» الله اکبر،سکوت فاطمه نشانه رضايت وي است(7)

آري تنها شخصيتي که هم کفو فاطمه ولايق همسري وي راداشت علي بن ابي طالب بود چنان که فردديگري غير از فاطمه لياقت هم کفوي وهمسري علي بن ابي طالب رانداشت ؛امام صادق علیه السلام  مي قرمايد:

«لولا اَنَّ اللهَ تَبارَکَ وَ تَعال خَلَقَ اَمیرِ المُؤمِنینَ علیه السلام لِفاطِمَه ما کانَ لَها کُفوً عَلی ظَهرِ الاَرضِ مِن آدَمَ و مِن دوُنِه» (8)

اگر خداوندعلي بن ابي طالب رانمي آفريد برروي زمين ازآدم وغير او ،هم کفوي براي فاطمه يافت نمي شد

البته از طرف خداوند نیز خطابی به رسول خدا شد که فرمود:

«لَو لَم اَخلُق عَلِیًّا لَما کانَ لِفاطِمَه ابنَتِکَ کُفوً عَلی وَجهِ الاَرضِ»   (9)

اگر علی را نمی‌آفریدم، برای دختر تو فاطمه هرگز در روی زمین همسانی نبود.

به هر حال پس از مراسم خواستگاری و عقد، امام زره خود را فروخت و جهیزه‌ای با پول آن تهیه شد که حدود 17 قلم بود و اکثر آنها هم ظروف سفالی بود.

 از رسول خدا(ص) نقل شده‌است که فرمود:

«اَللّهُمَّ بارِک لِقَومِ جُلَّ آنِیَتِهِمُ الخَزَفُ»

خدا زندگی را برای کسانی که بیشتر ظروفشان سفال است مبارک گرداند.

ب:  سال دوّم هجری (و افتخارات امیرالمؤمنین علیه السلام)

1-  سال دوم هجری را «سنه الامر» گویند، زیرا دستور نبرد و قتال و ایستادگی رسید. حدود ده غزوه در این سال اتفاق افتاد. نام یکی از آنها ذوالعُشَیره بود. از قول عمار یاسر قصه‌ای در این غزوه شنیدنی است:

وی می‌گوید: با علی دوتایی روی خاک خوابیده بودیم که رسول خدا بالای سر علی ایستاد و فرمود«وَ ما لَکَ یا اباتراب؟» ترا چه می‌شود ای ابوتراب و این کنیه از آن به بعد کنیه مولا شد. آنگاه رسول خدا موضوع اشقی‌الاولین و الاخرین را مطرح فرمود.

2- در پانزدهم ماه مبارک رمضان سال دوم خداوند امام مجتبی را به علی و فاطمه علیهما السلام داد، و افتخاری که نصیب امیر مؤمنان شد در هنگامة نامگذاری امام حسن بود و بیان منزلت مولا به زبان جبرائیل.

3- در هفدهم ماه مبارک رمضان سال دوم جنگ بزرگ بدر اتفاق افتاد، در این جنگ بود که شجاعت و مردانگی فوق انتظار امام ظهور و بروز کرد و در نواحی جزیره‌العرب منتشر گردید. مرحوم شیخ مفید سی و ششمین نفر از کسانی را که علی علیه‌السلام در جنگ بدر با دست خویش و تنها کشته‌‌است می‌شمارد و آنگاه می‌گوید: باید توجّه داشت که مسلمانان در جنگ بدر هفتاد نفر از کفار را کشته‌اند، 36 نفر(یعنی نصف بعلاوة یک) را علی علیه السلام تنها کشته‌است و در کشتن بعضی از 34 نفر دیگر هم، گاه به رفقایش کمک و مساعدت می‌کرده‌است.(10)

در آغاز نبردهای تن‌ به‌ تن در گرفت، سه نفر از مشرکان به نامهای عتبه(پدرهند، همسر ابوسفیان) و برادر بزرگ او شیبه و ولید فرزند عتبه، غرش‌کنان به وسط میدان آمده و مبارز طلبیدند. سه نفر از مسلمانان انصار به میدان جهت مقابله با آنان رفتند و خود را معرّفی کردند و آن سه مشرک نپذیرفتند و فریاد زدند که «یا محمَد اَخرِج اِلَینا اَکفاءَنا مِن قَومِنا» افرادی همشأن ما برای جنگ ما بفرست. رسول خدا به عبیدبن حارث بن عبدالمطلب و حمزه و علی علیه السلام دستور دادند برخیزند و پاسخ دشمن را بدهند. سه افسر عالیقدر اسلام به میدان آمده و خود را معرفی کردند و عتبه هر سه را پذیرفت و گفت هر سه همشأن ما هستید. امام در همان لحظة اول هماورد خود را از پای درآورد و به کمک عبیده‌بن حارث شتافت و طرف نبرد او را کشت.

یک وقتی معاویه نامه‌ای برای امام نوشت و حضرت را تهدید کرد امام جواب وی نوشت،

«وَ عِندیِ السَّیفُ الَّذی اَعضَضتُهُ بِجَدِّکَ وَ خالِکَ و اَخیکَ فی مَقامٍ واحِدٍ» (11)

شمشیری که من آن را در یک روز بر جدّ تو(عتبه پدر هند مادر معاویه)و دایی تو(ولید فرزند عتبه) وبرادرت(حنظله) فرود آوردم در نزد من است(یعنی هم‌اکنون نیز با آن قدرت مجهّز هستم)

و در جای دیگر فرمود:

«قَد عَرَفتَ مَواقِعَ نِصالها فی اَخیکَ و خالِکَ وَ جَدِّکَ وَ اَهلِک؛ وَ ما هِیَ مِنَ الظّالِمینَ ببعید»      (12)

(ای معاویه مرا با شمشیر می‌ترسانی؟) حال آنکه از جایگاههای فروآمدن شمشیر من بر برادر و دایی و جدّ خود آگاه هستی و می‌دانی که همه را در یک روز از پای درآوردم.

از این دو نامه استفاده می‌شود که امام از غیر هماورد خود ولید فرزند عتبه، در کشتن عتبه جد معاویه هماورد حارث نیز نقش داشته‌است.

ج: سال سوّم هجری(و نقش  آفريني امیرمؤمنان علی علیه السلام در آن)

1- جنگ احد(شوال سال سوم)

مشرکین به قصد جبران شکستشان در بدر و انتقام از کشتگانشان با ارتشی مجهز به سوی مدینه حرکت کردند. تعداد نیروی دشمن سه هزار مرد جنگی بود، سه برابر مسلمانان.      روز هفتم شوال سال سوّم هجری دو لشکر در برابر هم صف‌آرایی کردند جنگ آغاز شد و ابتدءاً مسلمانان پیروز شدند ولی بخاطر طمع به مال دنیا توسط محافظان ذات‌الرماد،

خالدبن ولید از غفلت آنان سوء استفاده و از پشت به مسلمانان حمله‌ور شدند و تعداد73 نفر از مسلمانان به شهادت رسیدند. آنچنان ترس و وحشت بر مسلمانان مستولی شد که پیامبر را رها کردند و راهی کوه احد شدند.

ابن‌ابی‌الحدید، وضعیت مسلمانان را در آن لحظة حساس این‌گونه بیان می‌‌کند که شخصی در بغداد در سال 608 هجری قمری کتاب مغازی واقدی را نزد دانشمند بزرگ محمدبن  معد العلوی درس می‌گرفت و من نیز یک روز در آن مجلس درس شرکت کردم. مطلب به اینجا رسید که محمدبن مسلمه نقل می‌کند که در روز احد با چشمهای خود دیده‌است              «قد انکشف الناس الی الجبل و هو یدعوهم و هم لایَلوُون علیه» مسلمانان از کوه بالا می‌رفتند و پیامبر آنان را با نامهایشان صدا می‌زد و می‌فرمود«الیّ یا فلان، الی یا فلان» (به سوی من بیا ای فلان) «فَما عَرَّجَ علیه واحدً منهما و مضیا» هیچ‌کدام به ندای رسول خدا جواب مثبت نمی‌داد. بعد می‌گوید استاد به من گفت منظور از «فلان» همان کسانی هستند که پس از پیامبر مقام و منصب به‌دست آوردند و راوی، از ترس، از تصریح به نامهای آنان خودداری کرده و صریحاً نخواسته اسم آنان را بیاورد.(13)

به هر حال در همین موقعی که همگان پا به فرار گذارده بودند یک خانمی بود به نام نسیبه که کارش در جبهه پرستاری از مجروحان و آب‌دادن به تشنگان بود، وقتی دید مدعیان ایمان پا به فرار گذارده‌اند، شمشیری به دست گرفت و از رسول خدا(ص) دفاع کرد. وقتی پیامبر جانبازی و از خودگذشتگی این زن را مشاهده کرد، جملة تاریخی خود را دربارة این زن فداکار بیان کرد و فرمود:

« مَقامُ نسیبه بنتِ کَعبٍ خَیرً مِن مَقامِ فُلانٍ وَ فُلانٍ»

 مقام نسیبه از مقام فلان و فلان بالاتر است.

ابن ابی‌الحدید(که گویا تحت تأثیر آن استاد در آن جلسه قرار گرفته بود) می‌نویسد:

«مِن اَمانَه المحدّث اِن یذکر الحدیث علی وجهه ولایکتم منه شیئاً، فما باله کتم اسم هذین الرجلین»(14)

راوی به پیامبر خیانت کرده و نام آن دو نفر را که پیامبر صریحاً فرموده، نیاورده‌است.

ابن‌ابی‌الحدید از قول واقدی می‌نویسد هنگامی که نسیبه از دنیا رفت شانزده زخم کاری در بدنش مشاهده کردند. کسی که در صحنة احد بیش از همه رشادتها و فداکاریها کرد و از جان عزیز پیامبر دفاع نمود امیرمؤمنان علیه السلام بود.

