بسم الله الرحمن الرحیم

احکام

 وآداب

اعتکاف

تهیه وتنظیم :

محمدحسین منتظری  شاتوری

رجب المرجب 1438

 

 

س1)معنای اعتكاف چیست؟

ج)«اعتكاف»، در لغت : توقف در جايى است و در اصطلاح فقه، عبارت است از: «ماندن حداقل سه روز در مسجد، به قصد عبادت خداوند با شرايطى خاص».

 

س2) پيشينه اعتكاف چیست؟                                                                                                 ج) قرآن کریم درآیه ای  مى‏ فرمايد: ‏«وَ عَهِدْنا إِلى‏ إِبْراهِيمَ وَ إِسْماعِيلَ أَنْ طَهِّرا بَيْتِيَ لِلطَّائِفِينَ وَ الْعاكِفِينَ وَ الرُّكَّعِ السُّجُودِ‏« » بقره (2)، آيه 125.
 طبق این آیه شریفه مراسم اعتكاف، به زمان حضرت ابراهيم‏ عليه السلام بر مى‏ گردد و بعد از او، در بعضى از شريعت‏ ها و در زندگى برخى از صالحان - حضرت مريم و زكريا (سلام‌الله‌عليهما)- به چشم مى‏ خورد.

 

س3) مقدار اعتكاف چه مقداربایدباشد؟                                                                                       ج) حداقل اعتكاف سه روز است و حداكثر آن به دلخواه شخص است؛ لكن هر دو روز كه به اعتكاف اضافه شود، روز سوم آن واجب مى‏ گردد.

 

س4)  چه زمانی برای اعتکاف مناسب است؟                                                                                                 ج) در هر زمان كه روزه صحيح باشد، اعتكاف نيز صحيح است.اعتكاف زمان خاصى ندارد؛ ولى بهترين زمان براى انجام آن، ماه مبارك رمضان به ويژه دهه آخر آن است.البته سه روزایام البض ماه رجب نیزمتعارف ومناسب است؟

 

س5) منظورازایام البیض چیست؟ وچرابعضی ایام رابه ایام البیض تعبیر می کنند؟

ج)« ایام» جمع یوم به معنای روز و «بیض» جمع «ابیض» به معنای سفید و درخشان است که به روزهای سیزدهم، چهاردهم و پانزدهم هر ماه قمری گفته می شود. اما وجه تسمیه واژه «ایام‌البیض» چون که  در این سه روز به دلیل کامل بودن ماه، شب‌ها روشن و سفید است و به همین جهت روزهای این سه شب را ایام‌البیض به معنای روزهای سفید نامیده‌اند. والبته  به واسطه اهمیت و جایگاه خاصی که  این ایام درماه رجب دارد، در آن به اعمال و عباداتی توصیه شده است که از آن جمله می‌توان به «تاکید بر استجاب روزه‌ی ایام البیض»وقیام به نمازوعبادت درشبهای آن اشاره کرد.

س6)آیا به اهمیت روزه  ونمازدرایام البیض در روایات اشاره ای شده است ؟

ج) پیامبر اکرم (صلی الله علیه وآله ) می‌فرماید: «هر کس سه روز از وسط ماه رجب (سیزدهم تا پانزدهم) را روزه بدارد و در شب‌هایش به نماز شب قیام کند، از دنیا رحلت نمی‌کند مگر با توبه نصوح»                        (وسائل الشیعه، م ، ج ۷ ص ۳۵۷، ح۲۱.)

وامام صادق ـ علیه السلام ـ می فرماید: «کسی که ایام البیض از ماه رجب را روزه بگیرد، خداوند به ازای هر روز، ثواب روزه داری و شب زنده داری یک سال را برای او بنویسد، و در روز قیامت، در جایگاه ایمن شدگان از آتش دوزخ خواهد ایستاد.»  ( همان، ص ۳۵۷، ح۲۲)

س7)آثاراعتکاف کدام است ،برخی راذکرکنید:                                                                                1)بخشش گناهان.رسول خدا صلی الله علیه وآله می فرماید: «مَنْ اِعْتَکَفَ ایماناً وَاحْتِساباً غُفِرَ لَهُ ما تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِهِ»(کنز العمّال،ج ۸، ح ۲۴۰۰۷.) هر کس از روی ایمان و حسابگری معتکف شود، گناهان گذشته او بخشیده می­شود.» و همچون انسانی که تازه از مادر تولد یافته، خواهد بود. این نشان می­دهد که اعتکاف آن قدر اهمیت دارد که می­تواند گناه گذشته انسان را پاک کند.                                                                                                             2)نجات از جهنم                                                                                                                              رسول خدا صلی الله علیه وآله می فرماید:                                                                                «مَنِ اعْتَکَفَ یَوْماً اِبْتِغاءَ وَجْهِ اللهِ جَعَلَ اللهُ بَیْنَهُ وَ بَیْنَ النّارِ ثَلاثَهَ خَنادِقَ» (همان)                                                    هر کسی روزی را برای خدا اعتکاف کند، خداوند بین او و آتش [جهنم] سه خندق فاصله قرار می­دهد [و او را از آتش دوزخ نجات می­دهد.

  3)پاداش بی حساب                                                                                                                     ونیز فرمود:«اَلْمُعْتَکِفُ یَعْکِفُ الذُّنُوبَ وَیَجْری لَهُ مِنَ الْاجْر کَاَجْرِ عامِلِ الْحَسَناتِ کُلِّها»(همان)                      معتکف گناهان را متوقف نموده [و از بین می­برد] و اجری بسان اجر انجام دهنده تمام نیکیها دریافت می­دارد.

 

س8) شرايط اعتكاف کدام است؟                                                                                           ج) 1) معتكف عاقل باشد.
2) با قصد قربت باشد.
3) اعتكاف حداقل سه روز متوالى باشد.
4) از اذان صبح روز اول تا مغرب شرعى روز سوم در مسجد باشد.
5) از مسجد خارج نشود مگر در ضرورت عرفى، شرعى و عقلى.
6) در يكى از مساجد چهارگانه و يا مسجد جامع شهر باشد .
7) اگر اعتكاف با حق شوهر منافات داشت، با اجازه او باشد.
8) اگر اعتكاف باعث اذيت و آزار پدر و مادر شود، با اجازه آن دو باشد.

 

س9)ارکان اعتکاف کدام است؟
ج)ارکان اعتکاف که اگر عمداً یا سهوا ترک شود، اعتکاف باطل می شود،عبارتنداز:                 

1) نیت؛                                                                                                                             2) توقف در مسجد جامع شهر یا مساجد چهار گانه معروف؛                                                                   3 کمتر از سه روز نبودن اعتکاف                                                                                                       4) روزه دار بودن معتکف در ایام اعتکاف

 

س10)در نیت اعتكاف،رعایت چه اموری لازم است؟
ج) 1-اعتكاف همانند سایر عبادات باید با نیت و قصد قربت ‏باشد و هرگونه ریا و خودنمایى و قصد غیر الهى آن را باطل مى‏كند.
2-در نیت اعتكاف قصد وجه شرط نیست یعنى لازم نیست قصد كند كه اعتكاف واجب است‏ یا مستحب.
3- از آغاز تا پایان اعتكاف باید با نیت و قصد قربت‏باشد بنابر این اگر به همین قصد اعتكاف را شروع كند صحیح است همچنین اگر به قصد اینكه فردا معتكف شود به مسجد برود و از اول وقت (طلوع فجر) در آنجا باشد صحیح است.

 

س11)روزه اعتكاف چه حکمی دارد؟
ج)1- انسان در ایام اعتكاف باید روزه بگیرد، بنابر این كسى كه نمى‏تواند روزه بگیرد مانند: مسافر، مریض و ... و كسى كه عمدا روزه نگیرد، اعتكافش صحیح نیست.
2- لازم نیست كه روزه، مخصوص به اعتكاف باشد بلكه هر روزه‏اى باشد صحیح است مثلا در ایام اعتكاف روزه قضا یا نذرى بجا آورد.
3-انسان مى ‏تواند نذر كند در سفر روزه بگیرد و به نظر برخى مراجع معظم تقلید حتى هنگام سفر هم مى‏تواند نذر كند كه روزه بگیرد و در این صورت اعتكافش صحیح است.

 

 س12) مبطلات اعتكاف چیست وچه اموری موجب بطلان آن می شود ؟

ج) هر كارى كه مبطل روزه است و نيز تماس و آميزش (هرچند در شب باشد)، اعتكاف را باطل مى ‏سازد و بنابر احتياط واجب، انجام دادن ساير محرمات اعتكاف نيز مبطل اعتكاف است.

 

س11)محرمات اعتكاف کدام است؟                                                                                           ج) محرمات اعتكاف عبارت است از:
1) نزديكى با همسر،
2) ملاعبه با همسر (بنابر احتياط واجب)
2)خريد و فروش غير ضرورى،
3) استمنا (بنابر احتياط واجب)،
4) بوييدن عطر و گياهان خوشبو به قصد لذت بردن،
5) مجادله به منظور غلبه بر ديگرى و اظهار فضل.

 

س12)درچه صورتی دراعتکاف کفاره واجب می شود؟  

ج) اگر اعتكاف را با آميزش (جماع) باطل كند، كفاره واجب است و در ساير محرمات كفاره نيست؛ هر چند پرداخت آن احتياط مستحب است‏.

 

س13)کفاره اعتکاف چه مقداراست؟                                                                                           ج) كفاره بطلان اعتكاف، مانند كفاره روزه ماه رمضان است؛ يعنى، بايد دو ماه روزه بگيرد و يا به 60 مسكين، طعام دهد .

 

 س14) در صورتى كه شخص در روز سوم اعتكاف مستحبى، مريض شود و يا اضطرارى پيش آيد، مى‏ تواند اعتكاف را به هم زند؟آيا در اين صورت كفاره دارد؟

ج) در صورتى كه معذور از گرفتن روزه باشد، اعتكاف باطل مى ‏شود؛ ولى كفاره ندارد..

