احکام خمس5
فصل دوم :مواردوجوب خمس
1) درآمد ها
الف : درآمدپسانداز شده
درآمد كسب، كار، تجارت و كشاورزى از دو حال خارج نيست:
١ . درآمد پسانداز شده
2. درآمد مصرف شده
اما درموردخمس درآمد پسانداز شده كه سال برآن گذشته و صرف در مؤونه زندگى شده:
١ ) امام راحل، خمس دارد .( توضيح المسائل مراجع، ج ٢ ، م ١٧۵٢ ، تحرير الوسيله، ج ١ ، كتاب الخمس الخامس)
٢ ) مقام معظم رهبری در نظر اخير: پسانداز درآمد سال براى صرف در مؤونه در سال بعد اگر درآستانه صرف در مؤونه تا چند روز آينده باشد و يا خود داشتن مبلغى پسانداز جزو مؤونۀ او محسوب باشد خمس ندارد و گرنه بايد خمس آن را بپردازد.(اجوبه)
براىآتیه فرزندان
س)اشخاصى كه پول براى فرزندان پسانداز مىكنند و هدف آنها فرار از خمس نيست؛
الف: اگر فرزندان آنها بالغ نباشند چون پدر حق وكالت و اجازه دخل و تصرّف دارد، آيا به اين پول خمس تعلّق مىگيرد يا خير؟
ب: اگر به علت نياز زندگى از پول پسانداز فرزندان استفاده شود و مجدداً جايگزين شود، آيا به پول اوليه، خمس تعلّق مىگيرد يا خير؟
ج) اگر واقعاً به آنها هبه كنند و مناسب شأن هبه كننده باشد، خمس ندارد ولى دخل و تصرّف در آن منوط به رعايت مصلحت طفل است اما اگر هبه نشده است و صِرفاً پسانداز به نام آنهاست خمس دارد.
براى تهيه ضروريات زندگى
س1)آيا پسانداز درآمد کسب براى تهيه ضروريات زندگى به مجرّد رسيدن سال خمسى متعلّق خمس است؟ ج) پسانداز درآمد سال براى صَرف در مؤونه در سال بعد، اگر در آستانه صرف در مؤونه تا چند روز آينده باشد، خمس ندارد، وگرنه بايد خمس آن را بپردازد.
س2)آيا پسانداز درآمد براى تهيه مايحتاج در آينده جايز است با چه شرايطى و تا چه مدتى؟
ج) اگر از درآمد بين سال نياز دارد که صرف خريد يکى از مايحتاج زندگى نمايد و مبلغ به مقدارى باشد که با اداى خمس آن باقىمانده وافى براى تهيه مايحتاج مورد نظر نيست و تمکن از قرض گرفتن به آسانى براى تهيه مايحتاج مورد نظر هم ندارد، در اين صورت مجاز است بدون پرداخت خمس پس انداز، آن را تا چندروز پس از اتمام سال خمسى صرف در تهيه مايحتاج مورد نظر نمايد، به شرط آن که در خلال مدت ياد شده در اولين روزى که امکان صرف آن در تهيه مايحتاج مورد نظر حاصل شده مصرف نمايد، ولى چنانچه مثلاً در هفته اول مىتواند صرف در تهيه مايحتاج مورد نظر نمايد و در عين حال بدون عذر موجه پول را پيش خود نگه دارد تا بعداً صرف در تهيه مايحتاج مورد نظر کند در اين صورت بايد خمس آن را بپردازد.
جهت هزينههاى ازدواج
س1)آيا به پولى که از حقوق ماهيانهام براى خريد لوازم ازدواج در آينده، پس انداز مىکنم، خمس تعلّق مىگيرد؟
ج) اگر عين پولى را که بابت حقوق ماهيانه مىگيريد، پس انداز مىکنيد، بايد سر سال، خمس آن پرداخت شود، مگر آنكه با فرا رسيدن سال خمسى در آستانهى خريد لوازم ضرورى ازدواج باشيد و زودتر از آن امکان خريد آن را نداشتيد و با پرداخت خمس آن نتوانيد لوازم مورد نياز را تهيه کنيد. س2)از آنجا که تا کنون ازدواج نکردهام، آيا جايز است مقدارى از مالى را که در حال حاضر دارم، براى هزينههايى که در آينده به آنها نياز دارم، پسانداز کنم؟ ج) پسانداز درآمد سال اگر براى هزينه ضرورى ازدواج در چند روز آينده باشد، خمس ندارد.