ابن‌اثیر در تاریخ خود- کامل- می‌نویسد:

رسول خدا از هر طرف مورد هجوم دسته‌هایی از لشکر قریش قرار می‌گرفت و هر دسته‌ای که به آن حضرت حمله‌ می‌آوردند علی علیه السلام به آنان حمله‌ می‌برد و با کشتن بعضی از آنها، موجبات تفرق دشمن را فراهم می‌کرد و این جریان چند بار در احد تکرار شد به پاس این فداکاری، امین وحی نازل شد و ایثار علی را نزد پیامبر ستود و گفت: این نهایت فداکاری است که علی از خود نشان می‌دهد، رسول خدا امین وحی راتصدیق کرد و فرمود «اِنَّ علیّاً منّی و اَنا مِنه». سپس ندایی در میدان شنیده شد. «لافتی الا علی لاسیف الا ذوالفقار»(15)

ابن الحدید نقش مولا را در احد این‌گونه بیان می‌کند:

«ان رسول‌الله (ص) لما فرّ معظمُ اصحابه عنه یوم اُحد، کثرت علیه کتائب المشرکین . . . فقال رسولُ‌الله: یا علی اکفنی هذه الکتیبه، فحمل علیها و انها لَتُقارب خمسین فارستا، و هو علیه‌السلام راجل، فما زال یضربها بالسیف حتی تتفرق عنه ثم تجتمع علیه، هکذا مرارا . . . فقال جبرئیل علیه السلام لرسول‌الله(ص): یا محمد ان هذه المواساه، لقد عجبت‌ الملائکه من مواساه هذا الفتی، فقال رسول‌الله(ص): مایمنعه و هو منّی و انامنه . . .

بعد می‌نویسد: علاوه بر این مطلب که از نظر تاریخ مسلّم است، من در برخی از نسخه‌های کتاب غزوات محمدبن اسحاق جریان آمدن جبرئیل را دیده‌ام. حتی روزی از استاد خود عبدالوهاب از صحت آن پرسیدم، گفت صحیح است. فقلت فما بال الصحاح لم تشتمل علیه؟ قال: اوکلّما کان صحیحا تشتمل علیه کتب الصحاح؟ (16)مگرهمه صحیح ها درصحاح آمده است.؟

پي نوشتها

1-                       زندگانی امیر مؤمنان. رسولی محلاتی، ص 76

2-                       اسدالغابه، ج4 ص43

3-                       شرح نهج‌البلاغه، ج4 ص125

4-                       فروغ ولایت، ص78 بنقل از مسند احمد، 31/369

5-                       همان بنقل از مسند احمد 2/26

6-                       مستدرک حاکم، ج3، ص14

7-                       فروغ ولایت، آیت‌الله سبحانی، ص97، بنقل از کشف‌الغمه، ج1، ص5

8-                       کافی1/461

9-                       بحارالانوار،ج43،ص

10- ارشاد، ص35       

11-نهح  البلاغه، نامه 64/7

12-  همان ،نامة 28/31

13- شرح نهج‌البلاغه، ج15،ص23

14-همان،ج14، ص266

15-کامل ابن اثير،

1۶-شرح نهج البلاغه ،ج14،ص251.

 

زندگانی حصرت امیرالمومنین علیه السلام(2)

2- پس از بعثـت

بخش دوم از زندگانى امیرالمومنین علیه السلام مربوط به دوران پس از بعثت و قبل از هجرت می باشد؛مدت این دوران سيزده سال بوده است  امیرالمومنین در تمام اين مدت در محضر پيامبر بود

 و تكاليفى را بر عهده داشت.

دراین مدت  افتخاراتى نصيب حضرت على "علیه السلام " شدكه در طول تاريخ احدى بر آنها دست نيافته است.

ذیلا به برخی ازآن افتخارات  وامتیازات اشاره می شود:

1- پیشگامی امام  علیه السلام در اسلام و ایمان

نخستين افتخار حضرت  در اين بخش از زندگى، پيشگام بودن وى در پذيرفتن اسلام، و به عبارت صحيح تر، ابراز واظهار اسلام ديرينه خويش بود.

امام علیه السلام درچندجای نهج البلاغه به  این موضوع اشاره می فرماید:

1-       والله لَاَنا اَوَّلُ مَن صَدَّقَهُ  (1)

 به خدا سوگند من اول کسی بودم که پیامبر خدا را تصدیق کردم

2-      فَاَنَا اَوّلُ مَن آمَنَ بِهِ (2)

من اول کسی بودم که به پیامبر خدا ایمان آوردم.

  3-اَللّهُـمَّ  إنّی اَوَّلُ مَن اَنابَ و سَمِعَ وَ اَجابَ  لَم یَسبِقنی إلّا رَسوُلُ اللهِ ِبالصَّلاة (3)

من نخستین کسی هستم که به تو روی آورم و دعوت تو را شنیده و اجابت کردم. هیچ کس جز رسول خدا (صلى الله علیه وآله) پیش از من نماز نخواند»

4-لَن یُسرِعَ اَحَدٌ قَبلی اِلی دَعوَة حَقٍّ  ، وَصِلَةِ رَحِم، وَعَائِدَةِ کَرَم(4)

«هیچ کس زودتر از من دعوت حق را اجابت نکرد و به سوى صله رحم و احسان و بخشش همچون من نشتافت»

5-وَ لَمْ یَجْمَعْ بَیْتٌ وَاحِدٌ یَوْمَئِذ فِی الاِْسْلاَمِ غَیْرَ رَسُولِ اللّهِ ـ صَلَّى اللهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ ـ وَ خَدیجَة وَ أَنَا ثَالِثُهُمَا. أَرَى نُورَ الْوَحْیِ وَ الرِّسَالَةِ، وَ أَشُمُّ رِیحَ النُّبُوَّةِ.(5)

در آن روز خانه اى که اسلام در آن راه یافته باشد، جز خانه پیامبر نبود که او و خدیجه در آن بودند و من نفر سوم بودم. من نور وحى و رسالت را مى دیدم و بوى نبوّت را استشمام مى کردم»

بارها رسول خدا به موضوع پیشگامی امام در پذیرش اسلام اشاره می‌کند ،ازجمله :

قال ابن ابی الحدید: روی عبدالسلام بن صالح عن اسحاق الازرق عن جعفر بن محمد عن آبائه‌(علیهم‌السلام)
عن رسول‌الله‌(صلی الله علیه و آله)، لما زوج فاطمه دخل النساء علیها فقلن: یا بنت رسول‌الله خطبك فلان و فلان فردهم عنك، و زوجك فقیراً لامال له. فلما دخل علیها ابوها رأی ذلك فی وجهها، فسألها فذكرت له ذلك، فقال:
یا فاطمه ان ‌الله امرنی فانكحتك اقدمهم سلما و اكثرهم علما و اعظمهم حلماً و ما زوجتك الا بامر من السماء، أما علمت انه اخی فی الدنیا و الاخرة. (6)

عبدالسلام بن صالح از اسحاق ازرق و او از امام صادق از آباء گرامی‌اش نقل می‌كند كه فرمود: چون رسول‌خدا‌(صلی الله علیه و آله) فاطمه علیهاالسلام را به ازدواج علی‌(علیه‌السلام) درآورد، زنان مدینه بروی وارد شدند، و گفتند: ای دختر رسول خدا، فلانی و فلانی از تو خواستگاری كردند و آنه‌ها را پیغمبر رد كرد، و تو را به ازدواج فقیری كه مال ندارد درآورد. وقتی كه پیغمبر بر فاطمه وارد شد این مطلب را در رخساره دخترش مشاهده كرد و از علت آن پرسید، فاطمه سلام‌الله علیها جریان دیدار زنان مدینه و گفتارشان را بیان كرد. رسول خدا فرمود: ای فاطمه: خداوند به من امر كرد تو را به ازدواج با سابقه‌ترین آن‌ها در اسلام و دانشمندترین و بردبارترین آن‌ها درآوردم و تو را به ازدواج او در نیاوردم مگر به امر خداوند، آیا نمی‌دانی علی برادر من در دنیا و آخرت است؟

2- عبادت در کودکی

درمنابع اهل سنت آمده است که پيامبر اكرم صلي الله عليه و آله فرمود:

«اوّلكم واردا علي الحوض، اوّلكم اسلاما، علي بن ابي طالب»(7)

نخستين كسي كه بر حوض (كوثر) بر من وارد مي شود، اولين كسي است كه اسلام آورد. يعني         علي بن ابي طالب است

امام علیه السلام خودمی فرماید:

«وَ لَقَد صَلَّیتُ مَعَ رَسوُلِ اللهِ قَبلَ النّاسِ بِسَبعَ سَنینَ وَ اَنَا اَوَّلُ مَن صَلّی مَعَهُ »(8)

من هفت سال قبل از مردم با رسول خدا نماز گزاردم و من اولين كسي هستم كه با او نماز گزارد.

رسول خدا(صلی الله علیه وآله )خطاب به امیرالمومنین علیه السلام فرمود:

یا عَلِیُّ اَنتَ اَوَّلُ هذِهِ الاُمَّه ایماناً بِاللهِ وَ رَسوُلِه. (9)

ای علی! تو اول فرد از این امّت اسلامی هستی، که به خدا و پیامبرش ایمان آوردی

عفیف کندی می‏گوید:
در یکی از روزها برای خرید لباس و عطر وارد مکه شدم و در مسجد الحرام در کنار عباس بن عبدالمطلب نشستم. وقتی که خورشید به اوج بلندی رسید، ناگهان دیدم مردی آمد و نگاهی به آسمان کرد و سپس رو به کعبه ایستاد. چیزی نگذشت که نوجوانی به وی ملحق شد و در سمت راست او ایستاد. سپس زنی وارد مسجد شد و در پشت سرآن دو قرار گرفت آنگاه هر سه با هم مشغول عبادت و نماز شدند. و من از دیدن این منظره که در میان بت پرستان مکه سه نفر حساب خود را از جامعه جدا کرده و خدایی جز خدای مردم مکه را می‏پرستند در شگفت ماندم. رو به عباس کردم و گفتم: «امر عظیم!» او نیز همین جمله را تکرار کرد و سپس افزود: آیا این سه نفر را می‏شناسی؟ گفتم: نه. گفت: نخستین کسی که وارد شد و جلوتر از دو نفر دیگر ایستاد برادرزاده‏ی من محمد بن عبدالله است و دومین نفر برادرزاده‏ی دیگر من علی بن ابی طالب است و سومین شخص همسر محمد است و او مدعی است که آیین وی از جانب خداوندبر او نازل شده است و اکنون در زیر آسمان خدا کسی جز این سه از این دین پیروی نمی کند. (10)

   ابن ابی الحدیدازجابربن عبدالله انصاری نقل می کند که «صلی رسول الله صلی الله علیه وآله یوم الاثنین ،وصلی علی یوم الثلثاءبعده»  (11)رسول خدا روزدوشنبه اقامه نمازنمود وعلی روزسه شنبه

        مساله «من صلی»ازاهمیت زیادی برخورداراست تاجایی که گاه ائمه اطهارعلیهم السلام به عنوان یک امتیازبرای امیرالمومنین ذکرمی کردند

    یک وقتی عده ای نزدحجاج ثقفی تجمع کردند،امام مجتبی درآن جمع حضورداشتند،سخن ازامیرالمومنین به میان آمد،حضاربرای خوشایندحجاج سخنان ناروایی بیان داشتند؛حجاج خطاب به امام مجتبی علیه السلام گفت :ماتقول؟ توچه می گویی قال: مااقول هواول من صلی الی القبله واجاب دعوه رسول الله ،وان لعلی منزله من ربه قرابه من رسوله ،وقدسبقت له سوابق لایستطیع ردها احد؛فغضب الحجاج غضباًشدیداً،وقام عن سریره فدخل بعض البیوت وامربصرفنا»(12)

امام مجتبی علیه السلام فرمود:چه گویم امیرالمومنین اول کسی بود که به سوی قبله نمازگزارد ودعوت رسول خدارالبیک گفت ومنزلتی ازنظرقرابت خداوندبرای امام درموردرسول خدا قرارداده است وسوابق درخشانی برحضرتش وجودداردکه احدی راقدرت رفع آنهانباشد.