 

س15)درموردفرزندان آیااذن واجازه پدرلازم است؟                                                                          ج) اگر باعث اذيت و آزار والدين نباشد، نياز به اجازه نيست و اعتكاف صحيح است.

 

س16)آداب و مستحبات اعتكاف کدام است؟                                                                             ج) كارهايى كه انجام آن بر معتكف مستحب است عبارتند از:
1) تلاوت قرآن  2) خواندن نماز   3) ذكر و ياد خدا  4) دعا
5) تعليم و تعلم  6) ترك سخن در امور دنيوى                                                                                 در حديث آمده كه نبى‏ اكرم (صلى ‏الله ‏عليه ‏وآله‏ و سلم) در سفارش به ابوذر فرمود: «اى اباذر! هرگونه نشست و توقفى در مسجد لغو و بيهوده است، مگر سه چيز: قرائت قرآن، ياد خدا، پرداختن به مسائل علمى»

 

س17)اگرکسی بعدازاذان صبح روزاول واردمسجدشودآیااعتکافش صحیح است؟

ج) اعتکاف باید از اذان صبح - که آغاز روزه است - انجام پذیرد; بنابراین کسی که دیرتر از آن زمان به مسجد برسد آن روز نمی تواند اعتکاف را شروع کند.

 

س18)بعضی افراد بیان می دارندکه اعتکاف منحصر به مساجد چهارگانه یعنی: مسجد الحرام، مسجد النبی (صلی الله علیه وآله وسلم)، مسجد کوفه و مسجد بصره است ودرسایرمساجدصحیح نیست لطفا نظرمقام معظم رهبری ذراین زمینه رابفرمایید

ج) اعتکاف در غیر مساجد چهارگانه( اعم از جامع و غیر آن) به قصد رجاء ومطلوبیت (به امید این که مطلوب خداوند واقع شود) مانعی ندارد.

 

س19) منظورازمسجد جامع چیست؟ و راه تشخیص آن راکدام است؟                                                  ج) مسجد جامع، مسجدى است که براى اجتماع عامه مردم شهر، بنا شده، بدون این که اختصاص به گروه و محله خاصى پیدا کند.

 

س20)آیارهاکردن اعتکاف جایزاست؟                                                                                 ج)قطع و رها کردن اعتکاف مستحبی در روزهای اول و دوم جایز است؛ ولی پس از تمام شدن دو روز، ماندن روز سوم واجب می شود و قطع اعتکاف جایز نیست.

س21) آیامعتکف می تواندازمسجدخارج شود؟                                                                         ج)معتکف می تواند برای امور ضروری شرعی یا عرفی یا عقلی از مسجد خارج شود، ولی اگر به قدری طول دهد که صورت اعتکاف محو شود، اعتکاف صحیح نیست؛ و تشخیص ضرورت شرعی و عرفی و عقلی با خود مکلف است.

س22) رفتن به سرویس‌هاى بهداشتى متعلق به مسجد که در خارج از مسجد است در موارد زیر چه حکمى دارد؟ الف: براى حمام کردن(نظافت)؛ ب: برا‌ى غسل مستحب؛ ج: براى این‌که با وضو باشد؛ د: وضو گرفتن براى خواندن قرآن یا نماز مستحبى؛ هـ: براى شستن دندان‌ها و دست‌ها.                                                     ج) خارج شدن از مسجد به دلایل مذکور اشکال ندارد، ولى باید به قدر حاجت اکتفا کند و طول ندهد.

 

س23) شرکت در امتحان براى معتکفین چه حکمی دارد؟                                                              ج) اگر شرکت در امتحان ضرورت ندارد خارج نشوند و براى افرادى که شرکت در امتحان ضرورت عرفى دارد مانع ندارد ولى خروج از مسجد نباید به حدّى برسد که صورت اعتکاف محو شود.

 س24) اگر معتکف به گمان این‌که مکانى تابع مسجد است، به آن مکان برود و بعد معلوم شود که آن‌جا جزو مسجد نبوده، حکم اعتکافش چیست؟                                                                                         ج) خروج عمدى از مسجد ـ ولو از روى جهل ـ اعتکاف را باطل مى‌کند.

س25) عطر و گلاب زدن و یا بو کردن عطر و گلاب اعتکاف را باطل مى‌کند یا نه؟ اگر سهواً باشد چه‌طور؟ ج) در صورتى که عطر یا گلاب را براى لذت بردن بو کند، بنا بر احتیاط واجب اگر اعتکاف واجب معیّن باشد باید اعتکاف را به پایان ببرد و قضاى آن را به‌جا آورد؛ و در واجب غیرمعیّن، اگر در دو روز اول باشد باید اعتکاف را از سر بگیرد و اگر روز سوم باشد اعتکاف را اتمام و سپس از سر بگیرد و در اعتکاف مستحب قبل از اتمام روز دوم چیزى بر عهده او نیست و اگر روز سوم باشد باید دوباره اعتکاف را از سر بگیرد و در آنچه ذکر شد بنا بر احتیاط واجب فرقى بین عمد و سهو وجود ندارد.

س26) با توجه به اینکه بوی خمیردندان بوی خوشی است آیا مسواک زدن با خمیردندان در حین اعتکاف مخلّ به اعتکاف هست؟                                                                                                          ج) مسواک زدن با آن مانع ندارد و آنچه حرام است بوییدن بوى خوش است.

س27) اگر در مکانی از مسجد بوی خوشی می‌آمد آیا ترک آنجا لازم است؟ اگر وضوخانه بود و بوی خوش به سبب خمیردندان یا صابون بود چه باید کرد؟                                                                              ج) اگر بودن در آن مکان مستلزم بوییدن بوى خوش است باید آنجا را ترک کند.

احکام مخصوص بانوان در اعتکاف                                                                                           

س1) اگربانویی بخواهددراعتکاف شرکت نمایدآیااجازه شوهرلازم است؟                                             ج) چنانچه اعتکاف وی موجب از بین رفتن حق شوهر باشد، بنا بر احتیاط واجب باید از او اجازه بگیرد،و اگر با حق او منافات نداشته باشد، اعتكافش صحيح است.                                                                    س2) حکم اعتکاف زنى که در ایام اعتکاف ـ چه در روز اول یا دوم یا سوم ـ حیض یا استحاضه بر او عارض شده، چیست؟                                                                                                                     ج) در صورت حائض‌شدن حتى اگر در ساعات آخر روز سوم باشد اعتکاف باطل مى‌شود و باید فوراً از مسجد خارج شود؛ ولى در صورت استحاضه اگر به وظیفه مستحاضه نسبت به روزه‌اش عمل کند، اعتکافش صحیح است.                                                                                                                                 س3) من در سال گذشته در ایام البیض در مسجدى معتکف شدم، پس از اتمام روز دوم اعتکاف، حائض شدم. با توجه به این امر که اعتکاف بر من واجب شده است، آیا قضاى آن حتماً باید در ایام البیض ماه رجب و در همان مسجد باشد یا این‌که زمان و مکان آن مهم نیست؟                                                                 ج) با پیداشدن حیض ولو در بعض روز سوم اعتکاف باطل مى‌شود و قضا ندارد و اگر از قبل اعتکافى به سبب نذر بر او واجب شده قضاى آن را مى‌تواند در هر مسجدى و در هر زمانى به‌جا آورد مگر آن‌که در نذر، اعتکاف در مسجد خاص و زمان خاصى را ملحوظ داشته باشد که در این صورت باید بر طبق همان نذر خود عمل کند. س4) حکم اعتکاف زنى که شک در حیض یا استحاضه دارد، چه در روز اول یا دوم یا سوم، چیست؟                                                                                                           ج) اگر قبلاً پاک بوده، به شکش اعتنا نکند.                                                                                    س5) اگر زن در روزهاى عادت قرض بخورد تا از حالت عادت خارج شود مى‌تواند روزه بگیرد؟                  ج: اشکال ندارد.                                                                                                                    س6) آیا غسل‌هاى استحاضه شرط صحّت اعتکاف است؟                                                                  ج: این غسل‌ها شرط صحّت اعتکاف نیست، مگر غسل‌هایى که در صحّت روزه معتبرند.

توصیه بزرگان  درباره اعتکاف :                                                                                      1-توصیه‌های  مقام معظم رهبری حضرت آیت‌الله خامنه‌ای مدظله العالی به معتکفین                   1/1- ضرورت برنامه‌ریزی برای سه روز اعتکاف  
اعتکاف جای عبادت است؛ البتّه عبادت فقط هم نماز خواندن نیست؛ تماسّ خوب با معتکفین، ارتباط دوستانه و برادرانه، فراگیری از آنها، تعلیم‌‌دهی به آنها، معاشرت اسلامی را تجربه کردن و آموختن؛ همه‌‌ی اینها فرصتهایی است که در اعتکاف ممکن است پیش بیاید؛ برای  این باید برنامه‌‌ریزی بشود (15/2/1393)                                                                                                                                                 2/1- دل ومغزرابه خداوند نزدیک کردن جزواهداف اعتکاف باشد
برنامه‌‌ریزی هم باید، هم هوشمندانه باشد، هم با توجّه به معنای اعتکاف باشد. حالا فرض کنیم مثلاً یکی بیاید برنامه‌‌ریزی کند که برای این اعتکاف فیلم نشان بدهیم! خب، فیلم که همه جا آدم میبیند؛ فیلم که احتیاج به روز ایّام‌‌البیض و در مسجد و مانند اینها ندارد. اعتکاف برای نزدیک شدن به خدا است. شما ببینید چه کار میتوانید بکنید که هم دل او به خدا نزدیک بشود، هم مغز و ذهنش به خدا نزدیک بشود؛ ...(همان)
3/1- برنامه‌های جمعی اعتکاف با خلوت هر کدام از معتکفین منافات پیدا نکند
...این اعتکافی که جوانها انجام میدهند، در واقع دارند با خدا خلوت میکنند. اعتکاف بیشتر یک کار فردی است؛ ایجاد یک ارتباط با خداست. جوری نشود که برنامه‌های جمعی این مراکز اعتکاف، حال خلوت و حال ارتباط فردی و قلبی با خدا را در افراد ضعیف بکند یا بگیرد. مجال بدهند؛ وقت بگذارند؛ بگذارند این جوانها قرآن بخوانند، نهج‌البلاغه بخوانند، صحیفه‌ی سجادیّه بخوانند.بخصوص من در این ایام اعتکاف، صحیفه‌ی سجادیه را توصیه میکنم... (26/4/1387)                                                                                   4/1- تمرین مراقبت از خود بکنید
توصیه‌ی من این است که در این سه روزی که شما در مسجد هستید، تمرین مراقبت از خود بکنید. حرف که میزنید، غذا که میخورید، معاشرت که میکنید، کتاب که میخوانید، فکر که میکنید، نقشه که برای آینده میکشید، در همه‌ی این چیزها مراقب باشید رضای الهی و خواست الهی را بر هوای نفستان مقدم بدارید؛ تسلیم هوای نفس نشوید. تمرین این چیزها در این سه روز میتواند درسی باشد برای خود آن عزیزان و برای ماها که این‌جا نشسته‌ایم و با غبطه نگاه میکنیم به حال جوانان عزیزمان که در حال اعتکاف هستند. با عملِ خودتان به ما هم یاد بدهید.(28/5/1384)

