سبک زندگی مومنانه خطبه همام بخش سوم
31-وَ تَحَرُّجاًعَنْ طَمَع، و دورى از طمع هستند»
پرهیزکاران به کلّى از طمع دورند، زیرا طمع نتیجه وابستگى شدید به دنیا و سبب توجه به غیر خدا و موجب مفاسد زیادى مى گردد. از جمله یکى از عوامل ذلّت و کینه و عداوت و حقد و حسد است ; طمعکاران هرگز از مال دنیا سیر نمى شوند و پیوسته براى به دست آوردن آن از هر راهى که باشد تلاش مى کنند و در واقع گرفتار اسارت دائم اند . همان گونه که امام(علیه السلام) در کلمات قصارش فرموده:«اَلطَّمَعُ رِقُّ مُؤَبَّدٌ ».( نهج البلاغه، حکمت 180)
به علاوه، طمع فکر و عقل را از کار مى اندازد و انسان را گرفتار لغزش هاى بزرگ مى کند، همان گونه که مولا در یکى دیگر از کلمات قصارش فرموده: «أکْثَرُ مَصارِعِ الْعُقُولِ تَحْتَ بُرُوقِ الْمَطامِعِ» بیشترین زمین خوردن عقلها، زیر برقهاى طمع است».( حکمت 219 .)
الهي قمشهاي:
نمايد جان پاکش از طمع، دور که اين خوي از دل روشن، برد نور
بسا شير از طمع گرديد نخجير بسا عقل از طمع گم کرد تدبير
بسا زين ناستوده خوي ناخوش که شد بر باد، دين و دانش هوش
بسا کسرا طمع، خون ريخت در دهر بسا شهد از طمع خون گشت با زهر
32)«یَعْمَلُ الاْعْمَالَ الصَّالِحَةَ وَ هُوَ عَلَى وَجَل، یُمْسِی وَ هَمُّهُ الشُّکْرُ، وَ یُصْبِحُ وَهَمُّهُ الذِّکْرُ». پیوسته عمل صالح انجام مى دهد، با این حال ترسان است (که از او پذیرفته نشود.) روز را به پایان مى برد در حالى که همّ او سپاسگزارى (نعمتهاى الهى) است و صبح مى کند در حالى که تمام همّش یاد خداست . شخصى از امام صادق(علیه السلام) پرسید چه چیز مهمّى در وصیّت لقمان بود؟ فرمود : «امور مهم و شگفت آورى، گفت و از همه شگفت آورتر این که به فرزندش گفت : آن گونه از خدا بترس که اگر تمام اعمال نیک انس و جنّ را انجام داده باشى باز از این بترسى که کوتاهى کرده اى و خداوند مجازاتت مى کند و آن قدر به رحمت خدا امیدوار باش که اگر تمام گناهان انس و جنّ را انجام داده اى، باز امید به رحمت او داشته باشى» ( الکافى، جلد 2، صفحه 67 ) قرآن مجید در بیان اوصاف پیشگامان در اعمال خیر مى فرماید: «(وَالَّذِینَ یُؤْتُونَ مَا اتَوا وَّقُلُوبُهُمْ وَجِلَةٌ أَنَّهُمْ إِلَى رَبِّهِمْ رَاجِعُونَ) مؤمنون/ 60 درباره اهمیّت ذکر الله در حدیثى پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله) مى فرماید : «ثَلاثَةٌ مَعْصُومُونَ مِنْ إبْلیسَ وَ جُنُودِهِ: الذّاکِرُونَ للهِ، وَ الْباکُونَ مِنْ خَشْیَةِ اللهِ، وَ الْمُسْتَغْفِرُونَ بِالاْسْحارِ» سه گروهند که از شیطان و لشکریانش در امانند، آنها که پیوسته یاد خدا مى کنند، و آنها که از ترس (کیفر خداوند) اشک مى ریزند (و احساس مسؤولیت مى کنند)، و آن ها که در سحرگاهان استغفار مى نمایند».( مستدرک الوسائل، جلد 12، صفحه 146) درباره اهمیّت شکر نیز در حدیثى از امیرمؤمنان که در غررالحکم آمده است، مى خوانیم :
«شُکْرُ النِّعْمَةِ اَمانٌ مِنْ حُلُولِ النِّقْمَةِ» شکر نعمت انسان را از بلاها و حوادث ناگوار در امان مى دارد».