دراین هنگام حجاج بشدت غضبناک شدازتختش به زیرآمدمجلس راترک ودستو دادماجداشویم

3- اعلام خلافت امام علیه السلام در یوم الانذار

در سن 13 سالگی امام علیه السلام با نزول آیة «و انذرعشیرتک الاقربین»رسول خدا(ص) به امام مأموریت داد غذایی تهیه و مردان پسری و دختری عبدالمطلّب را برای صرف غذا دعوت نماید، چهل نفر از مردان بنی هاشم بر سر سفرة پیغمبر نشسته، پس از صرف غذا حضرت سه بار برخاست و دعوت خود را علنی ساخت و فرمود هر کدام مرا مساعدت کند برادر، وصی و جانشین  من در میان شما خواهد بود و هر سه بار امام رسالت پیامبر را تصدیق فرمود.ابن ابی الحدید این گونه نقل می کند که :

« . . . ثمّ ضمن لمن يؤازره منهم وينصره على قوله أن يجعله أخاه في الدين، ووصيّه بعد موته، وخليفته من بعده، فأمسكوا كلّهم وأجابه هو وحده، وقال: أنا أنصرك على ما جئت به، واُوازرك واُبايعك، فقال لهم - لمّا رأى منهم الخذلان، ومنه النصر، وشاهد منهم المعصية ومنه الطاعة، وعاين منهم الإباء ومنه الإجابة:                        «هذا أخي ووصيّي وخليفتي من بعدي»، فقاموا يسخرون ويضحكون، ويقولون لأبي طالب: أطِع ابنك؛ فقد أمّره عليك(13)

...کدامیک از شما در راه اسلام مرا کمک می‌دهد تا برادر من و وصی من و خلیفه من در میان شما باشد؟» هیچ کدام سخن نگفتند جز علی علیه السلام که از همه کم‌سال‌تر بود. علی گفت: «یا رسول الله! من تو را در این کار یاری می‌دهم؛این ماجرا تا سه بار تکرار شد.
سپس رسول خدا فرمود: این (علی علیه السلام)، برادر و وصی و خلیفه من در میان شماست. پس از او بشنوید و فرمانش را پیروی کنید. جمعیت به پا خاستند و خندیدند و به ابوطالب گفتند: «تو را امر کرد که حرف پسرت را گوش کنی و او را اطاعت کنی.

4- امام  علیه السلام در شعب ابی‌طالب

     در سال هفتم بعثت در مدتی که بنی‌هاشم در شعب بودند، ابوطالب اواخر شب پیامبر را به جای دیگری می‌برد و فرزندش علی را به جای او می‌خوابانید تا اگر از طرف کفار قریش خطری متوجه جان رسول خدا شود، آن حضرت سالم  بماند و در این مدت امام علیه السلام با تمام وجود به استقبال خطر می‌رفت و برای حفظ جان پیامبر فداکاری می‌کرد. امام  علیه السلام در آن زمان 17 تا 20 ساله بود. (14)

ابن ابی الحدید نقل می کند:

در شعب ابی طالب، جان علی(علیه‌السلام) بعد از پیامبر(صلی الله علیه و آله) از همه بیشتر در خطر بود، زیرا برای حفظ پیامبر(صلی الله علیه و آله) در بستر آن حضرت می‌خوابید،و هر لحظه احتمال می‌رفت که از بالا و کمرگاه کوه ابوقبیس، سنگ بزرگی به سوی آن بستر پرتاب گردد و یا با شبیخون جلّادان مشرک، به آن بستر هجوم شود، شبی علی(علیه‌السلام) به پدرش گفت: انی مقتول؛ من کشته شدنی هستم. ابوطالب با اشعاری، فرزندش را به صبر و مقاومت دعوت کرد، حضرت علی (علیه السلام) با اشعار زیر به پدر پاسخ داد:
اتامرونی بالصبر فی نصر احمد و والله ما قلت الذی قلت جازعا
و لکننی احببت ان تری نصرتی و تعلم انی لم ازل لک طائعا
و سعیی لوجه الله فی نصر احمد نبی الهدی المحمود طفلا و یافعا
آیا در یاری پیامبر(صلی الله علیه و آله) به من دستور استقامت می‌دهی؟ سوگند به خدا آنچه گفتم از بی صبری نبود.
ولی دوست داشتم یاری مرا بنگری و بدانی که من همیشه فرمانبر شما بوده‌ام و در عین آنکه مرگ را در چشم خود می‌بینم در بستر پیامبر(صلی الله علیه و آله) می‌خوابم.
و کوشش من از کودکی تا جوانی برای خدا، در یاری احمد، پیامبر راهنما و ستوده، بوده است(15)
             5- همراهی امام  با پیامبر(صلی الله علیه و آله) در سفرطائف

 در سال دهم بعثت، رسول خدا که به منظور تبلیغ دین و دعوت سران طائف همراه با علی علیه السلام راهی طائف شد. ده روز در آنجا اقامت فرمود، اشراف و بزرگان را به اسلام دعوت، ولی نه تنها هیچ یک ایمان نیاوردند، حضرت را از شهر خود راندند، جوانان و سفیهان خود را تحریک کردند که رسول خدا را سنگباران کنند، و امیر مؤمنان به دفاع از پیامبر برخواست و تا آن جا که ممکن بود جلوی آنها را گرفت   تا جایی که سنگ به سرش اصابت کرد و مجروح شد.

ابن ابی الحدید می نویسد:

انه لمات ابو طالب طمعت قریش فی رسول الله صلى الله علیه و آله و سلم و نالت منه ما لم تكن تناله فی حیاة ابی طالب،فخرج من مكة الى الطائف و ذلك فی شوال من سنة عشر من الهجرة فأقام بالطائف عشرة ایام و قیل شهرا فدعاهم الى الاسلام فلم یجیبوه و اغروا به سفهاءهم و كان معه زید بن حارثة و علی بن ابی طالب (16)

هنگامی که ابوطالب پدر بزرگوار علی(علیه‌السلام) در سال دهم بعثت در مکه از دنیا رفت، آزار مشکران نسبت به پیامبر(صلی الله علیه و آله) بیشتر شد، چرا که دیگر ا بوطالب نبود تا از آن‌ها جلوگیری نماید.

پیامبر(صلی الله علیه و آله) برای حفظ جان خود، به سوی طائف رفت و در آنجا ده روز و به گفته بعضی یک ماه ماند و مردم را به اسلام دعوت کرد، ولی هیچ کس دعوت آن حضرت را نپذیرفت، بلکه به تحریک زراندوزان مشرک و مغرور، عده‌ای مزدور آن حضرت را سنگباران کردند و آن حضرت با پای خون آلود از طائف بیرون آمد. در این سفر خطیر، حضرت علی(علیه‌السلام) و زید بن حارثه، پیامبر(صلی الله علیه و آله) را همراهی می‌کردند

طبری درتاریخش همراهی امیرالمومنین درسفرطائف راازاعتقادات شیعه دانسته وسپس می نویسد: «اقول:و هو الصواب فان علیا لم یكن لیفارقه فی مثل هذه الحال كما لم یفارقه فی غیرها،و لم یكن لیرغب بنفسه عنه »

درست همین  است که حضرت علی(علیه‌السلام) در چنان شرائطی همراه پیامبر(صلی الله علیه و آله) هجرت کرد، زیرا هیج گاه پیامبرراتنها نمی گذاردوهمواره یار و یاور ا و بود

بر همین اساس است که «ابن ابی الحدید» دانشمند معروف اهل تسنن در ضمن اشعاری می‌گوید:

«وَ لَولا اَبوُطالِبٍ وَابنِهِ لَما مُثِّلَ الدّین شَخصاً فَقاماً»

اگر ابوطالب و پسرش علی(علیه‌السلام) نبودند، ستون دین اسلام برپا نمی‌شد، آن‌ها هر دو برای استواری دین قیام کردند(17).

6- ایثار در لیله المبیت

     سال سیزده بعثت وقتي به مشرکين خبر رسيد که رسول خدا صلي الله عليه وآله وسلم قصد    هجرت به سوي مدينه  را دارد ، پيمان بستند که شب هنگام در کنار بستر حضرت  حاضر وکاررایکسره نمایندورسول خدارابه شهادت برسانند؛ دراین طرح شیطانی همه قبایل راشریک کردندتا خون حضرت  بين گروههاي مختلف تقسيم شود وبني هاشم نتوانند از قبيله خاصی خونخواهی نمایند.