2)توصیه های اخلاقی به معتکفین(آیت الله مظاهری)                                                                     1/2-اعتكاف، فرصت مناسبی است برای خلوت کردن با خداوند متعال ...سیرۀ پيامبر اكرم«صلّی‌الله‌علیه‌و‌آله‌و‌سلّم» و ائمۀ طاهرين«علیهم‌السّلام»، حاکی از اهتمام آن ذوات مقدّس به مسألۀ اعتكاف است...                                                                                                                              2/2-مؤمنین می‌توانند در ایّام اعتکاف، علاوه بر روزه‌داری و ماندن در مسجد، که در معارف اسلامی فضائل فراوانی دارد، به دعا و راز و نياز با خدای سبحان بپردازند و در این فرصت گرانبها با قرآن کریم و نماز مأنوس شوند. از این رو می‌توان اعتكاف را عبادتي بزرگ برشمرد که همۀ فضائل را در بر دارد. اگر واقعاً كسي معتكف شود، در آن سه روز مي‌تواند سعادت دنيا و سعادت آخرت را براي خود تأمين كند، مي‌تواند در سير و سلوك پیشرفت‌های قابل ملاحظه و چشمگیری داشته باشد و راه صد ساله را بپيمايد.                                                                                                                          3/2- نکتۀ قابل توجّه و تذکّر این است که معتکفین عزیز باید در سه روز اعتکاف مراقبت کاملی از خود و اعمال خود داشته باشند و به گونه‌ای رفتار نمایند که این مراقبت در وجود آنان نهادینه شده، پس از اعتکاف در زندگی عادی و روزمره نیز استمرار یابد                                                                               4/2-اهل سير و سلوك به يك بیت شعر علاقه‌مند هستند و دستوراتش را سرلوحۀ برنامۀ سلوکی خویش قرار می‌دهند.   صمت و جوع و سحر و عزلت و ذکر به دوام             ناتمامان جهان را كند اين پنج تمام      صُمت :مراقبت از زبان، یعنی پرهیز از حرف بيهوده و لغو. «وَ الَّذينَ هُمْ عَنِ اللَّغْوِ مُعْرِضُون»                  جوع:پيغمبر اكرم«صلّی‌الله‌علیه‌و‌آله‌و‌سلّم» مي‌فرمايند:«أَبْغَضُكُمْ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى كُلُّ نَئُومٍ وَ أَكُولٍ وَ شَرُوب‏» سهرشب زنده‌داري : «قُمِ اللَّيْلَ إِلاَّ قَليلاً، نِصْفَهُ أَوِ انْقُصْ مِنْهُ قَليلاً، أَوْ زِدْ عَلَيْهِ وَ رَتِّلِ الْقُرْآنَ تَرْتيلاً»                امام حسن عسکري«عليه‌السّلام» می‌فرمایند: «إِنَّ الْوُصُولَ إِلَي اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ سَفَرٌ لَا يُدْرَكُ إِلَّا بِامْتِطَاء اللَّيْل» عزلت :امام صادق«عليه‌السّلام» :«مَا مِنْ مَجْلِسٍ يَجْتَمِعُ فِيهِ أَبْرَارٌ وَ فُجَّارٌ فَيَقُومُونَ عَلَى غَيْرِ ذِكْرِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ إِلَّا كَانَ حَسْرَةً عَلَيْهِمْ يَوْمَ الْقِيَامَة»                                                                                    ذكر:«تُسَبِّحُ لَهُ السَّماواتُ السَّبْعُ وَ الْأَرْضُ وَ مَنْ فيهِنَّ وَ إِنْ مِنْ شَيْ‏ءٍ إِلاَّ يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَ لكِنْ لا تَفْقَهُونَ تَسْبيحَهُمْ » الإسراء / 44                                                                                                     «يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا اذْكُرُوا اللَّهَ ذِكْراً كَثيراً، وَ سَبِّحُوهُ بُكْرَةً وَ أَصيلا» الأحزاب / 42-41                                    «أَلا بِذِكْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوب»   «فَاذْكُرُوني‏ أَذْكُرْكُمْ»

منبع:«جزوه اعتکاف ، سایت مقام معظم رهبری واستفتاءات جدید معظم له »

 

بسم الله الرحمن الرحیم

سلام علیکم
س)حکم استفاده ازغسالخانه ای که درزمین مجهول المالک بنا شده است چیست؟

باسپاس فراوان  .

ج)اگر زمین آن طوری نباشد که بدون مالک شمرده شود، بلکه مال مالکی که وجود دارد می باشد ولی شخص آن مورد شناخت نمی باشد به این زمین «مجهول المالک» گفته می شود، و احوط آن است که در احیا و اقدام به تعمیر و تصرف در آن، از حاکم شرع طلب اذن نماید کما اینکه احوط این است که با آن معاملۀ مجهول المالک شود، به اینکه از صاحب آن جستجو گردد و بعد از یأس از صاحبش عین آن را از حاکم شرع بخرد و ثمن آن صرف فقرا شود. و یا اینکه آن را از حاکم شرع در مقابل اجرت معینی اجاره می کند یا در صورت انتفاع از آن اجرت المثل آن تقدیر می شود و وجه الإجارة به فقرا صدقه داده می شود؛ و احوط آن است که از حاکم شرع طلب اذن نماید. البته اگر معلوم باشد که مالکش از آن اعراض کرده یا اهل آن از آنجا کوچ کرده اند و آن را برای قوم دیگری گذاشته اند بدون اشکال، إحیا و تملکش جایز می باشد.

شماره استفتاء: 754216    تاریخ استفتاء: 1396/01/15

مفهوم‌شناسي گناه

گناه به معناي ارتکاب کاري حرام و ناپسند يا ترک عملي واجب است ودر قرآن مجيد با واژه‌هاي ذنب، معصيت، اثم، سيئه، جرم، خطيئه، فسق، فساد، فجور، منکر، فاحشه، شر، لمم و وزر از آن ياد شده است.

فصل 1: عوامل و آثار گناه

الف) عوامل گناه

1. دين‌گريزي

کسي که به خدا ايمان دارد،  گناه نمي‌کند و خود را به زشتي‌ها نمي‌آلايدوهيچ نيرويي مانند ايمان و عمل صالح نمي‌تواند، آدمي را از لغزش باز دارد و او را در برابر گناه و سيه‌روزي نگاه‌باني کند؛ امام صادق ( عليه السلام ) در اين‌باره مي‌فرمايد: « المؤمِنُ لايَغْلِبُهُ فَرْجُهُ وَلا يَفْضَحُهُ بَطْنُهُ » (بحارالانوار، ج67، ص310)؛ مؤمن، مغلوب شهوت جنسي نمي‌شود و شکمش او را رسوا نمي‌سازد .

2. ناداني

ناداني، سرچشمة‌ هر شرّ ی ازجمله غوطه ورشدن درگناهان است{أَ إِنَّكُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجالَ شَهْوَةً مِنْ دُونِ النِّساءِ بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ تَجْهَلُون‏} (نمل:55)آيا شما از روي شهوت، به جاي زنان، نزد مردان مي‌آييد، بلکه شما مردمي نا آگاهيد.

يوسف ( عليه السلام ) سرچشمه گناه برادران خود را ناداني مي‌داند و مي‌گويد: « آيا دانستيد، آنگاه که شما ناآگاه بوديد و با يوسف و برادرش چه کرديد ».( يوسف: 89.)

امام علي ( عليه السلام ) در عهدنامه خود به مالک اشتر مي‌فرمايد: « لا يَجْتَرِئُ عَلَي اللهِ إِلاَّ جَاهِلٌ شَقِيٌّ‏ »           (نهج البلاغه، نامه 53.)؛ « گستاخي و جرأت بر (نافرماني) خداوند را جز جاهل و شقي، روا نمي‌دارد.

آن حضرت همچنين فرموده است:اَلْجَهْلُ مَعْدِنُ الشَّرِِّ، اَلْجَهْلُ أَصْلُ كُلِّ شَرٍّ، اَلْجَهْلُ يُفْسِدُ الْمَعَادَ.

جهل مرکز زشتي است، جهل ريشه و پايه زشتي است، جهل موجب تباهي معاد انسان است.

3) فقر و بي‌نيازي

فقير براي از ميان بردن ناتواني‌هاي برآمده از فقر، به کارهاي نامشروع دست مي‌زند و بي‌نياز و توان‌گر بر پايه غرور برخاسته از مال و ثروتش، به خوش‌گذراني و زير پاگذاشتن فضيلت‌هاي اخلاقي رومي‌آورد،

{كَلاَّ إِنَّ الْإِنْسانَ لَيَطْغي‏  أَنْ رَآهُ اسْتَغْني} (علق: 6و7)

هرگز، همانا انسان همين که خود را بي‌نياز ببيند، سرکشي در پيش مي‌گيرد.