الهي قمشهاي:
همه نيکي کند و از عدل باري همي ترسد، نيابد رستگاري
که هرگز با مقام عدل داور ندارد کس، فلاح خويش باور
بساط عشق را شيب و فراز است مآل زندگي نگشوده راز است
چه خواهد يار فرجامش نداني فراقش يا وصال جاوداني
اگر مهرش فروزد جسم و جان را هم ار نازي کند، سوزد جهان را
وهمودرباب شکر:
کند شب، روز خود، در شکر يزدان که بگشايد در الطاف سبحان
به روز آرد شب و همت گمارد که ياد يار، بر خاطر نگارد
خوشا روز و شب آن عشقبازي که در دل نيست جز يارش، نيازي
33)«یَبِیتُ حَذِراً وَ یُصْبِحُ فَرِحاً؛ حَذِراً لَمَّا حُذِّرَ مِنَ الْغَفْلَةِ، وَ فَرِحاً بِمَا أَصَابَ مِنَ الْفَضْلِ وَ الرَّحْمَةِ».«شب را سپرى مى کند، در حالى که ترسان است و صبح بر مى خیزد، در حالى که شادمان است. ترسان از غفلتهایى است که از آن برحذر داشته شده، و شادمان براى فضل و رحمتى است که به او رسیده (زیرا روز دیگرى از خدا عمر گرفته و درهاى سعى و تلاش را به روى او گشوده است .
34) آن گاه امام(علیه السلام) به بیان یکى دیگر از اوصاف برجسته انسان پرهیزگار که در ارتباط با تهذیب نفس و خودسازى است، پرداخته، مى فرماید :
«إِنِ اسْتَصْعَبَتْ عَلَیْهِ نَفْسُهُ فِیمَا تَکْرَهُ لَمْ یُعْطِهَا سُؤْلَهَا فِیمَا تُحِبُّ».
«هر گاه نفس او در انجام وظایفى که از آن ناخشنود است سرکشى کند، او نیز از آنچه نفس دوست دارد محرومش مى سازد»
این در واقع یکى از مراحل سلوک راهیان الى الله است که آن را مرحله «معاقبه» مى نامند که بعد از مراحل «مشارطه» و «مراقبه» و «محاسبه» قرار دارد; یعنى صبحگاهان که برنامه تازه اى را در زندگى خود شروع مى کنند با نفس خویش شرط مى کنند که از هرگونه گناه بپرهیزد. الهي قمشهاي:
اگر نفسش به طاعت سختي افزود ز نفس او هم، خوشيها دور بنمود
دهد کيفر به کار نفس دونش کند هنگام خواهشها زبونش
ز خواهشهاي نفس آن گرگ خونريز تو نيز اي جان چو دانايان، بپرهيز
که نفس دون نجويد غير زشتي به دوزخ در کشد، جان بهشتي
خلاف راي بي نور هوا باش به جان روشن، چو مردان خدا باش
35)در ادامه این سخن به چهار وصف مهم دیگر اشاره کرده، مى فرماید :
(قُرَّةُ عَیْنِهِ فِیمَا لاَ یَزُولُ، وَ زَهَادَتُهُ فِیمَا لاَ یَبْقَى، یَمْزُجُ الْحِلْمَ بِالْعِلْمِ، وَ الْقَوْلَ بِالْعَمَلِ).