س3)من تصمیم به ازدواج گرفته ام، و برای کسب درآمد، قسمتی از سرمایه خود را به دانشگاه سپرده ام، آیا مصالحه در رابطه با خمس آن امکان دارد؟
ج. اگر مال مذکور از منفعت کسب شما باشد، با گذشت سال خمسی، پرداخت خمس آن واجب است و خمسِ قطعی قابل مصالحه نیست.(اجوبه، س 958.)
براى ساخت خانه
س)دوسال است قطعه زمينى را براى ساخت خانه خريدهام، اگر از مخارج روزمره پولى را براى ساختن خانه در آن پس انداز کنم، زيرا در حال حاضر مستأجر هستم، آيا در پايان سال به آن خمس تعلّق مىگيرد؟
ج) اگر درآمد سال را قبل از رسيدن سال خمسى به مصالح ساختمانى مورد نياز تبديل کنيد، و يا آن که در آستانه صرف آن در ساختمان مسکن خود تا چند روز آينده باشيد، خمس ندارد.
برای كارهای عمرانی
س)ما براى انجام کارهاى عمرانى احتياج به هزينه زيادى داريم که پرداخت يکباره آن براى ما مشکل است، لذا اقدام به تأسيس صندوقى براى عمران کردهايم، و هر ماه مبلغى را در آن به وديعه مىگذاريم و بعد از آنكه مقدارى جمع شد، آن را صرف کارهاى عمرانى مىکنيم، آيا به اين مال پسانداز شده خمس تعلّق مىگيرد؟
ج) اگر مبالغ پرداخت شده از طرف هر شخص از درآمد سال او باشد و تا زمان مصرف آن در کارهاى عمرانى تحت مالکيت او باقى بماند و آن شخص بتواند در پايان سال خمسى آن را از صندوق پس بگيرد، واجب است که خمس آن را بپردازد.
برای هزینه حج وعمره
س)اخیراً طی توافقی که سازمان حج و زیارت با بانک ملی ایران بعمل آورده، متقاضیانِ حج تمتع با مراجعه به بانک، مبلغ یک میلیون تومان به صورت قرارداد مضاربه ای به نام خود به حسابی در بانک ملی واریز نموده، فیش آن را دریافت می دارند، این پول تا هنگام تشرف به نام واریز کننده و در حساب شخصی او باقی می ماند و طبق قرارداد مکتوب مبلغی در حدود 17٪ به دارنده حساب در پایان هر سال منفعت مضاربه تعلّق می گیرد. سازمان حج و زیارت فقط برای کسانی که زودتر ثبت نام کرده اند اولویت قائل شده و پس از حدود سه سال نوبت اشخاص را اعلام و در صورت تمایل آن ها را به حج اعزام می دارد. زمان اعزام که فرا رسید واریز کننده، پولی را که در حساب مضاربه ای خود دارد از بانک اخذ و همراه با مانده هزینه ها به حساب حج و زیات واریز می نماید و سپس به حج مشرف می شود. حال خواهشمند است با عنایت به این که قرارداد مذکور به صورت کتبی بوده و شفاهاً گفتگویی بین صاحب پول و بانک رد و بدل نمی شود. بفرمایید مبلغ درصدی که صاحب مال به عنوان منفعت مضاربه دریافت می کند چه صورتی دارد؟