ثعلبه، با خدا پيمان بسته بود که اگر ثروتمند شود، به نيازمندان صدقه دهد، اما هنگامي که خداوند مال فراواني بدو بخشيد، وي بخل ورزيد و زکات نداد. از اين رو، آياتي درباره‌اش نازل شد و نفاق را به وي نسبت داد.( ر.ک: توبه: 75و76.)  

قرآن مجيد، سرمايه‌هايي را که موجب غرور و مستي مي‌شود، زمينه‌ساز گناهان مي‌شمارد و مي‌فرمايد:

{وَ كَمْ أَهْلَكْنا مِنْ قَرْيَةٍ بَطِرَتْ مَعيشَتَها فَتِلْكَ مَساكِنُهُمْ لَمْ تُسْكَنْ مِنْ بَعْدِهِمْ إِلاَّ قَليلاً } (قصص: 58)

و چه بسيار از [مردم] شهرها و آبادي‌هايي را به هلاکت رسانديم که زندگي را با سرمستي و غرور گذرانده بودند، اين خانه‌هاي آنان است که [ويران شده] و بعد از آنان جز اندکي، کسي در آن سکونت نکرد.

از سوي ديگر فقر نيز گاهي آدمي را به بيراهه و گناه مي‌کشاند، اميرالمؤمنين علي ( عليه السلام ) به فرزندش محمد حنفيّه مي‌فرمايد:فرزندم! از فقر بر تو مي‌ترسم، از آن به خدا پناه ببر، چرا که فقر، دين انسان را ناقص، و عقل و فکر او را مضطرب و مردم را نسبت به او، و او را نسبت به مردم بدبين مي‌سازد.( حکمت 319.)

حضرت رسول اکرم ( صلّي الله عليه وآله وسلّم ) در اين‌باره چنين دعا مي‌کند:

اَللَّهُمَّ بَارِكْ لَنا فِي الْخُبْزِ وَلا تُفَرِّقْ بَيْنَنا وَبَيْنَهُ فَلَوْلا الْخُبْزُ ما صَلَّيْنا وَلا صُمْنا وَلا أَدَّيْنا فَرَائِضَ رَبِّنا.                     ( فروع کافي، ج 5، ص 73.)

بار خدايا! به نان ما برکت ده و بين ما و نان جدايي ميفکن، اگر نان نباشد، نماز نمي‌خوانيم و روزه نمي‌گيريم و واجبات خود را ادا نمي‌کنيم.

البته برخورداري از ثروت به اندازه کفاف ...داستان درخواست ازدوچوپان و... رسول اکرم ( صلّي الله عليه وآله وسلّم ) فرمود:إِنَّ مَا قَلَّ وَكَفَي خَيْرٌ مِمَّا كَثُرَ وَأَلْهَي.( اصول کافي، ج 2، ص 14.)

4. هم‌نشيني با بدان

دوستان بد، آدمي را به آلودگي و ارتکاب گناه وا مي‌دارند.  

 {يا وَيْلَتي‏ لَيْتَني‏ لَمْ أَتَّخِذْ فُلاناً خَليلا}؛ (فرقان:28)   امام محمد تقي ( عليه السلام ):اِيّاکَ وَمُصاحَبَةَ الشَّرِيرِ فَانَّهُ کالسيَّفْ الْمَسْلُولِ يَحْسُنُ مَنْظَرُهُ و يَقْبُحُ أَثَرُهُ.( بحارالانوار، ج74، ص198.)زنهار از هم‌‌نشيني با بدکار؛ زيرا او همچون شمشير آخته است که ظاهرش زيبا و نشاني که مي‌گذارد زشت است.

امام علي ( عليه السلام ) نيز بر اهميت اين مسئله تأکيد مي‌کند:

مُجالَسَةُ اَهْلِ الْهَوي مَنْسَأَةٌ لِلإيمانِ وَمَحْضَرَةٌ للِشَّيطانِ.( ميزان الحکمه، ج2، ص63.)

هم‌نشيني با اهل هوا و هوس، دورکننده ايمان از انسان و نزديک‌کننده شيطان به وي است.

ودرمقابل ...رسول خدا:جالِسِ الأَبْرارَ فَإنّکَ إنْ فَعَلْتَ خَيْراً حَمَدوکَ وَإنْ أَخْطَأْتَ لَمْ يُعَنِّفوک.(همان، ج2، ص61.)

با ابرار هم‌نشين باشيد؛ زيرا اگر کار خبري انجام داديد، شمارا تشويق مي‌کنند و اگر اشتباهي از شما سرزد، بر تو سخت نگيرند.

5. غرور

تکبر در برابر پروردگار متعال، زمينه‌ساز گناه است. انسانِ مغرور گمان مي‌کند که توان عرضه اندام در مقابل خداوند را دارد و لذا در برابر فرمان الهي سر اطاعت فرود نمي‌آورد و غرور او را به معصيت مي‌کشاند و چون به او گفته شود: « از خدا پروا داشته باش، غرورش او را وادار به گناه مي‌کند ».( بقره: 206.)

6. پيروي از نفس اماره .
نفس اماره، برادرکشي قابيل را در نظر او زيبا نمود: « سرانجام [در کشاکش نفس و فطرت] نفسش او را براي کشتن برادر ترغيب کرد و او را کشت و از زيان‌کاران گرديد ».( مائده: 30.)« هر کس از مقام پروردگارش ترسيده و نفس خود را از هوس باز داشته، بهشت تنها جايگاه اوست ».( نازعات: 41 و 40.)

7. دنيادوستي

خداوند علّت کفر به قيامت را دلبستگي‌ به دنيا مي‌داند و مي‌فرمايد:

{يَسْئَلُ أَيَّانَ يَوْمُ الْقِيامَة...كَلاَّ بَلْ تُحِبُّونَ الْعاجِلَة} (قيامت: 6و20)

8. انکار جهنم

انکار جهنم نيز از ديد قرآن کريم سبب روآوردن به گناه است.

(قيامت: 3 ـ 6.) (جاثيه: 24.) (انفطار: 6.) (انفطار: 9)

9. هم‌رنگي با جماعت

لقمان در وصيت معروف خود به پسرش چنين مي‌گويد:

لاتُعَلِّقْ قَلْبَکَ بِرِضَي النّاس فَإِنَّ ذَلِکَ لايَحْصُلُ.( سفينة البحار، ج 2، ص 511.)

قلب خود را به خشنودي مردم وابسته مکن؛ زيرا [هر کاري کني]، رضايت همه مردم به دست نمي‌آيد.

سپس براي اثبات اين سخن همراه پسرش از خانه بيرون آمد و الاغ خود را نيز از طويله بيرون آورد و بر آن نشست و پسرش پياده به دنبالش راه افتاد ...آن‌گاه لقمان به پسرش گفت: پسر جان! ديدي که به دست آوردن رضايت مردم، محال است:فَلا تَلْتَفِتْ إلَيْهِمْ وَاشْتَغِلْ بِرِضَي اللهِ جَلَّ جَلالُهُ.( سفينة البحار، ج 2، ص 511.)

امام کاظم ( عليه السلام ) به هشام بن حکم فرمود:يا هِشَام! لَوْ کَانَ فِي يَدِکَ جَوْزَةٌ وَقَالَ النَّاسُ لُؤلُؤَةٌ مَا کَانَ يَنْفَعُکَ وَأَنْتَ تَعْلَمُ أَنَّهَا جَوْزَةٌ وَلَوکَانَ فِي يدِکَ لُؤلُؤَةٌ وَقَالَ النَّاسُ إِنَّهَا جَوزَةٌ مَا ضَرَّکَ وَأَنْتَ تَعْلَمُ أَنَّهَا لُؤلُؤَةٌ.( همان، ص 528.)

10)کوچک شمردن گناه    

امام سجاد ( عليه السلام ) در دعاي هشتم صحيفه سجاديه از خداوند چنين مي‌خواهد:

اَللَّهُمَّ اَعُوذُ بِکَ مِن ... الإِصرارِ عَلَي الإِثمِْ وَاسْتِصْغار المَعْصِيَةِ.

مؤمن بر گناه پاي نمي‌فشارد:

{وَ لَمْ يُصِرُّوا عَلي‏ ما فَعَلُوا وَ هُمْ يَعْلَمُون‏} (آل عمران: 135)

امام علی: « إِيّاکَ وَالإِصْرارَ فَإِنَّه مِنْ أَکْبَرِ الْکَبَائِرِ وَأَعْظَمِ الْجَرائِمِ » (مستدرک الوسائل، ج 11، ص 368.) ؛ « از اصرار بر گناه بپرهيز؛ زيرا از بزرگ‌ترين گناهان است ».

... پيامبر خدا فرمود: « هکذا تَجْتَمِعُ الذُّنُوبُ »؛ « اين‌گونه، گناهان روي هم انباشته مي‌شوند ».

سپس فرمود: « إيَّاکُمْ وَالْمُحَقّراتِ مِنَ الذُّنُوبِ » (اصول کافي، ج 2، ص 288.) ؛ « از گناهان کوچک بپرهيزيد ».

11. انتشار گناهان

يکي از عواملي که زمينه گناه را در آدمي فراهم مي‌آورد، بي‌شرمي و پاره کردن حياي اجتماعي است. کسي که مي‌بيند ديگران بي‌باکانه خود را به گناه مي‌آلايند و از کسي شرم و حيا نمي‌کنند، جرئت مي‌يابد که مانند آنان به فسق و فجور بپردازد

حضرت علي ( عليه السلام ):ذَوُو الْعُيُوبِ يُحِبُّونَ إِشاعَةَ مَعَايِبِ النَّاسِ لِيَتَّسِعَ لَهُمُ الْعُذْرُ فِي مَعَايِبِهِمْ.( غررالحکم و دررالکلم، ص 288.)گناه‌کاران دوست دارند گناه ديگران را منتشر کنند تا راه بهانه براي گناه خودشان بازتر گردد.