«روشنى چشم او در چیزى است که زوال در آن راه ندارد و زهد و بى اعتنایى اش نسبت به چیزى است که بقا و دوامى در آن نیست. علم را با حلم مى آمیزد و گفتار را با کردار» «قرّة عینه» یعنی«چشم روشنى» به این ترتیب مفهوم جمله بالا این است که چشم پرهیزگاران به جهان آخرت روشن است، زیرا جهانى است پایدار و برقرار، همان گونه که قرآن مجید درباره بهشتیان مى گوید : (خَالِدِینَ فِیهَا مَا دَامَتِ السَّموَاتُ وَالاْرْضُ)( هود/ 107) آمیختن حلم با علم و بردبارى با دانش و همچنین گفتار با کردار از برجسته ترین نقاط قوّت آنهاست، زیرا اگر عالم در برابر جهل جاهلان بردبار نباشد نجات دادن آنها براى او غیر ممکن است و اگر گفتار آنها با عمل همراه نگردد تأثیرى در سخن آنها نخواهد بود. همان گونه که در حدیث امام صادق(علیه السلام)آمده است :«إنَّ الْعالِمَ إذا لَمْ یَعْمَلْ بِعِلْمِهِ زَلَّتْ مَوْعِظَتُهُ عَنِ الْقُلُوبِ کَما یَزِلُّ الْمَطَرُ عَنِ الصَّفا» هرگاه عالم به علمش عمل نکند موعظه و اندرز او از دلها فرو مى ریزد، آن گونه که دانه هاى باران از سنگ سخت فرو مى ریزد»( بحارالانوار، ج 2، ص39، حدیث 68)
36) بیان نه وصف دیگر از اوصاف برجسته پرهیزگاران:
«تَرَاهُ قَرِیباً أَمَلُهُ، قَلِیلاً زَلَلُهُ، خَاشِعاً قَلْبُهُ، قَانِعَةً نَفْسُهُ، مَنْزُوراًأَکْلُهُ، سَهْلاً أَمْرُهُ، حَرِیزاً دِینُهُ، مَیِّتَةً شَهْوَتُهُ، مَکْظُوماًغَیْظُهُ».«او را مى بینى که آرزویش نزدیک، لغزشش کم، قلبش خاشع، نفسش قانع، خوراکش اندک، امورش آسان، دینش محفوظ، شهوت سرکشش مرده، و خشمش فرو خورده شده است»
«قَرِیباً أَمَلُهُ» آرزویش نزدیک. ازآنجایی که آرزوهاى دور و دراز سبب فراموشى آخرت مى گردد و نسیان آخرت، بلاى بزرگى است که سرچشمه انواع گناهان و خطاهاست. امام نخست از کوتاهى آرزوها سخن مى گوید.بلی وجود امید و آرزو در انسان، انگیزه حرکت و فعالیت است ؛عن النبی(ص)«الاَمَلُ رَحْمَةٌ لاِمَّتى وَ لَوْلا الاْمَلُ ما رَضَعَتْ والِدَةٌ وَلَدَها وَ لا غَرَسَ غارِسٌ شَجَراً» (سفینة البحار، جلد 1، صفحه) امید و آرزو مایه رحمت است براى امت من و اگر نبود، هیچ مادرى فرزندش را شیر نمى داد و هیچ باغبانى درختى نمى نشاند». ولى هرگاه از حد بگذرد و به صورت آرزوهاى دور و دراز درآید تمام نیروها و افکار انسان را مجذوب دنیا مى کند و همه چیز به فراموشى سپرده مى شود و حتى انسان با چنین حالتى از دنیاى خود نیز بهره نمى برد. اما کم بودن لغزشهاى پرهیزگاران قَلِیلاً زَلَلُهُ به جهت آن است که خود را از صحنه هاى گناه دور مى دارند و پیوسته به یاد خدا هستند.
و خشوع قلب آنان خَاشِعاً قَلْبُهُ، نتیجه معرفت آنها نسبت به خداست، چون هر قدر انسان عظمت معبود را بیشتر درک کند در برابر او خاضع تر مى شود.
قانع بودن پرهیزگاران قَانِعَةً نَفْسُهُ نتیجه بینش آنها به مواهب مادى و زرق و برق دنیاست. و چون آن را ناپایدار و فانى مى بینند خود را براى وصول به آن به خطر نمى افکند و به مقدار لازم قناعت مى کنند.