ج. عملیات بانکی به صورت قرارداد کتبی به نحو فوق الاشاره بی اشکال است و سود حاصله از معامله ی مضاربه ای برای سپرده گذار حلال است، و اصل سپرده اگر از درآمد کسب غیر مخمّس بوده خمس دارد، و سود حاصله اگر پیش از سال عزیمت به سفر حج قابل وصول نبوده، جزو درآمد سال وصول محسوب است، که اگر در همان سال هزینه سفر حج شود خمس ندارد. (اجوبه، س 973. ) س-آيا به پولى که براى هزينه حج يا عمره کنار گذاشته شده، خمس تعلّق مىگيرد؟ ج) اگر ازدرآمدِکارى بين سال باشدو تا سر سال خمسى هزينه نشده باشد، پرداخت خمس آن واجب است. بعنوان قرض الحسنه س)آیا به پولی که به مدت دو سال به صورت قرض الحسنه در بانک بوده، خمس تعلّق می گیرد؟
ج. هر مقداری که از منفعت کسب پس انداز می شود، یک بار به آن خمس تعلّق می گیرد و پس انداز آن در بانک به صورت قرض الحسنه موجب سقوط خمس آن نمی شود. بله، قرضی که نمی تواند آن را تا سر سال خمسی ازقرض گیرنده پس بگیرد،تاآن راپس نگرفته،پرداخت خمس آن واجب نیست.(اجوبه،س 955.)
برای معالجه ضروری دربعد از سال خمسی س)پول پس انداز شده برای معالجه ضروری در بعد از سال خمسی خمس تعلق میگیرد؟ ج)خمس دارد بله اگر در آستانه صرف در مؤونه تا چند روز پس از سال خمسی باشد خمس ندارد. پس انداز پول فروش موونه س)اگر در اثنا سال خمسی از محل فروش منزل قدیمی مبلغی تهیه کنم و سال خمسی برسد ،ایا به این مبلغ خمس تعلق میگیرد؟ ج)اگرخانه مذکور مورد استفاده شخصی تان بوده و جزء مؤونه شما باشد و آن را از درآمد بین سال جهت استفاده شخصی زندگی خریده باشید و بعد از یک سال سکونت در آن فروخته اید پول فروش آن خمس ندارد و در غیر اینصورت به مقداری که از درآمد کسب تان صَرف در خرید آن شده در سر سال خمسی مشمول خمس می گردد.
پسانداز زن از مال نفقه
س-اگر شوهرى براى نفقه زن مقدارى را معين نكند و بگويد هر چه مىخواهى خودت بردار اگر زن بخشى از پول را به تدريج برداشته و براى روز مبادا كنار بگذارد آيا با فرا رسيدن سال خمسى به آن خمس تعلّق مىگيرد يا خير؟
ج) اگر پولهايى را كه زن برمىدارد، شوهر به عنوان نفقه واجب او مىدهد و يا به او مىبخشد، خمس ندارد و اگر زن را وكيل مىكند كه از پولهاى موجود براى مخارج منزل بردارد و به اصطلاح، زن مسئول خريد منزل باشد، در اين صورت مقدار اضافه آمده جزو اموال مرد بوده كه با تحقق شرايط، پرداختن خمس آن بر عهده مرد مىباشد.(تنظیمی)
پس انداز تسری
س) آيا پس انداز تسري كه با اذن كاركنان از حقوقشان كسر مي شود و همراه با سهم دولت به آنان پراخت مي شود خمس دارد يا نه؟ ج ) در فرض سوال، جزء درآمد سال وصول است كه اگر صرف در مؤنه نشود سر سال خمسي بايد خمس آن پرداخت شود.
حکم سپردهگذارى اجبارى
س)من در بانک کار مىکنم، براى شروع به کار از روى اجبار مبلغ پانصد هزار تومان را در بانک به وديعه گذاشتم، اين مبلغ به اسم خودم و در يک حساب بلندمدت است که هر ماه سود آن به من پرداخت مىشود، آيا پرداخت خمس اين مال که در حساب بانکى گذاشته شده واجب است؟ قابل ذکر است که اين پول به مدت چهار سال است که در بانک گذاشته شده است.