خداوند از گستردن و اشاعه فساد به شدت پرهيز داده است:{إِنَّ الَّذينَ يُحِبُّونَ أَنْ تَشيعَ الْفاحِشَةُ فِي الَّذينَ آمَنُوا لَهُمْ عَذابٌ أَليمٌ فِي الدُّنْيا وَ الْآخِرَةِ } (نور:19)

حضرت علي ( عليه السلام ) در اين‌باره مي‌فرمايد: « إِيَّاكَ وَالْمُجَاهَرَةَ بِالْفُجُورِ فَإِنَّهَا مِنْ أَشَدِّ الْمَآثِمِ » (مستدرک الوسائل، ج 11، ص 368.)؛ « از تظاهر به تباهي بپرهيز؛ چون از بزرگ‌ترين گناهان است ».

12. تغذيه ناپاک

{وَ لا تَأْكُلُوا أَمْوالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْباطِل‏}؛ « و اموال يکديگر را به باطل [و ناحق] در ميان خود نخوريد. » (بقره: 188)

همچنين در کريمه ديگري مي‌فرمايد:

{إِنَّ الَّذينَ يَأْكُلُونَ أَمْوالَ الْيَتامي‏ ظُلْماً إِنَّما يَأْكُلُونَ في‏ بُطُونِهِمْ ناراً وَ سَيَصْلَوْنَ سَعيرا} (نساء: 10)

کساني که اموال يتيمان را از روي ظلم و ستم مي‌خورند، تنها آتش مي‌خورند و به زودي در آتش سوزان مي‌سوزند.

روايات اسلامي نيز انسان را از حرام‌خواري منع کرده‌اند. امام سجاد ( عليه السلام ) مي‌فرمايد: « وَ حَقُّ بَطْنِكَ أَنْ لا تَجْعَلَهُ وِعَاءً لِلْحَرَام‏ » (مکارم الاخلاق، ص 419.) حق شکم تو آن است که آن را ظرف حرام، قرار ندهي.

همچنين رسول گرامي اسلام( صلي اللّه عليه و آله وسلم ) مي‌فرمايد: « طَهِّرْ مَأْكَلَكَ وَلا تُدْخِلْ بَطْنَكَ الْحَرَامَ » (سفينة البحار، ج 1، ص 448.)؛ « غذاي خود را پاک کن و غذاي حرام را وارد شکم مکن ».

ايشان در سفارشي ديگر مي‌فرمايد:مَنْ أحَبَّ أنْ يُسْتَجابَ دُعائَهُ فَلْيُطَبِّبْ مَطْعَمَهُ وَمَكْسَبَهُ‏.(همان)

هر کسي که دوست دارد، دعايش به استجابت برسد، بايد غذاي خود و کسب و درآمدش را پاک سازد.

سرمایه سعادت2

5 جوان و هويت‌يابي

جوان براي آزمودن شيوه‌هاي گوناگون زندگي به تكاپو مي‌افتد. همين تلاش، وي را وادار مي‌کندکه پس از آزمايش الگوهاي رفتاري، بهترين ارزش‌ها و نگرش‌ها را برگزيند. كارشناسان، تلاش جوان براي اين آزمون‌ها را « كشف هويت » مي‌نامند. مقام معظم رهبري حضرت آيت الله خامنه‌اي در اين باره مي‌فرمايد: « جوان، در حال تكوين هويت جديد خود است و مايل است شخصيت جديد او به رسميت شناخته شود ». (16)

جوان اگر بنيان‌هاي محكم پيدا نكند، به هويتي ثابت نمي‌رسد، بلكه حقيقت خويش را از ياد مي‌برد؛ چنان كه امام علي ( عليه السلام ) نيز به او هشدار مي‌دهد كه پيش از هر چيز، به فكر خودشناسي باشد:

عَجِبْتُ لِمَنْ يَنْشُدُ ضالَّتَهُ وَقَدْ اَضَلَّ نَفْسَهُ فَلا يَطْلُبُها. (17)

در شگفتم از كسي كه در جستوجوي گمشده‌اش برمي‌آيد، حال آنكه خود را گم كرده و در جست وجوي آن نيست.

ايشان در جاي ديگر، راه برخورداري از هويت را شناخت موقعيت خويش در هستي و آگاهي از مبدأ و معاد مي‌داند و مي‌فرمايد: « رَحِمَ اللهُ مَنْ عَلِمَ مِنْ اَينَ وَفِي اَينَ وَاِلي اَين » (18) ؛ « خدا رحمت كند، كسي را كه مي‌داند از كجا آمده است، در كجا هست و به كجا مي‌رود ».

با گذشتن از اين دوره سخت و دستيابي به هويت راستين، احساسي آرامشبخش و ارزشمند و اعتمادآفرين در او پديد مي‌آيد. در اين حال، احساس تنهايي نمي‌كند و خود را جزئي هدفمند از عالم هستي مي‌بيند و براي آيه {أَ فَحَسِبْتُمْ أَنَّما خَلَقْناكُمْ عَبَثاً‏}؛ « آيا گمان كرديد كه شما را پوچ و بيهوده آفريده‌ايم ». (مؤمنون: 115)، پاسخي در خور دارد.

6. جوان و تربيت جنسي

ميل جنسي، نيرومندترين غريزه دوران جواني است كه اگر به درستي هدايت نشود، آسيبزا خواهد بود. نگاه‌هاي شهوت‌آلود، آتش غريزه را شعلهور مي‌كند و تماشاي صحنه‌هاي نامناسب، جوان را به بي‌قيدي، هرزگي و ناپاكي مي‌كشاند. مرحوم حجت الاسلام و المسلمين فلسفي درباره ضعف آدمي در برابر غرايز و راه‌هاي مبارزه با آن مي‌نويسد:

اگرچه براي محدود كردن تمايلات نفساني و ايستادگي در برابر هجوم غرايز، عوامل ديگري مانند نظارت، قوانين كيفري و مانند آن وجود دارد، در دنياي متمدن كنوني، عقل، علم و تربيت، سه عامل بزرگ براي رام كردن غرايز شناخته شده و مربيان بر آن تكيه مي‌كنند. (19)

ناگفته نماند، ازدواج به هنگام، خود يكي از راه‌هاي تربيت جنسي است كه نقش قابل ملاحظه‌اي در مهار اين غريزه دارد.

7. جواني را دريابيم

امام علي ( عليه السلام ):شَيئانِ لايَعْرِفُ فَضْلَهُما اِلاّ مَنْ فَقَدَهُما: الشَّبابُ وَالْعافِيةُ. (20)

پيامبر گرامي اسلام ( صلّي الله عليه وآله وسلّم ) مي‌فرمايد:

فَضْلُ الشّابِّ العابِدِ الَّذي تَعَبَّد فِي صباه عَلَي الشَّيخِ الَّذي تَعَبَّدَ بَعْدَ ما كَبُرَتْ سِنُّهُ، كفْضَلِ الْمُرْسَلينَ عَلَي سائِرِ النّاسِ. (21)

برتري جوان عابدي كه در جواني راه بندگي پيش گرفته است، بر پيري كه در بزرگ‌سالي به عبادت روي آورده، همچون برتري فرستادگان الهي بر ديگر مردمان است.

تفاوت آموختن در دوره جواني با فرا گرفتن در پيري، در سخن نبوي چنين بيان شده است:

مَنْ تَعَلَّمَ فِي شَبابِهِ كانَ بِمَنْزِلَةِ الرَّسْمِ فِي الْحَجَرِ، وَمَنْ تَعَلَّمَ وَهُوَ كَبِيرٌ کانَ بِمَنْزِلَةِ الْكتابِ عَلَي وَجْهِ الْماءِ. (22)

هر كه در جواني دانش آموزد، دانش او همچون نقشي است كه بر سنگ جاي گيرد و هر كه در بزرگ سالي بياموزد، كارش همچون نوشتن بر روي آب است.

8. جوان از ديدگاه امام خميني ( قدّس سرّه )

جوانان عدالت‌خواه، آزاديطلب و حقيقتجو همواره در شمار نخستين كساني هستند كه به نداي مناديان حق و عدالت پاسخ مي‌گويند. پيروي جوانان دوران تاريك جاهليت از آرمان‌هاي عالي انساني و الهي حضرت محمد ( صلّي الله عليه وآله وسلّم ) ، از همين نمونه است.آنان باپيوستن به رسول الله ( صلّي الله عليه وآله وسلّم ) در پيشبرد هدف‌هاي الهي آيين اسلام، از هيچ تلاشي فروگذار نكردند و تا مرز شهادت جانفشاني نمودند. اين پيوند الهي، پس از قرن‌ها، بار ديگر تكرار شد. اين بار در ايران اسلامي، امام خميني ( قدّس سرّه ) با بهره‌مندي از سيره پاك نبوي، به عنوان مرجع و رهبري عادل، خداجو و آگاه، به كانون اميد و توجه ايران و جهان تبديل شد و پيوندي استوار ميان جوانان و ولايت برقرار كرد. جوان در نظر امام خميني ( قدّس سرّه ) ، جايگاهي بسيار والا دارد .ميان جوانان و امام، ارتباطي عاطفي و صميمي برقرار بود. حضرت امام ( قدّس سرّه ) ، دوره جواني را بهترين فرصت براي تزكيه نفس مي‌داند و قلب پاك جوانان را پذيراي كلام حق مي‌شمارد:

تأثير قلبي و تصور باطني، در ايام جواني بهتر حاصل مي‌شود؛ زيرا قلب جوان، لطيف و ساده است و صفايش بيشتر است و [واردات] آن، كمتر و تزاحمات و تراكمات در آن كمتر است. (23)