   بنابه نقل ابن ابی الحدید:

 فلما علم رسول‌الله ذلک من امرهم، دعا اوثق الناسَ عنده. فقال له: ان قریشاٌ قد تخالَفت علی ان تبیتنی هذه اللیله فامض الی فراشی، و نم فی مضجعی، و التفّ فی بردی الحضرتی لیروا انی لم اخرج، و انی خارج ان‌شاء‌الله . . . (18)

پس وقتي رسول خدا صلي الله عليه وآله وسلم از اين ماجرا با خبر شدند ، کسي را فرا خواند که از همه بيشتربه وي اطمينان داشت پس به وي گفت که قريشيان هم پيمان شده اند که امشب بر سر من بريزند . پس به خوابگاه من برو و در جاي من بخواب و روپوش من را بر روي خود بينداز تا ايشان گمان کنند من بيرون نرفته ام ، و من با اذن خدا بيرون خواهم رفت . علی(علیه‌السلام) عرض کرد: «اَو تُسلَم اَنتَ یا رَسوُلَ اللهِ اِن فَدَیتُکَ بِنَفسی؛ ای رسول خدا! آیا اگر من جانم را قربانت کنم، تو سالم می‌مانی؟»

پیامبر(صلی الله علیه و آله): آری، پروردگارم چنین به من وعده داده است.»

در این هنگام علی(علیه‌السلام) از خوشحالی خندید و با اشاره سر به طرف زمین، سجده شکری بجا آورد(19)

ابن ابی الحدید پس از نقل واقعه به نکاتی اشاره می‌کند که بیانگر فضائل امام علیه السلام است

1-    اعتماد رسول خدا به امام، اینکه در یک موقعیت خطرناک، همچو تصمیمی رابا اودرمیان گزارد

2-   اعتماد به شجاعت امام

3-  اعتماد به صبوری امام در هنگامه فشار و آزار دشمن و لو رفتن قضیه

بعد در پایان می‌گوید: « قال علماء المسلمين إن فضيلة علي عليه السلام تلك الليلة لا نعلم أحدا من البشر نال مثلها . »به همين دليل است که علماي مسلمين گفته اند کسي را نمي شناسيم که به فضيلت علي در آن شب رسيده باشد .

و کار او از کار همه انبیاء نظیر اسماعیل و ابراهیم هنگامه ذبح بالاتر بوده‌است.

نکته جالب آن که ابن ابی‌الحدید از قول جاحظ نقل می‌کند که فرق است بین جریان غار ابی‌بکرو فراش امام علی علیه السلام و موضوع غار مهمتر است چرا که قرآن بالصراحه از آن یاد کرده‌است ولی قضیة فراش در قرآن نیامده و از روایات نقل شده است.

بعد ابوجعفر  نقل می‌کند که اولاً قضیه فراش در روایات متواتر آمده‌است و تواتر روایات در حدی است که امکان انکار قضیة فراش نیست مگر برای دیوانگان. ثانیاًَ در قرآن نامی از ابوبکر نیامده بلکه آمده‌است    «اذ یقول لصاحبه» و ما از روایات متوجه شدیم که منظور ابوبکر است و دقیقاً مشابه آن دربارة فراش آمده که در قرآن آمده‌است که «وَ یَمکُرُ اللهُ وَ اللّهُ خَیرُ الماکِرینَ»(20) و طبق روایات مکر کافرها توزیع شمشیرها بین افرادی است که بخانة پیامبر ریختند و علی در بستر پیامبر بود و ثالثاً همة مفسران معتقدند که آیة/ «وَ مِن الناسِ مَن یَشری نَفسَهُ ابتِغاءَ مَرضات الله»(21) انزلت فی علی علیه السلام  لیله المبیت علی الفراش.(22)

یعقوبی می‌نویسد: خداوند در آن شب به جبرئیل و میکائیل فرمود: من برای یکی از شما مرگ را اراده کرده‌ام، کدام‌یک حاضر است در راه رفیق خود، از خویش بگذرد، هر دو زندگی را برگزیدند، خداوند به آن دو فرمود: چرا شما همچون علی‌بن ابیطالب نبودید؟ من میان او و محمد برادری  برقرار کردم و عمر یکی را بیشتر از دیگری قرار دادم و علی مرگ را انتخاب و زندگی را برای محمد خواست و بر جای او آرمید.(23)

مرحوم علامه مجلسی دنباله روایت رااین گونه نقل می کندکه:

آن‌ها به زمین فرود آمدند و کنار بستر علی(علیه‌السلام) رفتند و او را از دشمنانش حفظ نمودند، میکائیل در کنار پایش ایستاد و جبرئیل در کنار سرش خطاب به علی(علیه‌السلام) گفتند: «بخ بخ من مثلک یابن ابی طالب؟ یباهی الله بک الملائکه» به به، آفرین به تو، چه کسی مثل تو است ای پسر ابوطالب، که خداوند به وجود تو در میان فرشتگان مباهات می‌کند.»

«و من الناس من یشری نفسه ابتغاء مرضاه الله؛ بعضی از مردم (با ایمان و فداکار همچون علی(علیه‌السلام) به هنگام خوابیدن در بستر پیامبر) جان خود را در برابر خشنودی خدا می‌فروشند.»(24)

7- علی امین پیغمبر(ص)

     پیامبر خدا از امام خواست تا امانتهای مردم را بازگرداند و آنگاه همراه با فواطم ثلاثه(فاطمه زهرا، فاطمه بنت اسد و فاطمه بنت زبیر بن عبدالمطلّب) در مدینه به پیامبر ملحق شود.

و این دو امر که به امام علی واگذار شده، حکایت از آن دارد که هیچکس همچون امام مورد اطمینان و اعتماد پیامبر نبوده‌است و در بین راه هم امام بخوبی از خانمها دفاع نمود، آنها سواره بودندو خود پیاده می‌رفت و در بین راه برای دفع شر دشمن از خود گذشت نشان داد، وقتی هشت نفر از دشمن در بین راه حمله‌ور شدند و حضرت در بین دشمن و خانمها خود را حائل قرار داد و نبرد جانانه‌ای نمود که دشمنان مجبور به فرار شدند.(25)

=============

1-نهج البلاغه ، خطبة 37/4

2-همان ، خطبة 71/3

3-همان ، خطبة 131/4

4- همان، خطبة 139/1

5-همان ، خطبة 192/120.

6- شرح نهج‌البلاغه ابن ابی‌الحدید، ج13، ص227:

7- مستدرك حاكم، ج 3، ص 136ـ والغدير، ج 3 ،ص 191 تا 213 .

8- الغدبر، جلد3، ص222

9- بحار19/67

10- تاریخ طبری 3/212/ کامل ابن اثیر 2/22.

.11-شرح ابن ابی الحدید،ج13،ص229.

12- شرح نهج‌البلاغه ابن ابی‌الحدید، ج13، ص244.

13-همان،ص 231.

14- همان، ص256

15- همان ، ج ۱۴، ص ۶۴ وبحارالانوار: ج ۳۵، ص ۹۳ .

16 شرح نهج البلاغه: ابن ابی الحدید: ج ۱۴، ص ۹۶ و ج ۴، ص ۱۲۸

17- همان: ج ۱۴، ص ۸۴.

18- همان،ج13، ص 259

19- بحارالانوار،ج ۱۹، ص ۵۴ و ۶۰.

20- سورة انفال/30

21-سوره بقره ،آیه 207

22- شرح نهج‌البلاغه، ج13، ص262

23- تاریخ یعقوبی، ج2، ص29

24- بحارالانوار: ج ۱۹، ص ۳۹

2- تاریخ طبری: ج ۲، ص ۱۰۴ – بحارالانوار: ج ۱۹، ص ۵۷ و ۸۴.

  

زندگانی حصرت امیرالمومنین علیه السلام(1)

مقدمه

 شخصيت حضرت على

از نـظر روانشناسان , شخصيت هر فردى متشكل ازسه عامل مهم است كه هريك در انعقاد وتكون شخصيت تاثير به سزايى دارد .ايـن سـه عامل عبارتند از:1ـ وراثت 2ـ آموزش وپرورش 3ـ محيط زندگي

صفات خوب وبد آدمى وروحيات عالى وپست او به وسيله اين سه عامل پى ريزى مى شود ورشد ونمو مى كند.

امير مؤمنان ازنظروراثتی از صلب پدرى چون ابوطالب ديده به جهان گشود.مردی که بزرگ بطحاء (مكه ) ورئيس بنى هاشم شناخته می شدوسـراسـر وجـود ش, كـانـونى از سماحت وبخشش , عطوفت ومهر, جانبازى وفداكارى در راه آيين توحيد بود.واززمان در گذشت  عبد المطلب جد پيامبر, که رسول خدا هشت سال تمام داشت تـا چـهـل ودو سـال بعد, حراست وحفاظت پيامبر را, در سفر وحضر, بر عهده گرفت وبا عشق وعلاقه بى نظيرى در راه هدف مقدس پيامبر كه گسترش آيين يكتاپرستى بود جانبازى وفداكارى كرد.

وعلی رغم این که گروهى , از روى تعصبات بيجا, در مرز توقف در باره ابوطالب باقى مانده اند وگروه ديگر جسارت را بالاتر برده , او را يك فرد غير مؤمن معرفى كرده اند. دلايل ايمان وی به آيين

 برادر زاده اش  به قدرى زياد است كه توجه قاطبه محققان بى نظر را به خود جلب كرده است .حـال آنكه اگر جزئى از دلايلى كه در باره اسلام ابوطالب در كتابهاى تاريخ وحديث موجود است در بـاره شـخص ديگرى وجود مى داشت , در ايمان واسلام او براى احدى جاى ترديد وشك باقى نمى ماند, اما انسان نمى داند كه چرا اين همه دلايل نتوانسته است قلوب بعضى را روشن سازد!.

مادرامیرالمومنین  , فاطمه , دختر اسد فرزند هاشم است .وى از نـخستين زنانى است كه به پيامبر ايمان آورد وپيش از بعثت از آيين ابراهيم ـ عليه السلام ـ پيروى مى كرد.او هـمان زن پاكدامنى است كه به هنگام شدت يافتن درد زايمان به صورت اعجاز آميزى وارد خانه خدا شد ودر آنجا وضع حمل كرد.

اماازنظرتربیت وآموزس: ازاوان کودکی علی بن ابی طالب در آغوش پيامبر (ص )قرارگرفت ودرواقع شكل گيرى شخصيت حضرت على ـ عليه السلام ـ وتحقق ضلع دوم از مثلث شخصيت وى به وسيله پيامبر صورت پذیرفت ، وهيچ كس جز پيامبر در اين شكل گيرى مؤثر نبود.