ج) اگر پس گرفتن اين مبلغ در حال حاضر ممکن نيست تا آن را پس نگرفتهايد، خمس آن واجب نيست. ولى سود سالانه آن در زائد بر مؤونه سال خمس دارد.
برای خریدجهیزیه
س- بنده دخترى 9 ساله دارم كه از هم اكنون حسابى در بانك براى او باز نموده و ماهيانه مبلغى كم به اين حساب واريز مىنمايم به اين نيت كه براى تهيه جهيزيه از آن استفاده كنم آيا به اين وجه نيز خمس تعلّق مىگيرد يا خير؟
ج) اگر واقعاً به آنها هبه كنند و مناسب شأن هبهكننده باشد، خمس ندارد ولى دخل و تصرّف در آن منوط به رعايت مصلحت طفل است اما اگر هبه نشده است و صِرفاً پسانداز به نام آنهاست خمس دارد.(همان)
تبديل درآمد به كالا قبل از سال خمسى
س-چنانچه انسان درآمد سال خمسى را در پايان سال خمسى تبديل به كالا و يا سكّه نمايد تا آن را در آينده جهت مصرف در مؤونه بفروشد، آيا وجوب تخميس از او ساقط مىشود يا نه؟
ج) تبديل درآمد سال در پايان سال خمسى به سكه يا كالاى ديگر جهت فروش آن در آينده براى صرف آن در مؤونه موجب سقوط وجوب خمس آن نمىشود.
حکم پول رهن مستأجر
س1) آيا خمس پولى که مستأجر به عنوان رهن (پولِ پيش) به موجر مىدهد، بر عهده مستأجر است يا موجر؟
ج) اگر از منفعت کسب مستأجر باشد، بر او واجب است که بعد از گرفتن آن از موجر، خمس آن را بپردازد، و خمس آن بر عهده موجر که آن مال را به عنوان قرض مىگيرد، واجب نيست.
س2)خانه ای را با پرداخت مبلغی به عنوان رهن اجاره کرده ام، آیا پس از گذشت یک سال به آن مبلغ خمس تعلّق می گیرد؟
ج. مبلغی را که به موجر قرض داده اید، اگر از منفعت کسب باشد، خمس دارد.(اجوبه، س 946.) س3)معمول است که براى اجارهى خانه مقدارى پولِ پيش پرداخت مىکنند، اگر اين پول از منافع کسب باشد، و چند سال در نزد صاحب خانه بماند آيا پس از دريافت بلافاصله بايد خمس آن پرداخت شود و در صورتى که بخواهد با همان پول در جاى ديگر منزل اجاره کند، چطور؟
ج) خمس آن بلافاصله بايد پرداخت گردد ولى اگر به اين پول براى اجارهى منزل نياز دارد مىتواند خمس آن را دستگردان کند و پس از رفع نياز پرداخت نمايد.
ردّ مظالم کنار گذاشته شده
س) مقداری پول جهت رد مظالم در نزد خود نگه داشته بودم. و مدت یک سال از آن میگذرد و هنوز آن را به مرجع مربوطه ارائه ندادهام آیا خمس به آن تعلّق میگیرد؟ اگر این پول را در بانک گذاشته باشم آیا سود حاصله از این مبلغ هم مشمول خمس است؟
ج) مبلغ مذکور اگر از درآمد سال باشد سر سال خمسی باید خمس آن و خمس سود حاصله از آن را بپردازید
ب: خمس درآمد مصرف شده
درآمد كسب و كار و حقوق كه مصرف شده از چند صورت برخوردار است.
صورت اول: قبل از وصول سال خمسى صرف در مؤونه زندگى نشده بلكه در بين سال يا پس از وصول آن، تبديل به سرمايه شده است، در اين صورت حكم سرمايه را دارد كه به آن خمس تعلق می گیرد.