ايشان در بيان اراده نيرومند و استقامت جوانان در برابر قدرت‌ها و دشمنان اسلام، جوانان را معجزه‌گر مي‌خواند و مي‌فرمايد:

شما جوانان عزيز، اثبات كرديد كه مي‌توانيد در مقابل

تمام قدرت‌ها ايستادگي كنيد و مي‌توانيد كشور خودتان را حفظ كنيد. (24)

هشياري در برابر خطر انحراف جوانان و نفوذ فرهنگ بيگانه در انديشه اين نسل، سفارش هميشگي حضرت امام ( قدّس سرّه ) بود. ايشان با اشاره به ضرورت پاكسازي دانشگاه‌ها از فرهنگ بيگانه؛ همه مردم، نسل جوان و مسئولان را به تلاش براي حفظ دانشگاه‌ها از خطر انحراف و آسيب غربزدگي و شرقزدگي فرامي‌خواند:

اين جانب به همه نوجوانان و جوانان در مرحله اول و پدران و مادران و دوستان آنها در مرحله دوم و به دولت مردان و روشن فكران دل‌سوزبراي كشوردرمرحله بعد،وصيت مي‌كنم كه در اين امر مهم (حفظ دانشگاه‌ها از خطر انحراف) كه كشورتان را از آسيب نگه مي‌دارد، با جان و دل كوشش كنيد و دانشگاه‌ها را به نسل بعد بسپريد. (25)

9. جوان از ديدگاه رهبر معظم انقلاب

رهبر فرزانه انقلاب، حضرت آيت الله خامنه‌اي، در تعريف جواني مي‌فرمايد: « جواني يك پديده درخشان و يك فصل بي‌بديل و بي‌نظير از زندگي هر انساني است ».

از ديدگاه ايشان، ويژگي اين دوران بدين قرار است:

الف) شخصيت جديد: جوان در حال تكوين هويت جديد خود است و مايل است شخصيت جديد او به رسميت شناخته شود.

ب) انگيزش و هيجان: جوان احساس‌ها و انگيزه‌هايي دارد، رشد جسماني و روحي دارد و به دنياي تازه‌اي قدم گذاشته است.

ج)پرسش‌گري: جوان با مجهولات بسياري روبه رو است و مسائل جديد براي او سؤالبرانگيز است.

د) پرانرژي بودن: جوان احساس مي‌كند نيروهاي متراكمي در او وجود دارد. توانايي‌هاي جسمي و فكري مي‌تواند معجزه كند، مي‌تواند كوه‌ها را جابهجا كند، ولي وقتي احساس مي‌كند از اين توانايي‌ها بهره برداري نمي‌شود، احساس بيهودگي مي‌كند.

ه‍) نياز به مشاور: جوان براي زندگي در دنياي جديدي که آن را تجربه نكرده است، احتياج به راهنمايي و كمك فكري دارد.

مقام معظم رهبري درباره جوان ايراني مي‌فرمايد:

من اعتقادم اين است كه جوان ايراني، جواني است مؤمن، پاك دامن، پاك گوهر، داراي زمينه‌هاي ديني بسيار زياد و مايل به جنبه‌هاي معنوي.

ايشان از جوانان مي‌خواهد كه حضرت علي ( عليه السلام ) را الگوي خويش قرار دهند:

درخشش اميرالمؤمنين علي ( عليه السلام ) در دوره جواني، همان الگوي ماندگاري است كه همه جوانان مي‌توانند آن را سرمشق خودشان قرار دهند. در دوران جواني در مكه، يك عنصر فداكار، يك عنصر باهوش، يك جوان فعال، يك جوان پيشرو و پيشگام بود. در دوران مدينه، فرمانده سپاه، فرمانده دسته‌هاي فعال، هوشمند، جوانمرد و بخشنده بود. در عرصه حكومت، يك فرد كارآمد بود و در زمينه مسائل اجتماعي نيز، يك جوان پيشرفته به تمام معنا بود. (26)

مقام معظم رهبري، شناخت تهديدها و خطرهاي دوره جواني را شرط پيروزي كشور و نسل پرشور و متعهد آن در صحنه‌هاي گوناگون كار و تلاش مي‌داند:

تهديدهايي متوجه كشور و ملت و به خصوص نسل جوان است. گاهي يك غفلت، يك بي‌توجهي يك سستي، يك سهل انگاری، ممكن است یك محصول عظیم را از دست ملتي بگيرد، نبايد اجازه داد. (27)

فصل دوم : بايسته‌ها و ناشايسته‌هاي اخلاقي

1. بايسته‌هاي اخلاقي جوانان

الف) احترام به والدين

محبت و مهرباني با پدر و مادر، امري است كه عقل و شرع به ضرورت آن اقرار مي‌كنند. خداوند مهربان در قرآن مجيد مي‌فرمايد: {وَ اخْفِضْ لَهُما جَناحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَة}؛ « از روي محبت و مهرباني، بال فروتني را براي پدر و مادرت فرود آور ». (اسراء:24)

بي‌ترديد، اگر انسان به زحمت‌ها و رنج‌هاي بي‌شائبه والدين توجه كند، خود را وامدار آنان خواهد ديد. امام زين‌العابدين ( عليه السلام ) مي‌فرمايد:

حق مادرت آن است كه بداني، اوبه گونه‌اي توراحمل كرد كه هيچ كس كسي رااين‌چنين حمل نكرده است وچنان ثمره‌اي از قلبش را به تو داده است كه هيچ كس به كسي نمي‌دهد. او با جوارحش تو را حفظ كرده و هراسي از آن نداشته است كه باوجودگرسنگي،تورا سيروبا وجود تشنگي، تورا سيراب كند و تو را بپوشاند؛ درحالي كه خود برهنه است، خويشتن را در آفتاب، سايبان تو سازد و براي توازخواب دست بكشد و تو را از گرما و سرما حفظ كند تا براي او باقي بماني و تو نمي‌تواني سپاسش را به جاي آري، مگر به ياري و توفيق الهي. (28)

اگر کسي كوچك‌ترين نيكي و احساني در حق انسان به جاي آورد، عقل، تشكر و قدرداني از او را لازم مي‌داند، حال با توجه به اين كه پدر و مادر نماد نيكي و احسان به فرزند هستند و از جان خود براي پرورش او مايه مي‌گذارند، سزاوارترين انسان‌ها براي احترام و قدرداني‌اند.

بهترين راه براي ابراز محبت به پدر و مادر، نرمگويي و خوشزباني با آنهاست. پيشوايان معصوم ( عليهم السلام ) كه بزرگ‌ترين مربيان بشري هستند، تندي با پدر و مادر را نهي كرده‌اند. حتي صداي ما نبايد از صداي آنان بلندتر باشد (29) چه رسد به اينكه خداي ناكرده به آنان سخنان زشت و ناسزا بگوييم كه ناسزا گفتن به والدين، از گناهان كبيره است. (30)

امام صادق ( عليه السلام ) سفارش كرده است: « حتي هنگامي كه پدر و مادرتان شما را مي‌زنند، از درگاه خدا براي آن دو طلب، غفران و بخشش كنيد ». (31)

در جايي ديگر مي‌فرمايد: « اگر پدر و مادر صدايشان را بلند كردند شما صدايتان را آهسته كنيد و با آرامش با آنان سخن بگوييد ». (32)

حتي نبايد پدر و مادر را به نام كوچك صدا زد. (33) نگريستن از سر مهرباني و عطوفت به روي والدين، عبادت است. امام صادق ( عليه السلام ) مي‌فرمايد: « هيچ گاه چشمانت را از نظر كردن به والدين پر مكن، مگر با رحمت و مهرباني ». (34)

خداوند در قرآن كريم در توصيه‌اي نيكو به همه آدميان مي‌فرمايد: { وَ قُلْ لَهُما قَوْلاً كَريماً }؛ « با آنان با احترام سخن بگوي ». (اسراء: 23)

پس اگر مي‌خواهيم محبت خود را به آنان اظهار كنيم و سپاسگزار و قدردان آنان باشيم، به اين سخن معصوم عمل نماييم که فرمود: « در همه حال سپاسگزار والدين باشيد، حتي در مواقعي كه گفتار و كردار والدين مطابق ميلتان نباشد ». (35)

فرمانبري از پدر و مادر، نشان دهنده محبت به آنهاست.

از آيه‌ها و روايت‌هاي تربيتي برمي‌آيد كه احسان به پدر و مادر در همه حال لازم است. هرگاه يكي از پدر و مادر يا هر دوي آنان پير شوند، فرزند بايد امور آنان را بر عهده گيرد، نه اينكه اداره امور آنان را به ديگران بسپارد و خود از زير بار اين مسئوليت شانه خالي كند. سپردن والدين پير به خانه سالمندان، خلاف مقتضاي انسانيت و وجدان بشري است. پدر و مادر، تنها محتاج خوراك، پوشاك و خدمات معمولي و مادي نيستند، بلكه نيازمند محبت و دست‌گيري و مهربانياند که اين نياز آنان، در خانه سالمندان و آسايشگاه‌ها تأمين نخواهد شد. هيچ فرزندي هرگز نبايد از نگهداري و خدمترساني به پدر و مادر، اظهار انزجار و خستگي كند.

البته نيكي به والدين، نبايد تنها در زمان حيات و زندگي آنان باشد، بلكه پس از مرگ آن عزيزان نيز بايد احسان به آنها را ادامه داد.

رسول اكرم ( صلّي الله عليه وآله وسلّم ) فرموده است: « سرور نيكوكاران در روز قيامت، مردي است كه بعد از فوت والدين، به آنان نيكي كرده است ». (36)

نيكي به پدر و مادر پس از مرگ، در استغفار براي آنان، نماز خواندن، صدقه دادن، حج نمودن، روزه گرفتن از طرف آنان، اداي دين و اطعام فقرا تجلي مي‌كند؛ چنان‌كه احترام به آنان در زمان حيات نيز، در كارهايي چون پيش قدم نشدن از آنان، بر جاي ننشستن پيش از آنان، از جا بلند شدن به احترام آنان، فرو بردن خشم و ناراحتي، صدا را بلند نكردن در حضور آنان، آنان را با نام‌هاي پسنديده صدا زدن شکل ميگيرد.