چنانکه ازنظرمحیط؛ محیط زندگی امیرالمومنین اززندگی پیامبرخداجدانبود،از هـنـگـامـى كـه مـادر حضرت على ـ عليه السلام ـ نوزاد را خدمت پيامبر آورد وپـيـامـبـر از وى خواست كه گهواره حضرت على را در كنار رختخواب او قرار دهد تاوقتی رسول خدا به رسالت مبعوث شد، هيچ گاه از او جدا نمى شد وهر موقع از مكه براى عـبـادت بـه خـارج شـهر مى رفت حضرت على ـ عليه السلام ـ را همچون برادر كوچك يا فرزند دلبندى همراه خود مى برد؛امام(درخطبه قاصعه  نهج البلاغه ) خوددراین باره مى فرمايد: "ولقد كنت ا تبعه اتباع الفصيل ا ثر ا مه يرفع لي كل يوم من ا خلاقه علما ويا مرني بالاقتداء "

مـن به سان بچه ناقه اى كه به دنبال مادر خود مى رود در پى پيامبر مى رفتم ; هر روز يكى از فضايل اخلاقى خود را به من تعليم مى كرد ودستور مى داد كه ازآن پيروى كنم .

وهربارپیامبر برای عبادت به حراء می رفت علی بن ابی طالب درکنارش بود .امـير مؤمنان , د ر اين باره مى فرمايد:" ولقد كان يجاور في كل سنة بحراء فا راه ولا يراه غيري"

پيامبر هر سال در كوه حرا به عبادت مى پرداخت وجز من كسى او را نمى ديد.

وطـهـارت نـفسانى حضرت على ـ عليه السلام ـ وپرورش پيگير پيامبر از او سبب شد كه در همان دوران كـودكـى , بـا قـلب حساس وديده نافذ وگوش شنواى خود, چيزهايى را ببيند واصواتى را بشنود كه براى مردم عادى ديدن وشنيدن آنها ممكن نبود ; چنانكه امام , خود در اين زمينه مى فرمايد:

"ا رى نور الوحي و الرسالة و ا شم ريح النبوة "

من در همان دوران كودكى , به هنگامى كه در حرا كنار پيامبر بودم , نور وحى ورسالت را كه به سوى پيامبر سرازير بود مى ديدم وبوى پاك نبوت را از او استشمام مى كردم .

ومرتبه امام به جایی رسیدکه درهمان دوران کودکی صداهاى غيبى رامی شنید چنان که مى فرمايد:هنگام نزول وحـى بـر پـيامبر صداى ناله اى به گوش من رسيد; به رسول خدا عرض كردم اين ناله چيست ؟

فـرمـود: اين ناله شيطان است وعلت ناله اش اين است كه پس از بعثت من از اينكه در روى زمين مورد پرستش واقع شود نوميد شد.

سـپـس پـيـامبر رو به حضرت على كرد وفرمود :

"ا نك تسمع ما ا سمع و ترى ما ا رى , ا لا ا نك لست بنبي و لكنك لوزير"

   تـو آنـچـه را كه من مى شنوم ومى بينم مى شنوى ومى بينى , جز اينكه تو پيامبر نيستى بلكه وزير وياور من هستى(1)

 مجموع عمرشریف امیرالمومنین علیه السلام رابه پنج بخش می توان تقسیم نمود:

1-ازولادت تا بعثت رسول گرامی اسلام

2- ازبعثت تاهجرت

3- ازهجرت تارحلت جانسوزخاتم النبیین

4- ازرحلت پیامبر تا آغازخلافت حضرت

5- دوران خلافت آن حضرت

اما درباره موضوع اول چند موردقابل بحث است :

الف : ولادت على (عليه السلام) در خانه كعبه

این واقعه  بزرگ هنگامى اتفاق افتادكه محمدامین (ص) به سن سى سالگى رسيده بود وهنوزبه پیامبری مبعوث نشده بود.

علامه امينى به تفصيل پيرامون ولادت على (عليه السلام) دركعبه بحث نموده و ازجمله حاكم نيشابورى نقل مى كند كه گفته است:

«اخبار به تواتر رسيده كه فاطمه دختر اسد، اميرالمؤمنين على بن ابيطالب كرم الله وجهه را در درون كعبه زائيد.(وقد تواتر الاخبار ان فاطمة بنت اسد ولدت اميرالمؤمنين على بن ابيطالب كرم الله وجهه فى جوف الكعبه"( «مستدرك صحيحين » ج 3 ص 483) و از كنجى شافعى دركتاب «كفايه » نقل كرده كه از طريق ابن نجار از حاكم نيشابورى روايت نموده كه گفته است: «ولد أمير المؤمنين علي بن أبي طالب بمكة في بيت الله الحرام ليلة الجمعة لثلث عشرة ليلة خلت من رجب سنة ثلثين من عام الفيل ولم يولد قبله ولا بعده مولود في بيت الله الحرام سواه إكراما له بذلك، وإجلالا لمحله في التعظيم . »«امير المؤمنين على بن ابيطالب درمكه در خانه خدا، شب جمعه سيزدهم ماه رجب سى سال گذشته از عام الفيل متولد گرديد. نه قبل و نه بعد از وى مولودى در بيت الله الحرام جز او متولد نگرديد، و اين كرامتى براى آن حضرت بو به خاطر مقام با عظمت او بود.»

ودرادامه می نویسد: «وتبعه أحمد بن عبد الرحيم الدهلوي الشهير بشاه ولي الله والد عبد العزيز الدهلوي مصنف (التحفة الاثنى عشرية في الرد على الشيعة) فقال في كتابه (إزالة الخفاء): تواترت الأخبار إن فاطمة بنت أسد ولدت أمير المؤمنين عليا في جوف الكعبة فإنه ولد في يوم الجمعة ثالث عشر من شهر رجب بعد عام الفيل بثلثين سنة في الكعبة ولم يولد فيها أحد سواه قبله ولا بعده»

به پيروى از وى، احمد بن عبدالرحيم دهلوى مشهوربه «شاه ولى الله » پدر عبدالعزيز دهلوى ... در كتاب «ازالة الخفاء» نوشته است: «اخبار متواتر است كه فاطمه دختر اسد اميرالمؤمنين على را در درون كعبه زائيد. آن حضرت درروز جمعه سيردهم ماه رجب سى سال بعد ار عام الفيل در كعبه متولد گرديد، و هيچ كس جز او نه قبل و نه بعد از وى در كعبه متولد نگرديد».

شهاب الدين سيد محمود الوسى صاحب تفسير كبير در كتاب شرح قصيده عينية عبدالباقى افندى ص 15 در ذيل اين بيت قصيده او در مدح مولاى متقيان: انت العلى الذى فوق العلى رفعا ببطن مكة عندالبيت اذ وضعا

مى نويسد:

"وكون الأمير ـ كرّم الله وجهه ـ وُلد في البيت مشهور في الدنيا وذكره في كتب الفريقين السنة والشيعة -إلى أن قال -ولم يشتهر وضع غيره ـ كرّم الله وجهه ـ كما اشتهر وضعه بل لم تتفق الكلمة إلاّ عليه، وما أحرى بإمام الأمة أن يكون وضعه فيما هو قبلة للمؤمنين، وسبحان مَن يضع الأشياء في مواضعها وهو أحكم الحاكمين"(2).

 

«اينكه امير كرم الله وجهه در خانه خدا متولد شده، در دنيا امرى مشهور، و در كتب فرقين سنى و شيعه ذكر شده است ». تا آنجا كه مى گويد: «جز او كرم الله وجهه كسى در خانه خدا متولد نشده و چقدر مناسب است كه امام ائمه در محلى كه قبله مسلمين است متولد گردد. سبحان من يضع الاشياء فى مواضعها و هو احكم الحاكمين .

مولف  «نور الهدايه فى اثبات الولايه » مى نويسد: «اين كه جمهور اهل سنت از ميان تمام صحابه پيغمبر فقط به على (عليه السلام) «كرم الله وجهه » مى گويند (يعنى گرامى باد رخسار او) به دو علت است:

يكى اين كه در ميان صحابه تنها على (عليه السلام) بوده است كه قبل ازبلوغ اسلام آورد، و هرگز در مقابل بت نايستاد و كرنش نكرد، و ديگر اين كه نوشته اند; زمانى كه فاطمه دختر اسد مادر على (عليه السلام) آبستن به حضرت بود، هرگاه محمد بن عبدالله (صلى الله عليه و آله) درا مى ديد، ناگهان به احترام آن حضرت برمى خواست و اداى احترام مى كرد.

پيغمبر آينده اسلام روزى گفت: اى مادر! تو آبستنى، من راضى نيستم براى من اين طور از جا برخيزى، فاطمه گفت: به خدا قسم هرگاه شما را مى بينم،جنينى كه در شكم دارم طورى جابجا مى شود كه مرا ناگزير مى سازد از جا بلند شوم!(3)

مرحوم صدوق و فتال نیشابورى از یزید بن قعنب روایت كرده‏اند كه گفت من با عباس بن عبدالمطلب و گروهى از عبدالعزى در كنار خانه خدا نشسته بودیم كه فاطمه بنت اسد مادر امیرالمؤمنین در حالی كه نه ماه به او آبستن بود و درد مخاض داشت آمد و گفت خدایا من به تو و بدانچه از رسولان و كتابها از جانب تو آمده‏اند ایمان دارم و سخن جدم ابراهیم خلیل را تصدیق میكنم و اوست كه این بیت عتیق را بنا نهاده است به حق آن كه این خانه را ساخته و به حق مولودى كه در شكم من است ولادت او را بر من آسان گردان، یزید بن قعنب گوید ما به چشم خود دیدیم كه خانه كعبه از پشت(مستجار) شكافت و فاطمه به درون خانه رفت و از چشم ما پنهان گردید و دیوار به هم بر آمد چون خواستیم قفل در خانه را باز كنیم گشوده نشد لذا دانستیم كه این كار از امر خداى عز و جل است و فاطمه پس از چهار روز بیرون آمد و در حالی كه امیرالمؤمنین علیه السلام را در روى دست داشت گفت من بر همه زنهاى گذشته برترى دارم زیرا آسیه خدا را به پنهانى پرستید در آنجا كه پرستش خدا جز از روى ناچارى خوب نبود و مریم دختر عمران نخل خشك را به دست خود جنبانید تا از خرماى تازه چید و خورد(و هنگامی كه در بیت المقدس او را درد مخاض گرفت ندا رسید كه از اینجا بیرون شو اینجا عبادتگاه است و زایشگاه نیست) و من داخل خانه خدا شدم و از میوه‏هاى بهشتى و بار و برگ آنها خوردم و چون خواستم بیرون آیم هاتفى ندا كرد اى فاطمه نام او را على بگذار كه او على است و خداوند على الاعلى فرماید من نام او را از نام خود گرفتم و به ادب خود تأدیبش كردم و او را به غامض علم خود آگاه گردانیدم و اوست كه بتها را از خانه من میشكند و اوست كه در بام خانه‏ام اذان گوید و مرا تقدیس و تمجید نماید خوشا بر كسی كه او را دوست دارد و فرمانش برد و واى بر كسى كه او را دشمن دارد و نافرمانیش كند.(4)