صورت دوم: در بين سال صرف در مؤونه زندگى متناسب با شأن عرفى شده است. در اين صورت ، خمس به آن تعلق نمىگيرد. (اجوبه، س ٩٢١ )
صورت سوم: پس از وصول سال خمسى صرف در مؤونه زندگى شده است در اين صورت:
نیز خمس دارد ، بله به فتوای مقام معظم رهبری مدظله العالی،اگر در آستانه صرف در موونه زندگى تا چند روز پس از سال خمسى باشد، خمس ندارد.
صورت چهارم: درآمد كسب و كار صرف در مؤونه زندگى شده، مثلاً با آن منزل ساخته يا وسيله نقليه مورد نياز يا وسايل مورد نياز در منزل خريده، ولى براى او مشكوك است كه آيا در بين سال خمسى، درآمد را صرف مؤونه كرده يا پس از وصول آن، در اين صورت، بنابر احتياط واجب بايد با حاكم شرع مصالحه كند.
چکیده فصل دوم :مواردوجوب خمس
1- درآمد پسانداز شده كه سال برآن گذشته و صرف در مؤونه زندگى شده:اگر درآستانه صرف در مؤونه تا چند روز آينده باشد و يا خود داشتن مبلغى پسانداز جزو مؤونۀ او محسوب باشد خمس ندارد و گرنه بايد خمس آن را بپردازد.(اجوبه)
2-اشخاصی که پول براى فرزندان پسانداز مىكنند و هدف آنها فرار از خمس نيست؛اگر واقعاً به آنها هبه كنند و مناسب شأن هبه كننده باشد، خمس ندارد ولى دخل و تصرّف در آن منوط به رعايت مصلحت طفل است اما اگر هبه نشده است و صِرفاً پسانداز به نام آنهاست خمس دارد.
3- اگر از درآمد بين سال نياز دارد که صرف خريد يکى از مايحتاج زندگى نمايد و مبلغ به مقدارى باشد که با اداى خمس آن باقىمانده وافى براى تهيه مايحتاج مورد نظر نيست و تمکن از قرض گرفتن به آسانى براى تهيه مايحتاج مورد نظر هم ندارد، در اين صورت مجاز است بدون پرداخت خمس پس انداز، آن را تا چندروز پس از اتمام سال خمسى صرف در تهيه مايحتاج مورد نظر نمايد، به شرط آن که در خلال مدت ياد شده در اولين روزى که امکان صرف آن در تهيه مايحتاج مورد نظر حاصل شده مصرف نمايد، ولى چنانچه مثلاً در هفته اول مىتواند صرف در تهيه مايحتاج مورد نظر نمايد و در عين حال بدون عذر موجه پول را پيش خود نگه دارد تا بعداً صرف در تهيه مايحتاج مورد نظر کند در اين صورت بايد خمس آن را بپردازد.
4-پس انداز درآمدسال برای ساختن منزل،اگر قبل از رسيدن سال خمسى به مصالح ساختمانى مورد نياز تبديل شود، و يا آن که در آستانه صرف آن در ساختمان مسکن خود تا چند روز آينده باشد، خمس ندارد.
5- پس انداز پول در بانک به صورت قرض الحسنه موجب سقوط خمس آن نمی شود. بله، قرضی که نمی تواند آن را تا سر سال خمسی ازقرض گیرنده پس بگیرد،تاآن راپس نگرفته،پرداخت خمس آن واجب نیست.
6-پول پس انداز شده برای معالجه ضروری در بعد از سال خمسی متعلق خمس است مگرآنکه موونه تا چند روز پس از سال خمسی باشد که دراین صورت، خمس ندارد.
7- پس اندازپول فروش منزل،چنانچه از درآمد بین سال جهت استفاده شخصی زندگی خریده باشد و بعد از یک سال سکونت در آن فروخته باشد، پول فروش آن خمس ندارد و در غیر اینصورت به مقداری که از درآمد کسب صَرف در خرید آن شده در سر سال خمسی مشمول خمس می گردد.