ب) مهرورزي و دوستي

از ديدگاه اسلام، مهرباني و محبت ورزيدن، مايه قوام و برپايي جامعه انساني است و بدون مهرباني، نظام اجتماع بشري، سرد و بي‌روح و زيبايي‌هاي زندگي به كام انسان تلخ و بي‌معناست.

كسي كه آدمي را براي زندگي اجتماعي آفريده، احساس نياز به اين پيوند و رابطه را نيز در وجود او قرار داده است. او خود رحمان، رحيم، ودود، رئوف و عطوف است و هم بندگانش را بر اين سرشت آفريده است. خداي مهربان، بندگانش را به محبت و مهرورزي تشويق مي‌كند و اهل مهر و عاطفه را جزو اصحاب ميمنه معرفي مي‌نمايد؛ كساني كه نامه اعمالشان به دست راستشان داده خواهد شد يا كساني كه وجودشان سرشار از يمن و بركت براي خودشان و ديگران است. آنگاه مي‌فرمايد:

{ثُمَّ كانَ مِنَ الَّذينَ آمَنُوا وَ تَواصَوْا بِالصَّبْرِ وَ تَواصَوْا بِالْمَرْحَمَةِ (17) أُولئِكَ أَصْحابُ الْمَيْمَنَةِ (18)} (بلد: 17 و 18)

سپس از كساني باشد كه ايمان آورده‌اند و يكديگر را به صبر و استقامت و مهرباني و عطوفت توصيه کرده‌اند؛ اينان اصحاب يمين هستند.

رسول گرامي اسلام ( صلّي الله عليه وآله وسلّم ) نيز استحكام پيوند و مودّت و مهرباني مؤمنان با يكديگر را چنين توصيف مي‌كند:

اِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ في تَراحُمِهِمْ وَتَعاطُفِهِمْ بِمَنْزِلَةِ الْجَسَدِ الْواحِدِ. اِذَا اشْتَكي عُضْوٌ مِنْهُ تَداعي سايرُ الْجَسَدِ بِالْحُمّي وَالسَّهَرِ. (37)

مؤمنان در مقام مهرباني و عطوفت به يكديگر، همانند يك پيكرند. وقتي عضوي از اين گروه بيمار شود، ديگر اعضا در تبداري و شببيداري با او همراهي مي‌كنند.

امام صادق ( عليه السلام ) هم در اينباره مي‌فرمايد: « تَواصَلُوا وَتَبارّوا وَتَراحَمُوا وَتَعاطَفُوا » (38) ؛ « به يكديگر بپيونديد و پيوند محبت را محكم سازيد و به هم نيكي كنيد و با هم مهربان باشيد ».

پيامبران خدا نيز نخست با محبت و مهرباني، مردم را شيفته كردار آسماني خود كردند. آنگاه به ارشاد و هدايت آنان پرداختند. آنان با داشتن عصمت و تقوا، مهربان‌ترين افراد زمان خود بودند.

در رابطه با محبت و مهرباني، مطالب کوتاهي آورده مي‌شود:

يک ـ لذت مهرباني

در حقيقت، ميان لذت‌هاي معنوي و لذت‌هاي زودگذر مادي تفاوت بسيار وجود دارد، لذت‌هاي معنوي نه تنها سبب جذب انسان به ماديات نمي‌شود، كه تا حدود زيادي، دل را از سيطره لذت‌هاي مادي و غريزي آزاد مي‌كند.

كساني كه تسليم لذت‌هاي مادي شده‌اند و از هرگونه رشد معنوي محرومند، نمي‌توانند لذت‌هاي عاطفي را درك كنند. براي مثال، كسي كه با خشم و غضب و خشونت خو گرفته و اين صفت زشت بر روحش حاكم شده، از مهرباني لذت نمي‌برد و آن را نمي‌فهمد، ولي آنان كه در سايه تربيت صحيح، به پرورش عواطف انساني خويش همت گماشته‌اند، از ارضاي آن به لذتي مي‌رسند كه هرگز از اشباع غرايز، بدان دست نمي‌يابند. از اين رو، علي ( عليه السلام ) مي‌فرمايد: « لَذَّةُ الْكِرامِ فِي الإِطْعامِ وَلَذَّةُ اللِّئامِ فِي الطَّعامِ » (39) ؛ « لذت بزرگواران در خوراندن است و لذت فرومايگان در خوراك ».

مولوي در همين زمينه چه زيبا سروده است:

خشم و شهوت، وصف حيواني بود

مهر و رقّت، وصف انساني بود

اين چنين خاصيتي در آدمي است

مهر، حيوان را كم است، آن از كمي است

مهرورزي به ديگران، از معيارهاي بزرگواري و ارزش آدمي و خود، سرچشمه بسياري از بزرگواري‌هاست؛ زيرا در اين صورت، آدمي با تضعيف خواسته‌هاي فردي و حيواني، زمينه را براي گرايش خود به ارزش‌هاي والاي انساني فراهم مي‌آورد. اينجاست كه انسان برخلاف اقتضاي خودخواهي‌اش، قدم از دايره تنگ خودپرستي بيرون مي‌نهد و به ديگرخواهي روي ميآورد.

دو ـ اعتدال در محبت

ميانه‌روي در هر كاري، پسنديده و افراط و تفريط، ناپسند است. بر اين اساس، تأكيد بر ارزش و اهميت مهرباني، به معناي تجويز افراط در آن نيست. مهرباني بيش از حد به كسي كه شايستگي آن را ندارد، سبب مي‌شود که او براي احترام‌كننده، ارج و ارزش متقابل در نظر نگيرد و در نتيجه، حرمت فرد مهربان را بشكند و شخصيت و جايگاه اجتماعي او را خدشهدار كند. بنابراين، مهرورزي به ديگران بايد با نياز، شايستگي و ظرفيت آنان متناسب باشد. مهربان بودن با همه مردم به طور يكسان؛ اعم از فرومايه و بلندپايه، نادان و دانشمند، بدكار و نيكوكار، به معناي ناديده گرفتن ارزش‌ها و تباه ساختن گوهر محبت و مهرباني است. به همين دليل، اسلام از سويي نظارت بر ابراز عواطف را به عقل سپرده است تا انسان، آن را با موازين شرعي و مقتضيات عقلي هماهنگ سازد و از افراط و تفريط جلوگيري كند و از سوي ديگر، در آموزه‌هاي متين خود، پيروانش را به رعايت اندازه در محبت ورزيدن به افراد سفارش كرده است. براي نمونه، خداوند گروهي را شايسته هيچ محبتي ندانسته و از نرمش و مدارا با آنان نهي كرده است:

{مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ وَ الَّذينَ مَعَهُ أَشِدَّاءُ عَلَي الْكُفَّارِ رُحَماءُ بَيْنَهُم‏} (فتح: 29)

محمد، فرستاده خدا و آنان كه با اويند، بر كافران سخت گيرند و ميان خود مهربانند.

گروهي را نيز شايسته محبت بيشتر دانسته و درباره آنان سفارش ويژه كرده است، مانند: ناتوانان، زيردستان، كودكان، يتيمان، تهيدستان و پدر و مادر.

امام محمدباقر ( عليه السلام ) فرمود:

كسي كه چهار ويژگي در وي باشد، خداوند برايش خانه‌اي در بهشت بنا مي‌كند: يتيمان را پناه دهد؛ به ناتوانان مهرباني ورزد؛ با پدر و مادرش به نرمي برخورد كند و با زيردستانش مدارا نمايد. (40)

سه ـ اهميت دوست در اسلام

برخي روايات، يكي از راه‌هاي شناخت دين و مذهب افراد را شناخت دوستان آنان ميداند. رسول گرامي اسلام ( صلّي الله عليه وآله وسلّم ) مي‌فرمايد: « اَلْمَرْءُ عَلي دِينِ خَليلِهِ فَلْينْظُرْ اَحَدُكمْ مَنْ يُخالِلُ »؛ (41) « هر كسي بر دين دوستش است، پس ببينند با چه كسي دوستي مي‌كند ».

همچنين از نخستين راه‌ها براي قضاوت درباره شخصيت افراد، شناخت معاشران و دوستان آنان است. از حضرت سليمان ( عليه السلام ) نقل شده است:

لاتَحْكمُوا عَلي رَجُلٍ بِشَيءٍ حَتّي تَنْظُرُوا اِلي مَنْ يُصاحِبُ فَاِنَّما يُعْرَفُ الرَّجُلُ بِاَشْكالِهِ وَاَقْرانِهِ وَيُنْسَبُ اِلي اَصْحابِهِ وَاِخْوانِهِ. (42)

درباره هيچ كس قضاوت نكنيد تا اينكه ببينيد با چه كسي دوستي مي‌كند. به درستي كه هر كسي به وسيله دوستانش شناخته و به آنها منسوب مي‌شود.

داشتن دوستان بد، قطعه‌اي از آتش است، چنان كه حضرت علي ( عليه السلام ) ‌فرموده است: « صاحبُ السّوءِ قِطعةٌ مِنَ النّارِ » (43) ؛ « هم‌نشين بد، پاره‌اي از آتش [جهنم] است ».

امام علي ( عليه السلام ) در رهنمودي گهربار دراين باره مي‌فرمايد:

لاتَصْحَبِ الشَّرِيرَ فَاِنَّ طَبْعَكَ يَسْرِقُ مِنْ طَبْعِهِ شَرّاً وَاَنْتَ لاتَعْلَمُ. (44)

با انسان‌هاي شرور معاشرت نكن؛ زيرا طبع تو، طبع او را مي‌دزدد در حالي که تو بيخبري.