تواتر حديث ولادت

همه ناقلان آثار و راويان اخبار اتفاق نظر دارند كه خورشيد امامت از درون كعبه طلوع نموده و داستان ولادت مولاى متقيان اميرمؤمنان، عليه السلام، در درون كعبه از مسلمات تاريخ است و هيچ پژوهشگر باانصافى نمى تواند در سند آن ابراز شك و ترديد نمايد و اينك اعتراف گروهى از بزرگان اهل سنت

ابن صباغ مالكى در فصول المهمه گوید:

وُلدَ عَلِىٌّ عليه السلام بِمَكَّةَ المُشَرَّفَةِ بِدَاخِلِ البَيتِ الحَرامِ فِى يَومِ الجُمُعَةِ الثّالِثِ عشَرَ مِن شَهرِ اللهِ الأصَمِّ، رَجَبِ الفَردِ سَنَةَ ثَلاثِينَ مِن عَامِ الفِيلِ، قَبلَ الهِجرَةِ بِثَلاثٍ وَ عِشرَينَ سَنَةً، وَ قِيلَ بِخَمسٍ وَ عِشرِينَ، وَ قَبلَ البَعثِ بِاثنَتَى عَشرَةِ سَنَةً، وَ قِيلَ بِعشرِ سِنِين، وَ لَم يُولَد فِى البَيت الحَرامِ، قَبلَهُ احَدٌ سِواهُ، وَ هِىَ فَضِيلَةٌ خَصَّهُ اللهُ تَعالىَ بِهَا اجلَالًا لَه وَ اعلَائاً لِمَرتَبَتِهِ وَ اظهَاراً لِتَكرِمَتهِ، وَ كَانَ عَلِىٌّ هاشميّاً مِن هَاشِمييَّنِ وَ اوَّلُ مَن وَلّدَهُ هَاشِمٌ مَرَّتَينِ (5)

على عليه السلام در جوف خانه خدا، و داخل بيت الله الحرام در مكه مكرمه متولد شد، در روز جمعه سيزدهم ماه رجب سى سال بعد از عام الفيل، و قبل از بعثت رسول خدا به ده سال، و قبل از هجرت رسول خدا به بيست و سه سال.

پیش از آن حضرت احدى در خانه كعبه ولادت نیافت مگر خود او واین فضیلتى است كه خداى تعالى به على علیه السلام اختصاص داده تا مردم مرتبه بلند او را بشناسند و از او تجلیل و تكریم نمایند.

و على اولين هاشمى است كه از دو هاشمى متولد شده است  چون مادر او پدر او هر دو هاشمى بوده و قبل از او و برادرانش چنين هاشمى پا بعرصه وجود نگذاشت

2-حافظ شمس الدين، ابو عبداللَّه محمدبن احمد ذهبى، (م 848 ق.) در كتاب »تلخيص مستدرك« متن گفته حاكم نيشابورى را آورده كه مى گويد: (وقد تواتر الاخبار ان فاطمة بنت اسد ولدت اميرالمؤمنين على بن ابيطالب كرم الله وجهه فى جوف الكعبه.)اخبار به حد تواتر رسيده كه على بن ابى طالب در درون كعبه ديده به جهان گشود(6)

3-علامه لكهنوى نيز در كتاب »مرآة المؤمنين« عين گفته حاكم را آورده و تصريح نموده كه ولادت اميرمؤمنان، عليه السلام، در درون كعبه متواتر است و اين فضيلت ويژه آن حضرت مى باشد.(7)

4- گجراتى:علامه سعيد گجراتى، از بزرگان اهل سنت، در كتاب »الإعلام بأعلام مسجدالحرام« در پاسخ برخى از دشمنان اهل بيت، كه زادگاه اميرمؤمنان، عليه السلام، را از روى عناد در دامنه كوه ابوقبيس نوشته اند، مى نويسد:خدايا تو خود مى دانى كه اين سخن بهتانى بزرگ است و آن را دشمنان اهل بيت جعل كرده اند، زيرا روايت متواتر دلالت مى كند بر اين كه تولد آن حضرت در درون كعبه بوده است.(8)

حِمْيَرى سيد اسمعيل بن محمد مى‏گويد:

وَلَدَتهُ فِى حَرَمِ الالهِ وَ امنِهِ             وَ البَيتِ حَيثُ فِنائُهُ وَ المَسجِدُ

بَيضاءُ طاهِرَةُ الثِّيابِ كَريمَةٌ             طابَت وَ طاب وَليدُها وَ المَولدُ

فى لَيلةٍ غابَت نُحوسُ نُجومِها             وَ بَدَت مَعَ القَمَرِ المُنِيرِ الأسعَدُ

مَا لُفَّ فِى خِرَقِ القَوابِلِ مِثلُهُ             إلَّا ابنُ آمِنَةَ النَبِىِّ مُحَمَّدٌ(9)

فاطمه بنت اسد علىّ را زائيد در حرم خدا و محل امن و امان الهى، در بيت الله كه ساحت حرم و مسجد الحرام است.

فاطمه زنى پارسا و روشن دل و پاكدامن و بزرگوارپاك و پاكيزه بود هم خودش و هم فرزند مولودش و هم محلّ تولّد مولودش.

در شبى اين مولود مبارك را زائيد كه ستارگان نحسش همه غائب شده بودند و فاطمه با آن ماه منير تابناك سعد و سعادت بدرخشيد.

هيچگاه چشم و روزگار نديده كه مانند اين مولود مسعود را دست قابله‏ها در پارچه‏اى بپيچند، مگر پسر آمنه: پيامبر اكرم محمّد را

ب:تربیت وآموزش درآغوش رسول گرامی اسلام

این دوره  که دوره حساس شکل گیری شخصیت وپذیرش تربیتی وروحی امام علیه السلام است ،

در خانه رسول خداوتحت تربیت آن حضرت  رشد كرد و به آداب او مؤدب و به روش او تربيت شد.

امام علیه السلام درخطبه قاصعه دراین رابطه می فرماید:

« وَ قَدْ عَلِمْتُمْ مَوْضِعِي مِنْ رَسُولِ اللّهِ ـ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ ـ بِالْقَرَابَةِ الْقَرِيبَةِ، وَ الْمَنْزِلَةِ الْخَصيصَةِ»

شما به خوبى موقعيت مرا از رسول خدا(صلى الله عليه وآله)از نظر خويشاوندى نزديك، و منزلت و مقام ويژه، مى دانيد»

آن گاه براى توضيح بيشتر مى افزايد: « وَضَعَنِي فِي حِجْرِهِ وَ أَنَا وَلَدٌ يَضُمُّني إِلَى صَدْرِهِ، وَ يَكْنُفُنِي فِي فِرَاشِهِ، وَ يُمِسُّنِي جَسَدَهُ، وَ يُشِمُّنِي عَرْفَهُ. وَ كَانَ يَمْضَغُ الشَّيْءَ ثُمَّ يُلْقِمُنِيهِ»

او مرا در دامان خويش در حالى كه كودك (خردسالى) بودم مى نشاند و (همانند فرزندش) مرا به سينه خود مى فشرد و در بستر خويش در كنار خود مى خوابانيد، به گونه اى كه بدن خود را (همچون يك پدر بسيار مهربان) به بدن من مى چسبانيد و بوى خوش خود را به مشام من مى رساند و (چون بسيار كوچك بودم و توان جويدن غذاى سخت را نداشتم) غذا را مى جويد و در دهان من مى گذاشت»

در ادامه مى افزايد: (وَ مَا وَجَدَ لِي كَذْبَةً فِي قَوْل، وَ لاَ خَطْلَةً فِي فِعْل).

 «رسول خدا هرگز دروغى در گفتار من نيافت و در كردارم خطا و اشتباهى نديد»

اشاره به اينكه من مدارج تربيت را در سايه او به طور كامل پيمودم، به گونه اى كه گفتار و رفتارم كاملا صادقانه و در مسير حق بود و كمترين انحرافى نداشتم.

آن گاه امام(عليه السلام)برای اثبات این موضوع که سرپرستى پيامبر(صلى الله عليه وآله) نسبت به من، تنها در جهات ظاهرى و معمولى نبود، بلكه هر روز اين معلم بزرگ درس، تازه اى از اخلاق و فضيلت به من آموخت و من نيز پذيرا مى شدم.می فرماید:

(وَ لَقَدْ قَرَنَ اللّهُ بِهِ ـ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ ـ مِنْ لَدُنْ أَنْ كَانَ فَطِيماً أَعْظَمَ مَلَك مِنْ مَلاَئِكَتِهِ يَسْلُكُ بِهِ طَرِيقَ الْمَكَارِمِ، وَ مَحَاسِنَ أَخْلاَقِ الْعَالَمِ، لَيْلَهُ وَ نَهَارَهُ. وَ لَقَدْ كُنْتُ أَتَّبِعُهُ اتِّبَاعَ الْفَصِيلِأَثَرَ أُمِّهِ، يَرْفَعُ لِي فِي كُلِّ يَوْم مِنْ أَخْلاَقِهِ عَلَماً، وَ يَأْمُرُنِي بِالاِْقْتِدَاءِ بِهِ). (10)

 «از همان زمان كه رسول خدا(صلى الله عليه وآله)از شير بازگرفته شد، خداوند بزرگ ترين فرشته از فرشتگان خود را مأمور ساخت تا در طول شب و روز وى را به راههاى فضيلت و محاسن اخلاق جهانيان وادارد و من هم مانند كودكى كه به دنبال مادرش حركت مى كند از او پيروى مى كردم. هر روز نكته تازه اى از اخلاق برجسته خود براى من آشكار مى ساخت و مرا فرمان مى داد كه به او اقتدا مى كنم»

ابن ابی الحدید ازقول طبری می نویسد:

«كان من نعمة الله عز وجل على على بن ابى طالب عليه السلام ، وما صنع الله له ، واراده به من الخير ، أن قريشا اصابتهم ازمة شديدة ، وكان أبو طالب ذا عيال كثير ، فقال رسول الله صلى الله عليه وآله للعباس - وكان من ايسر بنى هاشم يا عباس ، إن اخاك ابا طالب كثير العيال ، وقد ترى ما اصاب الناس من هذه الازمة ، فانطلق بنا ، فلنخفف عنه من عياله ، آخذ من بيته واحدا ، وتاخذ واحدا ،

فنكفيهما عنه فقال العباس نعم ، فانطلقا حتى اتيا ابا طالب ، فقالا له انا نريد أن نخفف عنك من عيالك حتى ينكشف عن الناس ما هم فيه ، فقال لهما إن تركتما لى عقيلا فاصنعا ما شئتما فاخذ رسول الله صلى الله عليه وآله عليا فضمه إليه ، واخذ العباس جعفرا رضى الله عنه ، فضمه إليه فلم يزل على بن ابى طالب عليه السلام مع رسول الله صلى الله عليه وآله حتى بعثه الله نبيا ، فاتبعه على عليه السلام فاقر به وصدقه ، ولم يزل جعفر عند العباس حتى اسلم واستغنى عنه(10)

یکی از نعمتهای خداوند بر علی بن ابی طالب کفالت و سرپرستی پیامبر بر وی بود. سبب ظاهری آن این بود که قریش با بحران اقتصادی شدیدی مواجه شدند، ابوطالب که مردی عیالمند بود شرایط زندگی برایش سخت گشت، پیامبر به عمویش عباس که از سایر بنی هاشم زندگی بهتری داشت گفت: برادرت ابوطالب مردی عیالمند است، مناسب است در این موقعیت دشوار بار او را سبک کنیم من یکی از فرزندانش را به نزد خود می برم تو هم یکی را پیش خود ببر عباس با پیشنهاد پیامبر موافقت کرد بنابر این نزد ابوطالب رفتند و از او خواستند کفالت فرزندانش را تا رفع این بحران به آنان بسپارد. ابوطالب گفت: عقیل را برای من بگذارید و هرکدام را می خواهید ببرید؛ آنگاه رسول خدا علی را و عباس جعفر را به خانه خود بردند. علی(ع) تا هنگام بعثت با پیامبر(ص) بود و از او پیروى کرده و او را تصدیق مى‏نمود...وجعفرنیزتاوقتی اسلام آوردباعباس بود.

ج:درغارحرا

پیامبراسلام صلی الله علیه وآله وسلم قبل ازبعثت ،سالی یک ماه درغارحرابه عبادت می پرداخت وپس ازاتمام عبادت یک ماهه برفرازحرا رهی مسجدالحرام می شد وپس ازطواف خانه خدا رهسپارمنزل می گشت .

حضرت باتوجه به علاقه شدیدی که به علی بن ابی طالب داشت وی راهمراه خودبه حرا می برد .ووقتی فرشته وحی برای اولین باردرغارحرابرپیامبرنازل وحضرتش رابه مقام رسالت مفتخر ساخت  علی بن ابی طالب درکنار پیامبرخدابود وان روزجزوماهی بود که رسول خدا برای عبادت به حرا می رفت 

امام درفرازی ازخطبه قاصعه می فرماید:

(وَ لَقَدْ كَانَ يُجَاوِرُ فِي كُلِّ سَنَة بِحِرَاءَ فَأَرَاهُ، وَ لاَ يَرَاهُ غَيْرِي. وَ لَمْ يَجْمَعْ بَيْتٌ وَاحِدٌ يَوْمَئِذ فِي الاِْسْلاَمِ غَيْرَ رَسُولِ اللّهِ ـ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ ـ وَ خَدِيجَةَ وَ أَنَا ثَالِثُهُمَا. أَرَى نُورَ الْوَحْيِ وَ الرِّسَالَةِ، وَ أَشُمُّ رِيحَ النُّبُوَّةِ).

«او در هر سال مدتى را در مجاورت غار حرا به سر مى برد (و به عبادت خدا مى پرداخت) من او را مى ديدم و كسى ديگر او را نمى ديد (و از برنامه عبادت او خبر نداشت) و هنگامى كه آن حضرت به نبوّت مبعوث شد در آن روز خانه اى كه اسلام در آن راه يافته باشد، جز خانه پيامبر نبود كه او و خديجه در آن بودند و من نفر سوم بودم. من نور وحى و رسالت را مى ديدم و بوى نبوّت را استشمام مى كردم»

اين عبارت نشان مى دهد كه داستان عبادت پيامبر در غار حراء سالها تكرار مى شد، به طورى كه امام مى فرمايد: «هر سال آن حضرت به حراء مى رفت» و نيز نشان مى دهد كه تنها على(عليه السلام) با او بود. افزون بر اين، در آغاز اسلام مدتها گذشت كه تنها سه نفر پيرو اين آيين پاك بودند: پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) خديجه و على(عليه السلام).

آنگاه امام به نكته مهم ديگرى در رابطه خودبا  پيامبر اكرم اشاره كرده، مى فرمايد: (وَ لَقَدْ سَمِعْتُ رَنَّةَ الشَّيْطَانِ حِينَ نَزَلَ الْوَحْيُ عَلَيْهِ ـ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ ـ فَقُلْتُ: يَا رَسُولَ اللّهِ مَا هذِهِ الرَّنَّةُ؟ فَقَالَ: «هذَا الشَّيْطَانُ قَدْ أَيِسَ مِنْ عِبَادَتِهِ).

«من صداى ناله شيطان را در آغاز نزول وحى بر آن حضرت شنيدم و گفتم اى رسول خدا اين ناله (از كيست و براى) چيست؟ فرمود: اين ناله شيطان است، زيرا از اينكه پيرويش كنند مأيوس شده است»

در اينكه منظور از ديدن نور وحى و استشمام بوى نبوّت چيست؟ بعضى از شارحان نهج البلاغه آن را بر جنبه هاى معنوى حمل كرده اند، در حالى كه بعضى ديگر مى گويند: مانعى ندارد كه حمل بر جنبه ظاهرى و مادى بشود; يعنى به هنگام وحى واقعاً نورى ساطع مى كشد كه تنها پيامبر اكرم و اميرمؤمنان آن را مى ديدند و بوى خوشى فضا را عطرآگين مى كرد كه تنها به مشام اين دو بزرگوار مى رسيد و هيچ مانعى ندارد كه بعضى از موجودات مادى را افرادى كه احساس قوى ترى دارند درك كنند و ديگران درك نكنند; مثلا گفته مى شود: اشعه ماوراى بنفش يا مادون قرمز كه براى ما انسانها قابل ادراك نيست براى بعضى از پرندگان كه حسن قويترى دارند قابل ادراك است.

آن گاه اضافه مى كند كه پيامبر در ادامه اين سخن فرمود: (إِنَّكَ تَسْمَعُ مَا أَسْمَعُ، وَ تَرَى مَا أَرَى، إِلاَّ أَنَّكَ لَسْتَ بِنَبِيٍّ، وَ لكِنَّكَ لَوَزِيرٌ وَ إِنَّكَ لَعَلَى خَيْر»).(12)

«تو آنچه را من مى شنوم مى شنوى و آنچه من مى بينم مى بينى (چشم و گوش تو همچون چشم و گوش من حقايق عالم غيب را ادراك مى كند) جز اينكه تو پيامبر نيستى; ولى وزير (من) هستى و در طريق خير قرار دارى»

اين همان حقيقتى است كه در حديث «منزلت» كه به طور گسترده در كتب شيعه و اهل سنّت نقل شده، آمده است كه در جنگ تبوك هنگامى كه پيامبر، على(عليه السلام) را به جاى خود در مدينه قرار داد و امام از جهت عدم شركت در جهاد ناراحت بود پيامبر حديث منزلت را بيان فرمود.

اين حديث طبق نقل ابن عباس كه در كتب معتبر اهل سنّت به عنوان يك حديث صحيح شناخته شده است، چنين است: «هنگامى كه رسول خدا براى غزوه تبوك آماده حركت شد و گروهى از مردم با آن حضرت بودند على(عليه السلام) عرض كرد: من هم با شما بيايم، پيامبر فرمود: نه! على(عليه السلام) گريست، رسول خدا فرمود: «أما تَرْضى أنْ تَكُونَ مِنّى بِمَنْزِلَةِ هارُونَ مِنْ مُوسى إلاّ أنَّهُ لَيْسَ بَعْدى نَبِىّ; آيا تو راضى نيستى كه نسبت به من همچون هارون (برادر موسى) نسبت به موسى باشى جز اينكه بعد از من پيامبرى نيست (اشاره به اينكه تمام مزاياى من جز مقام نبوت را دارا هستى)». سپس افزود: «إنّهُ لا يَنْبَغى أنْ أذْهَبَ إلاّ وَ أنْتَ خَليفَتي; سزاوار نيست من بروم جز اينكه تو جانشين من باشى».