8- پولهايى که نزد زن از مازاد برمخارج می ماند،اگر شوهر به عنوان نفقه واجب او مىدهد و يا به او مىبخشد، خمس ندارد و اگر زن را وكيل مىكند كه از پولهاى موجود براى مخارج منزل بردارد و به اصطلاح، زن مسئول خريد منزل باشد، در اين صورت مقدار اضافه آمده جزو اموال مرد بوده كه با تحقق شرايط، پرداختن خمس آن بر عهده مرد مىباشد . 9- پس انداز تسري ، جزء درآمد سال وصول است كه اگر صرف در مؤنه نشود سر سال خمسي بايد خمس آن پرداخت شود. 10-پدری برای دخترش حسابى در بانك باز نموده و ماهيانه مبلغى به آن حساب واريز مىنمايد به اين نيت كه براى تهيه جهيزيه از آن استفاده كنم ، اگر واقعاً مبالغ رابه آنها هبه كند و مناسب شأن هبهكننده باشد، خمس ندارد ولى دخل و تصرّف در آن منوط به رعايت مصلحت طفل است اما اگر هبه نشده است و صِرفاً پسانداز به نام آنهاست خمس دارد.
11-تبديل درآمد سال در پايان سال خمسى به سكه يا كالاى ديگر جهت فروش آن در آينده براى صرف آن در مؤونه موجب سقوط وجوب خمس آن نمىشود.
12- پولى را که مستأجر به عنوان رهن (پولِ پيش) به موجر مىدهد، اگر از منفعت کسب مستأجر باشد، بر او واجب است که بعد از گرفتن آن از موجر، خمس آن را بپردازد، و خمس آن بر عهده موجر که آن مال را به عنوان قرض مىگيرد، واجب نيست. 13- پولی راکه فرد، جهت رد مظالم در نزد خود نگه داشته و مدت یک سال از آن گذشته ولی آن را به مرجع مربوطه ارائه نداده است، اگر از درآمد سال باشد سر سال خمسی باید خمس آن و خمس سود حاصله از آن را بپردازید
14-درآمدی که پس از رسیدن سال خمسى صرف در مؤونه زندگى شده است متعلق خمس است، بله اگر در آستانه صرف آن در موونه زندگى تا چند روز پس از سال خمسى باشد، خمس ندارد.
سوالات فصل دوم
س1) درآمد پسانداز شده كه سال برآن گذشته و صرف در مؤونه زندگى شده،درچه صورتی متعلق خمس نمی باشد؟
س2)درچه صورتی پولی که براى فرزندان پسانداز مى شود،متعلق خمس نمی باشد؟
س3)آیا به پس انداز درآمدسال برای ساختن منزل،خمس تعلق می گیرد؟
س4)آیا به قرضی که نمی توان آن را تا سر سال خمسی ازقرض گیرنده پس گرفت خمس تعلق می گیرد؟
س5)حکم خمس پولی که برای معالجه ضروری در بعد از سال خمسی پس انداز می شود چیست؟
س6)آیا به پول فروش منزل خمس تعلق می گیرد؟
س7)درچه صورتی به پولی که زن برای مخارج منزل دریافت می کندوسرسال خمسی مقداری ازآن می ماند،خمس تعلق می گیرد؟ س8)آیاپس انداز تسري ، متعلق خمس است؟ س9)پولی راکه پدربه حساب فرزندش درطفولیت به نیت تهیه جهیزیه واریزمی کند،چه حکمی دارد؟
س10)آیاتبديل درآمد سال در پايان سال خمسى به سكه يا كالاى ديگر جهت فروش آن در آينده براى صرف آن در مؤونه موجب سقوط وجوب خمس آن مىشود؟
س11) حکم خمس پولى را که مستأجر به عنوان رهن (پولِ پيش) به موجر مىدهد،چیست ؟ س12) آیا به پولی اکه فرد، جهت رد مظالم در نزد خود نگه داشته و مدت یک سال از آن گذشته ولی آن را به مرجع مربوطه ارائه نداده است،خمس تعلق می گیرد؟
من ضیعه الاقرب