صفات خوب و پسنديده نيز به راحتي به دوستان فرد منتقل مي‌شود. سعدي اين تأثيرپذيري را بسيار زيبا به نظم درآورده است:

گِلي خوش بوي در حمام روزي

رسيد از دست محبوبي به دستم

بدو گفتم كه مشكي يا عبيري

كه از بوي دلآويز تو مستم

بگفتا من گِلي ناچيز بودم

وليكن مدتي با گل نشستم

كمال هم نشين در من اثر كرد

وگرنه من همان خاكم كه هستم

چهار ـ هم‌سنخي دوستان

اميرمؤمنان علي ( عليه السلام ) در نامه‌اي به حارث همْداني توصيه مي‌كند: « از هم‌نشيني آنكه رأياش سست و كارش ناپسند است بپرهيز، كه هركس را از دوستان او شناسند ». (45)

در حقيقت، زماني ميان دو شخص رابطه دوستي برقرار مي‌شود كه با هم سنخيت و شباهتي داشته باشند. مولوي با اشاره به اين نكته مهم چنين مي‌سرايد:

آن حكيمي گفت ديدم در تكي

مي دويدي زاغ با يك لکلكي

در عجب ماندم، بجُستم حالشان

تا ز قدر مشترك يابم نشان

چون شدم نزديك و من حيران و دنگ

خـود بـديـدم هــر دُوان بودنـد لـنـگ

دوستان هر فرد، بهترين محك براي شناخت شخصيت او هستند. براي مثال، اگر كسي با انسان‌هاي دروغگو، چاپلوس، فريبكار و خيانتپيشه دوستي دارد، اين نشانه خوبي است براي بازشناسي شخصيت او.

انسان‌هاي خوب و طاهر، هيچگاه با افراد ناباب طرح معاشرت و دوستي نمي‌ريزند، و در صورت پي‌بردن به اوصاف ناپسند در دوستان خود، مي‌كوشند آنان را هدايت كنند و اگر نپذيرند، قطع ارتباط مي‌كنند. بر اثر رعايت نكردن همين امر، راه و روش زندگي پسر نوح دگرگون شد و هم‌سنخ گمراهان و كافران گرديد و راه شقاوت را بر صراط سعادت و رستگاري برگزيد.

16. مقام معظم رهبري، ديدار با جوانان، كيهان 1/2/1379.

17. غرر الحكم و درر الكلم، فصل 54، ح 18.

18. اسفار، ملاصدرا، ج 8، ص 408.

19. جوان از منظر عقل و احساسات، ج 1، ص 362.

20. غرر الحكم ودرر الكلم، فصل 42، ح 11.

21. كنز العمال، متقي هندي، ج 15، ح 43059.

22. بحارالانوار، ج 1، ص 222.

23. چهل حديث، ص 499.

24. صحيفه نور، ج 16، ص 18.

25. صحيفه نور، ج 21، ص 185.

26. مقام معظم رهبري، ديدار با جوانان، كيهان 1/2/1379.

27. همان.

28. بحارالانوار، ج 71، ص 6.

29. ميزان الحكمه، محمد محمدي ري شهري، ج 1، ص 715.

30. همان.

31. اصول كافي، ج 3، ص 230.

32. وسائل الشيعه، ج 18، ص 224.

33. اصول كافي، ج 3، ص 231.

34. ميزان الحكمه، ج 10، ص 73.

35. تحف العقول، ص 238.

36. ميزان الحكمه، ج 10، ص 710.

37. سفينة البحار، شيخ عباس قمي، ج 1، ص 13.

38. اصول کافي، ج 2، ص175.

39. شرح غرر الحكم و درر الكلم، ج 5، ص 132.

40. بحارالانوار، ج 71، ص 392.

41. همان، ص 192.

42. همان، ص 188.

43. غرر الحكم و درر الكلم، ج 1، ص 413.

44. شرح نهج البلاغه، ابن ابي الحديد، ج 20، ص 272.

45. نهج البلاغه، سيد جعفر شهيدي، نامه 69.

سرمایه سعادت1

جوان و باید و نبایدهای اخلاقی

 

جواني نگه دار كاين مرغ زيبا                نماند در اين خانة استخواني

پيامبر اكرم ( صلّي الله عليه وآله وسلّم ):« يا اَباذَرٍّ اِغْتَنِمْ خَمْساً قَبْلَ خَمْسٍ... شَبابَكَ قَبْلَ هَرَمِكَ » (3) ؛  

فصل اول : نگاهي به ويژگي‌هاي جواني

1. جوان و پاكي فطرت

پيامبر گرامي اسلام ( صلّي الله عليه وآله وسلّم ) با اشاره به لطافت قلبي جوانان، همگان را به احسان و نيكي در حق آنان سفارش مي‌كند: « اُوصيكم بِالشَّبابِ خَيراً فَاِنَّهُمْ اَرَقُّ اَفْئِدَةً » (6) ؛ « شما را به احسان و نيكي با جوانان سفارش مي‌كنم؛ زيرا آنان قلبي لطيف دارند.

2. جوان و زيبايي‌طلبي

مقام معظم رهبري:هرجا جوانان هستند، تر و تازگي، طراوت و صفا و نشاط و خوبي است. وقتي با جوانان هستم و در محيط جوانان قرار دارم، احساس من مثل احساس كسي است كه در هواي صبحگاهي تنفس مي‌كند، احساس طراوت و تازگي مي‌كنم. (7)

حضرت علي ( عليه السلام ) نيز هنگام انتخاب لباس براي قنبر، لباس زيبا و فاخري را براي او برگزيد و يكي از دلايل خود را گرايش فطري جوان به زيبايي بيان فرمود: « اَنتَ شابٌّ وَلَكَ شِرّةُ الشَّبابِ » (9) ؛ « تو جواني و براي توست نشاط جواني و رغبت در آن ».

حضرت علي ( عليه السلام ): « مَيزَةُ الرَّجُلِ عَقْلُهُ وَجَمالُهُ مُرُوَّتُهُ » (10) ؛ « امتياز مرد، به عقل او و زيبايي‌اش، به مردانگي و فضيلت‌هاي اخلاقي اوست ».

3. جوان،خلاقيت،نوآوري و پرسش‌گري

 رهبر معظم انقلاب بر اهميت دادن به پرسش‌هاي جوانان تأکيد دارد. همچنين ديگران را به وارد شدن در اين عرصه تشويق مي‌كند. وي درباره ضرورت مسئله مي‌فرمايد: « در بسياري از موارد، به او پاسخ به هنگام و دلنشين داده نمي‌شود. به همين دليل، جوان، احساس خلأ و ابهام مي‌کند ». (12)

4. حس مذهبي جوانان

همزمان با دگرگوني‌هاي دوران بلوغ، گرايش شديد به سوي مذهب و سلوك در جوان پديد مي‌آيد. « با فرا رسيدن ايام بلوغ، احساسات مذهبي و گرايش‌هاي ديني در وجود نوجوان بيدار مي‌شود و آنان را شيفته فراگرفتن آموزه‌هاي روحاني مي‌سازد. پس از دوره بلوغ، از شدت و تمايل اين خواهش فطري شديد و سوزان كاسته مي‌شود و رفته رفته، خواهش ايمان و اخلاق به يك تمايل عادي درمي‌آيد ». (13)

پيامبر اكرم ( صلّي الله عليه وآله وسلّم ) نيز تمام تلاش خود را براي جذب جوانان به سرچشمه حقيقي به كار گرفت و نيك مي‌دانست كه جوان در مقايسه با ديگران، آمادگي بيشتري براي پذيرش حقايق دارد. امام صادق ( عليه السلام ) درباره اثرپذيري بيشتر جوانان مي‌فرمايد:

مَن قَرأَ القُرآنَ وَهُوَ شابٌّ مُؤمنٌ اِختَلَط القُرآنُ بِلَحمِهِ وَدَمِهِ. (14)

كسي كه قرآن بخواند، اگر جوان باايمان باشد، قرآن با گوشت و خونش آميخته مي‌شود و در همه بافت‌هاي بدنش اثر مي‌گذارد.

مذهب، مايه آرامش دل و رضايت روح است و فرد را از بسياري تشويش‌ها، اضطراب‌ها و ترس‌ها مي‌رهاند و تكيهگاهي مطمئن و مورد نياز براي بشر است. جواني كه سر تسليم در برابر هيچ كس فرود نمي‌آورد و در برابر همه قدرت‌ها عصيان مي‌كند، در درون، متوجه ضعف‌ها و حقارت‌هاي خود هست و عظمت، قدرت و بقاي خود را در مذهب مي‌بيند. فلسفه زندگي و حياتش را در مذهب جست‌وجو مي‌كند و در آن، معنايي براي زندگي خويش مي‌يابد. او مي‌خواهد مذهب و مفاهيم ديني را خود، با نيروي عقل خويش بررسي كند و حقايق را دريابد. پس با واكاوي باورهاي خويش، راه تكامل را براي خود هموار مي‌سازد. (15)

 

---

1. مستدرك الوسائل، ج 2، ص 253.
2. بحارالانوار، محمدباقر مجلسي، ج 77، ص 165.
3. وسائل الشيعه، ج 1، ص 86.
4. غرر الحكم و درر الكلم، ص 237.
5. چهل حديث، امام خميني، ص 499.
6. شباب قريش، عبدالمتعال الصعيدي، ص 1.
7. مقام معظم رهبري حضرت آيت الله خامنه‌اي، ديدار با جوانان، كيهان، 10/8/1379.
8. البرهان في تفسير القرآن، سيد هاشم بحراني، ج 2، ص 532.
9. مستدرك الوسائل، ج 1، ص 210.
10. غرر الحكم و درر الكلم، ص 759.
11. جوان از نظر عقل و احساسات، محمد تقي فلسفي، ج 1، ص 80.
12. مقام معظم رهبري حضرت آيت الله خامنه‌اي، ديدار با جوانان، كيهان 1/2/1379.
13. جوان از نظر عقل و احساسات، ج 1، ص 12.
14. وسائل الشيعه، ج 2، ص 140.
15. مسايل جوان و نوجوانان، خداياري فرد محمد، ص 34.