اين حديث را حاكم در مستدرك ذكر كرده و گفته است: سند حديث صحيح است و نيز ذهبى در تلخيص المستدرك آن را آورده و تصريح به صحّت آن كرده است. در كتب بسيار ديگرى; مانند مسند احمد، ذخائرالعقبى، مناقب خوارزمى، الاصابة ابن حجر عسقلانى و كتب بسيار ديگرى كه نقل تمام اسناد آن بسيار به طول مى انجامد، آمده است.(13)

به هرحال همراهی امیرالمومنین باپیامبرخدا قبل ازبعثت امرمحرزی است ؛ابن ابی الحدیددرشرح نهج البلاغه ازامام صادق علیه السلام نقل می کند که حضرت فرمود:

« كان على عليه السلام يرى مع رسول الله صلى الله عليه وآله قبل الرسالة الضوء ويسمع الصوت ، وقال له صلى الله عليه وآله (لولا انى خاتم الانبياء لكنت شريكا في النبوة ، فان لا تكن نبيا فانك وصى نبى ووارثه ، بل انت سيد الاوصياء وامام الاتقياء» (13)                                                                                                                                         

علی علیه السلام قبل ازرسالت رسول خدا همراه آن حضرت نورنبوت رامی دیدوصدای فرشته رامی شنید پیامبرخدا به علی علیه السلام فرمود: «اگرمن خاتم پیامبران نبودم ،تولایق وشایسته مقام نبوت بودی ؛ولی تووصی ووارث من ،بلکه سروراوصیاءوپیشوای پرهیزکاران هستی »

 د: ياري رسول خدا( صلّي الله عليه و آله) در كودكي

امیرالمومنین در دوران کودکي که مصادف بود با آغاز بعثت پيامبر وکودکان به تحريک مشرکان پيامبر را آزار مي دادند و سنگ مي پراندند, با شجاعت آنهارا از اطراف پيامبر دور مي کرد،درتاریخ می خوانیم :

«كان علي عليه السلام في صغره يدافع عن النبي صلى الله عليه و آله و سلم فقد كانت قريشالا تستطيع أذاه لمكان عمه ابي طالب فكانوا يغرون به صبيانهم فيرمونه بالحجارة و التراب اذا خرج و ليس من شأن ابي طالب ان يتبع الصبيان يذودهم عنه،و لكن النبي«ص»اخبر بذلك صبيا مثلهم هو من ابطال الصبيان يستطيع ان يتبعهم و يذودهم و هو ابن عمه علي بن ابي طالب فذودهم ان لم يكن من شأن ابيه فهو من شأن صبي مثلهم هو بطل في صباه كما هو بطل في شبابه و في كهولته و في شيخوخته»

علي ـ عليه السّلام ـ در كودكي از پيغمبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ دفاع مي‌كرد. قريش به خاطر وجود ابو طالب عموي پيامبر نمي‌توانستند محمد ـ صلّي الله عليه و آله ـ را آزار دهند. آنان فرزندان خود را تشويق مي‌كردند تا با پرتاب سنگ و خاك به رسول خدا او را مورد اهانت و اذيت خود قرار دهند.

لذا در شأن ابوطالب نبود به دنبال كودكان بدود و آنان را از سر راه پيامبر دور كند. اما پيامبر، كودكي قوي را كه مانند خود آنان بود براي انجام اين كار مامور كرد. او پسر عمويش علي بن ابيطالب بود. اگر راندن كودكان در شان ابوطالب نبود اما در شان كودكي مانند خود آنان بود.اين كودك در بچگي اش قهرمان بودچنانكه در جواني و ميانسالي و پيريش نيز چنين بود.

روى علي بن ابراهيم بن هاشم القمي بسنده عن الصادق عليه السلام انه سئل عن معنى قول طلحة بن ابي طلحة العبدري لما برز اليه علي عليه السلام يوم أحد فسأله طلحة من انت يا غلام قال انا علي بن ابي طالب فقال قد علمت يا قضيم انه لا يجسر علي احد غيرك،ما معنى قوله يا قضيم فقال ان رسول الله صلى الله عليه و آله و سلم كان بمكة لم يجسر عليه احد لمكان ابي طالب و اغروا به الصبيان فكان اذا خرج يرمونه بالحجارة و التراب فشكا ذلك الى علي عليه السلام فقال بابي انت و امي يا رسول الله اذا خرجت فأخرجني معك فخرج معه فتعرض له الصبيان كعادتهم فحمل عليهم علي عليه السلام و كان يقضمهم في‏وجوههم و آنافهم و آذانهم فكان الصبيان يرجعون باكين الى آبائهم و يقولون قضمنا علي فسمي لذلك القضيم(15)

 وازامام صادق علیه السلام نقل مي‌ كنند كه در جنگ احد علي علیه السلام با طلحه بن ابوطلحه عبدري به جنگ پرداخت. طلحه از او سؤال كرد: اي بچه تو كيستي؟ گفت: من علي پسر ابوطالبم. طلحه گفت: اي قضيم دانستم كه غير از تو كسي جرئت جسارت بر من ندارد.آن گاه نقل مي‌كنند كه از امام صادق ـ عليه السّلام ـ پرسش شد معناي قضيم چيست؟ فرمود: رسول خدا در مكه بود و هيچكس به خاطر وجود ابوطالب جرئت نداشت تا بر پيامبر جسارت كند.از اين رو آنان كودكان خود را تشويق مي‌كردند كه چون پيامبر خارج شد او را با پرتاب سنگ و خاك اذيت كنند پيامبر از اين مطلب پيش علي شكايت كرد. علي گفت: پدر و مادرم فداي تو باد. از اين پس هر گاه تو بيرون مي‌‌روي من نيز با تو بيرون مي‌آيم. آن گاه علي با پيامبر خارج شد. كودكان طبق عادت هر روزه خود به آن حضرت تعرض كردند. پس علي بر آنان حمله برد و صورت و بيني و گونه‌هاي آنان را مضروب كرد. كودكان با گريه و زاري به سوي پدرشان باز مي‌گشتند و مي‌گفتند: علي ما را زده است. از اين رو علي در نزد آنان به قضيم معروف شد

==================

پی نوشتها

1-  برگرفته ازفروغ ولايت تاليف استاد محقق , آية اللّه جعفر سبحانی  دام ظـله

2- الغدير، ج6 / ص: 38

3- نقل ازتاريخ اسلام از آغاز تا هجرت ولادت على (عليه السلام)مرحوم علامه  دواني)

4- امالى صدوق مجلس 27 حدیث 9ـ روضة الواعظین جلد 1 ص 76ـ بحار الانوار جلد 35 ص  8 ـ كشف الغمه ص 19)

5- فصول المهمه» ص 12؛ «غاية المرام» ص 13 از طريق عامه از كتاب «مناقب» ابن مغازلى شافعى نقل كرده است.

6- الذّهبى، تلخيص المستدرك، ج3، ص483.

7- مرآة المؤمنين، ص21

8- الإعلام بأعلام مسجدالحرام - مخطوط - به نقل النّقوى، على و الكعبه، ص76.)

9- ديوان حميرى ص 155. مؤلف ديوان مى‏گويد تخريج اين ابيات از «اعيان الشيعه» ج 12 ص 240 ؛«مناقب» ج 2 ص 175؛و «دلائل الصدق» ج 2 ص 328

10- نهج البلاغه ،خ192

11- شرح نهج البلاغه،ج13،ص 199 بنقل از تاريخ الطبري 2 : 313)

12- نهج البلاغه ،خ192

13- پیام امام امیرالمومنین علیه السلام ،ج7،ص500

14- شرح نهج البلاغه ،ج13،ص210

1۵- فى رحاب أئمة أهل البيت (ع)، السيد محسن الأمين، ج1

  

علي آن شير خدا شاه عرب

                                                        

علي آن شير خدا شاه عرب                          الفتي داشته با اين دل شب

شب ز اسرار علي آگاه است                        دل شب محرم سرّالله است              

شب علي ديد به نزديکي ديد                        رچه او نيز به تاريکي ديد

شب شنفته ست مناجات علي                        جوشش چشمه عشق ازلي

شاه را ديده به نوشيني خواب                        روي بر سينه ديوار خراب

قلعه باني که به قصر افلاک                          سر دهد ناله زنداني خاک

اشکباري که چو شمع بيزار                       مي فشاند زر و مي گريد زار

دردمندي که چو لب بگشايد                           در و ديوار به زنهار آيد

کلماتي چو در آويزه ي گوش                مسجد کوفه هنوزش مدهوش

فجر تا سينه ي آفاق شکافت                      چشم بيدار علي خفته نيافت

روزه داري که به مهر اسحار                           بشکند نان جوينش افطار

ناشناسي که به تاريکي شب                            مي برد شام يتيمان عرب

پادشاهي که به شب برقع پوش                 مي کشد بار گدايان بر دوش

تا نشد پردگي آن سرّ جلي                         نشد افشا که علي بود و علي

شاه بازي که به بال و پر راز                             مي کند در ابديت پرواز

شهسواري که به برق شمشير                       در دل شب بشکافد دل شير

عشق بازي که هم آغوش خطر                        خفت در خوابگه پيغمبر

آن دم صبح قيامت تاثير                              حلقه در شد از او دامن گير

دست در دامن مولا زد در                          که علي بگذر و از ما مگذر

شال شه وا شد و دامن به گرو                   زينبش دست به دامن که مرو

شال مي بست و ندايي مبهم                         که کمربند شهادت محکم

پيشوايي که ز شوق ديدار                            مي کند قاتل خود را بيدار

ماه محراب  عبوديت حق                           سر به محراب عبادت منشق

مي زند پس لب او کاسه ي شير              مي کند چشم اشارت  به اسير

چه اسيري که همان قاتل اوست          تو خدايي مگر اي دشمن دوست

در جهاني همه شور و همه شر                             ها علي بشرٌ کيف بشر

کفن از گريه ي غسّال خجل                        پير هن از رخ وصّال خجل

شبروان مست ولاي تو علي                           جان عالم به فداي تو علي

                                     {     شهريار    }

عَلِىٌّ خَيْرُ الْبَشَر، وَ مَنْ أَبى فَقَدْ كَفَر

 

 مرحوم ميرزاى نورى در سامرّا دستور فرموده بود براى دو شبِ پنجشنبه و جمعه، صد نفر از طلاّب را دعوت كنند، ولى اشتباها همه ى صد نفر را براى يك شب دعوت كرده بودند، و غذا به اندازه ى پنجاه نفر تدارك ديده بودند، لذا به خانه ى مرحوم آخوند ملاّ فتح على سلطان آبادى رفتند و ايشان را از ماجرا باخبر نمودند. ايشان فرموده بودند: سر ديگ غذا را بر نداريد، تا من بيايم. قبل از كشيدن غذا ايشان حاضر شد، پارچه ى آب نخورده اى را مطالبه نمود و روى ديگ گذاشت و سه مرتبه دست را روى آن به طرف چپ و راست حركت داد و گفت:

«عَلِىٌّ خَيْرُ الْبَشَرِ، وَ مَنْ أَبى فَقَدْ كَفَر.»(1)

على بهترين انسان است، هر كس اين را نپذيرد، قطعا كافر است.

سپس غذاى داخل ديگ را كشيد و به همه ى صد نفر رسيد!

1. مناقب اميرالمؤمنين نوشته ى محمد بن سليمان كوفى، ج 2، ص 523 و 524؛ المسترشد، ص 272 و 280؛ بحارالانوار، ج 26، ص 306؛ ج 38، ص 6 ـ 14 و...

http://bahjat.org/fa/index.php?option=com_content&task=view&id=1197&Itemid=51