اندک بودن خوراک آنها مَنْزُوراًأَکْلُهُ بدین جهت است که مى دانند پرخورى، علاوه بر اینکه سبب انواع بیماریهاست، حال عبادت و راز و نیاز با خدا را از بین مى برد. افزون بر این، آنها را از یاد مستمندان غافل مى سازد. در حدیثى در غررالحکم از کلمات مولا مى خوانیم :
«مَنِ اقْتَصَدَ فى أکْلِهِ کَثُرَتْ صِحَّتُهُ وَ صَلُحَتْ فِکْرَتُهُ»
کسى که میانه روى در خوردن را پیشه کند، سلامتى او افزون و فکرش به صلاح و درستى مى گراید».
جمله «سَهْلاً أَمْرُهُ» اشاره به این است که هم در مورد کارهاى شخصى خود آسان مى گیرد و هم در برابر مردم سهل المؤونه است. کسانى را مى بینیم که براى یک مسافرت و یا حتى یک مهمانى چه تکلّفاتى قائل مى شوند و عذاب الیم براى خود فراهم مى سازند و یا در برابر مردم براى اندک حقّى ماهها و سالها به کشمکش ادامه مى دهند، در حالى که آسان گیران هم در زندگى شخصى راحتند و هم در روابطشان با سایر مردم. تعبیر به «حَرِیزاً دِینُهُ» اشاره به این است که او بیش از هر چیز به حفظ ایمان و عقیده و اصول مکتب خود اهمیّت مى دهد و آن را در برابر مال و مقام و شهوت، قربانى نمى کنند. جمله «مَیِّتَةً شَهْوَتُهُ» به این معنا نیست که آنها خالى از هرگونه شهواتى هستند، بلکه شهوت آنها در کنترل عقل و ایمانشان است، همان تعبیر جالبى که قرآن درباره یوسف دارد: (وَلَقَدْ هَمَّتْ بِهِ وَهَمَّ بِهَا لَوْلاَ أَن رَّءا بُرْهَانَ رَبِّهِ).( یوسف، آیه 24 .) و اما جمله «مَکْظُوماً غَیْظُهُ» بعد از صفات گذشته، اشاره به این است که حفظ دین و انجام مسئولیتها، گاه سبب عکس العملهاى ناروایى از سوى جاهلان مى شود که آتش خشم را در دل پرهیزگاران بر مى افروزد؛ ولى آنها بر نفس خویش مسلّطند و خشم خود را فرو مى برند.
الهي قمشهاي: تو چون آن پاک گوهر بازبيني بدين اوصاف خوش دمساز بيني
امل نزديک و لغزش اندک و باز دل خاشع به مهر دوست، دمساز
قناعت پيشه و کم خوار و آسان همه کارش در آيين، سخت بنيان
به دست قدرت روحاني خويش سپرده شهوت نفس بد انديش
فرو بنشانده شعله، آتش خشم نه چينش در جبين، ني خيره در چشم
37)چهار وصف دیگر از اوصاف برجسته پرهیزگاران:«اَلْخَیْرُ مِنْهُ مَأْمُولٌ، وَ الشَّرُّ مِنْهُ مَأْمُونٌ، إِنْ کانَ فِی الْغَافِلِینَ کُتِبَ فِی الذَّاکِرِینَ، وَ إِنْ کانَ فی الذَّاکِرِینَ لَمْ یُکْتَبْ مِنَ الْغَافِلِینَ».(مردم) به خیر او امیدوار و از شرّش درامانند، اگر در میان غافلان باشد جزو ذاکران محسوب مى شود و اگر در میان ذاکران باشد در زمره غافلان نوشته نمى شود» در حدیثى از پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله) مى خوانیم که فرمود :«ألا أُنَبِّئُکُم لِمَ سُمِّیَ الْمُؤْمِنُ مُؤْمِناً؟ لاِیمانِهِ النّاسُ عَلى أنْفُسِهِمْ وَ أمْوالِهِمْ، ألا أُنَبِّئُکُمْ مِنَ الْمُسْلِمِ؟ اَلْمُسْلِمُ مَنْ سَلِمَ النّاسُ مِنْ یَدِهِ وَ لِسانِهِ»آیا به شما خبر دهم چرا مؤمن مؤمن نامیده شده؟ به سبب این که مردم را بر جان و مالشان امان بخشیده. آیا به شما خبر دهم چه کسى مسلمان است؟ کسى که مردم از دست و زبانش در سلامت باشند» ( بحارالانوار، جلد 64، صفحه 60، حدیث 3) در حدیث دیگرى از پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله) مى خوانیم :«إِنَّ مَثَلَ الْمُؤمِنِ کَمَثَلِ النِّحْلَةِ إنْ صاحَبْتَهُ نَفَعَکَ وَ إنْ شاوَرْتَهُ نَفَعَکَ وَ إنْ جالَسْتَهُ نَفَعَکَ وَ کُلّ شَأْنِهِ مَنافِعُ وَ کَذلِکَ النِّحْلَة کُلّ شَأْنِها نِحْلَة» مؤمن همچون زنبور عسل است (سرتا پا مفید است) اگر با او رفیق بشوى به تو سود مى رساند و اگر مشورت کنى به تو منفعت مى بخشد و اگر با او هم نشین گردى براى تو سودمند است و همه کار او منفعت است، همان گونه که زنبور عسل همه چیزش داراى منفعت است» (بحارالانوار، ج 61، ص 238) بعضى از دانشمندان گفته اند: تشبیه مؤمن به زنبور عسل مى تواند به جهت هوشیارى فوق العاده، و منافع گسترده، سعى و کوشش فراوان، پرهیز از مناطق آلوده،استفاده ازغذاى پاک وبهره گرفتن ازدسترنج خود باشد.(همان) اضافه بر این زنبور عسل هم شهدى را که تولید مى کند بسیار پرفائده است و هم انبارى را که از موم مى سازد کارآیى بسیاردارد و هم با گردش روى گلهاسبب گردافشانى و بارورى انواع گیاهان مى شود وحتى نیش اونیز که وسیله اى دفاعى در برابر دشمن است براى درمان بعضى از بیمارى ها مفید است. واژه خیرو شر مفهوم بسیار گسترده اى دارد که همه نیکیهاى مادّى و معنوى و همه شرور مادى و معنوى را شامل مى شود. جمله «إِنْ کَانَ فِی الْغَافِلِینَ...» اشاره به این است که او در میان افراد غافل و بى خبر، هم رنگ جماعت نمى شود و همچنان به یاد خدا و روز قیامت مشغول است و در میان ذاکران از جمع آنها عقب نمى ماند و غفلت دامن او را نخواهد گرفت. الهي قمشهاي:
نباشد غير نيکي از وي اميد بد از وي کس نخواهد ديد، جاويد
جمالش آينه «کل الکمال» است ز «کل الخير»، فعل شر، محال است
نکويي کن تو نيز اي مرد هشيار به گرد شر مگرد انديش، بسيار
ز خير انديشي انسان باش، باري که جز خير از تو نبود انتظاري
ز شر آنسان منزهدار خود را که ايمن سازي از خود، نيک و بد را
ونیزمی فرماید: اگر با غافلان، يک عمر، بنشست به ياد روي جانان بود، پيوست وگر با ذاکران، آميخت جانش نبد غافل، ز يار مهربانش که نامش از وفاداران، نگارند به راه دين ز هشياران، نگارند
38)سه وصف مهم دیگر که از کرامات پرهیزگاران است:«یَعْفُو عَمَّنْ ظَلَمَهُ، وَ یُعْطِی مَنْ حَرَمَهُ، وَ یَصِلُ مَنْ قَطَعَهُ».«کسى را که به او ستم کرده (و پشیمان است) مى بخشد و به آن کس که محرومش ساخته عطا مى کند و به کسى که پیوندش را با وى قطع کرده است، مى پیوندد» در برابر بدیهاى دیگران مقابله به مثل غالباً زاییده خوى انتقامجویى است؛ ولى مقابله به ضدّ روش اولیاء الله و پرهیزگاران است؛ از ظلم ظالمان مى گذرد در باداشتن قدرت انتقامجویى و این نوعى شجاعت است و چون از موضع قدرت انجام مى شود تسلیم در برابر ظلم نیست و در برابر کسانى که او را هنگامى محروم ساخته اند عکس العملش بخشش به هنگام نیاز آنهاست که این دلیل بر سخاوت است. با آنهایى که از وى قهر کرده اند آشتى مى کند و آنها را مشمول کمک هاى خود مى سازد و این هم شجاعت است و هم سخاوت. در حدیثى از امام زین العابدین(علیه السلام) مى خوانیم که فرمود: «روز قیامت که مى شود ندا دهنده اى ندا مى دهد : اهل فضل کجایند، جماعتى از مردم بر مى خیزند (که ما هستیم) فرشتگان رو به آنها مى کنند و مى گویند : فضل شما در چه بود، مى گویند:«کُنّا نَصِلُ مَنْ قَطَعَنا وَ نُعْطى مَنْ حَرَمَنا وَ نَعْفُو عَمَّنْ ظَلَمَنا» در این هنگام به آنها گفته مى شود:«صَدَقْتُمُ ادْخُلُوا الْجَنَّةَ» راست گفتید (شما اهل فضیلت اید)همگى داخل بهشت شوید».( الکافى، ج 3، ص 149) قرآن مجید نیز خطاب به پیامبر مى فرماید: «(ادْفَعْ بِالَّتِى هِىَ أَحْسَنُ السَّیِّئَةَ); بدى را به بهترین راه و روش دفع کن (و پاسخ بدى را به نیکى ده)».( مؤمنون، آیه 96 )
الهي قمشهاي:
ببخشد هر که را بر وي، ستم کرد که آن بيچاره جان خود، دژم کرد
ندارد از کسي کين در دل پاک نمايد شاد هر کس ساخت غمناک
بپيوندد، اگر از وي گسستند نگه دارد، اگر عهدش شکستند
چو گل خندد به روي هر خس و خار ندارد خار جور آن طرفه گلزار
39) شش وصف برجسته «بَعِیداً فُحْشُهُ، لَیِّناً قَوْلُهُ، غَائِباً مُنْکَرُهُ، حَاضِراً مَعْرُوفُهُ، مُقْبِلاً خَیْرُهُ، مُدْبِراً شَرُّهُ».«سخن زشت و خشونت آمیز از او دور است، گفتارش نرم و ملایم، منکرات ازاو غایب، و معروف و کارهاى شایسته او حاضر و آشکار، نیکى اش روى آورده و شرّش پشت کرده است» این اوصاف ششگانه که دو به دو در مقابل هم قرار گرفته اند و یکدیگر را تفسیر مى کنند، اشاره به برخوردهاى اجتماعى پرهیزگاران است. دو جمله «بَعِیداً فُحْشُهُ، لَیِّناً قَوْلُهُ» اشاره به این است که برخورد آنان با همه مردم با زبان خوب و تعبیرات محبّت آمیز است و خشونت در گفتار و سخنان زشت از آنها دور است. نه تنها چنین سخنانى نمى گویند، بلکه با آنها فاصله زیادى دارند. در حدیثى از امام صادق(علیه السلام) در برابر این سؤال که حدّ حسن خلق چیست؟ فرمود:«أنْ تَلینَ جِناحَکَ، وَ تَطیبَ کَلامَکَ، وَ تَلقى أخاکَ بِبُشْر حَسَن»حد حسن خلق این است که نرمخو باشى و سخنت را پاک و پاکیزه کنى و برادرت را با چهره گشاده ملاقات نمایى. غایب بودن منکر«غَائِباً مُنْکَرُهُ» اشاره به معدوم بودن آن است؛ یعنى منکرى از آنها سر نمى زند که در برابر مردم خود را نشان دهد. «معروف»در« حَاضِراً مَعْرُوفُهُ»، اشاره به همه خوبیهاست که عقل و وجدان و شرع آن را مى شناسد و با آن بیگانه نیست منظور از «اقبال خیر و ادبار شرّ» آن است که آنها در انجام نیکیها پیوسته رو به پیش مى روند و اگر بدیهایى در گذشته داشته اند، همواره از آن فاصله مى گیرند. الهي قمشهاي:
نيايد زشت حرفي، بر زبانش بود زيبا سخن، شيرين دهانش
نهان از جان پاکش، زشت رفتار عيان از وي نکويي در همه کار
هر آن خوبي است باشد روبرويش هر آن بد، پشت گرداند ز کويش
درخت هستيش شيرين دهد بر کجا تلخي برآرد، ناي شکر
40) اوصاف ثلاثه« فِی الزَّلاَزِلِ وَقُورٌ، وَ فِی الْمَکَارِهِ صَبُورٌ، وَ فِی الرَّخَاءِ شَکُورٌ». «در برابر حوادث سخت، استوار و در حوادث ناگوار، شکیبا و به هنگام فراوانى نعمت شکرگزار است» «زلازل» به معناى زلزله در اینجا رویدادهاى سخت و فتنه هاى بزرگى مراد است که دلها را تکان مى دهد وپرهیزکاران در برابر آن، روحیه خود را از دست نمى دهند و مانند کوه در برابر این طوفانها به مضمون «اَلْمُؤْمنُ أصْلَبُ مِنَ الْجَبَلِ»( الکافى، جلد 2، صفحه 241)ایستادگى به خرج مى دهند و این نشان مى دهد که پرهیزکارى به معناى کناره گیرى از اجتماع و عافیت طلبى نیست، بلکه پرهیزکاران واقعى کسانى هستند که در مقابل حوادث سخت، سینه سپر مى کنند و با شجاعت براى نجات خود و جامعه در حل مشکلات مى کوشند. الهي قمشهاي:
چو گيتي در زلازل، با وقار است نه چون چرخ از فسون، ناپايدار است
دل پاکش چو کوه سخت بنياد مصيبتهاي دوران، چون سبکباد
به درياي جهان، نوح زمان است ز طوفان حوادث، بيزيان است
دهد ياد خدا در روزگارش ز هر خوف و خطر، وجد و وقارش
صبر در مکاره، یکى از شاخه هاى صبر است که شامل هر گونه مصیبت و حادثه ناگوار مى شود. پرهیزکاران در این میدان هم سربلند و پراستقامتند، زیرا بى تابى در برابر مصائب و مشکلات از یک سو انسان را به گناه و سخنان نادرست مى کشاند و از سوى دیگر راه پیدا کردن حل مشکل را به روى انسان مى بندد.
الهي قمشهاي:
به کام جان او، هر ناگواري گوارا شد، به صبر و استواري
صبوري، چرخ سرکش را کند، رام به هر ناساز سازد، خاطر، آرام
جهان پر گير و دار ناگواري است صبوري زان، نشان هوشياري است
مکاره چيست، ز هر غم چشيدن فراق يار و رنج دهر ديدن
شب و روز انتظار يار بردن به داغ هجر و دلبر، جان سپردن
چو دلبر خواهد اين، اي دل! چنين خواه که چون خاصان شوي در حضرت شاه
«وَ فِی الرَّخَاءِ شَکُورٌ »شکرگزارى آنها، به هنگام فزونى نعمت، ناشى از تواضع آنان در برابر خدا و خلق است. الهي قمشهاي: چو او را دولت و نعمت شود يار گذارد منعمش را شکر بسيار
نگردد غرهي دولت، چو جاهل که از منعم، به نعمت گشته غافل
مبند اي جان! اگر منعم شناسي در نعمت، به قفل ناسپاسي
چو گويي شکر، بر نعمت فزايند در صد لطف، بر رويت گشايند
به هر عضوي سپاسي بايدت گفت نه تنها با زبان، اين در توان سفت
که از هر مويي ار گويي ثنايي هنوز اندر سپاسش بينوايي
من ضیعه الاقرب