احکام حمس3
بخش دوم: طریق محاسبه اموال 1)محاسبه خمس براى اولين بار 1- فردى که می خواهدبراى اولين بار خمس اموالش را محاسبه نماید، خانه مسکونى يا ساير لوازم زندگى را اگر احتمال مىدهد که با مالى که شرعاً متعلّق خمس نبوده (مانند ارث يا هبه) خريده باشد چيزى از بابت خمس آن بر او نيست، ولى اگر يقين دارد که آن را با درآمد کسب خود خريده است، ليکن نمىداند که آيا درآمد کسب را در بين سال صرف خريد آن کرده است يا پس از پايان سال و پيش از پرداخت خمس درآمد، بايد با يکى از وکلاى مرجع تقلیدش مصالحه نمايد و اگر يقين دارد خانه را از درآمد کسبى که چند سال پس انداز کرده است پيش از پرداخت خمس آن خريده است، بايد خمس آن درآمد پس انداز شده را بپردازد 2-اگر از درآمد خود، چیزى را که به آن احتیاج ندارد، خریده و یک سال از خرید آن گذشته باشد؛ باید خمس آن را بدهد. اما اگر اثاث خانه و چیزهاى دیگرى که به آنها نیاز دارد، مطابق شأن خود خریده، در این صورت چنانچه بداند آنها را در بین سالى خریده که در آن سال فایده برده است؛ لازم نیست خمس آن را بدهدو اگر نداند که در بین سال یا بعد از تمام شدن سال بوده، بنابر احتیاط واجب، باید با حاکم شرع (مجتهد جامعالشرایط) یا نماینده او مصالحه کند. بدین صورت که تمام اموال مشکوک خود را محاسبه و حاکم شرع بدهى او را جهت خمس به مقدارى تخمین مىزند و با او مصالحه مىکند و با پرداخت آن تمام اموالش پاک مىشود. (اجوبه، س 934 و 927.)
2)محاسبه خمس توسط خود مكلف انسان مىتواند خودش خمس مالش را حساب نموده و سپس آنچه را بر او واجب است به دفتر مرجع تقلیدش پرداخت نماید.
3)خمس شخص هميشه بدهكار
کسی که از گذشته تا به حال درآمدى بيشترازمخارج زندگى نداشته، نسبت به گذشته چيزى بر عهده او نيست. 4)نحوه محاسبه برای غیرکاسب درمعاملات اتفاقی
كسى كه كاسب نيست بلكه كارمند و حقوقبگير است و يا كشاورز اگر بهطور اتّفاقى معاملهاى كند و سودى ببرد ، مبدأ سال خمسى او درخصوص اين سود از زمانى است كه بهدست آمده و چنانچه از آن زمان تا يك سال بعد در مخارج زندگى صرف نكندبايد خمس آن را بدهد. (توضيح المسائل مراجع، م ١٧۶۵ )
5)طريقه محاسبهى خمس کالاهاى مغازه
1/5- صاحب مغازه ، هر چه کالا و پول نقد دارد، در سر سال خمسى حساب کرده و قيمتگذارى نموده، سپس مجموعه آن را با سرمايه اصلى مىسنجد، اگر چيزى اضافه بر سرمايه موجود باشد، سود محسوب مىشود و به آن خمس تعلّق مىگيرد.
2/5-اگرتعيين قيمت کالاهاى موجود در مغازه، هنگام حساب سال خمسى، مشکل باشد، به هرنحوکه ممکن است محاسبه نماید ولو با تخمين..
3/5- درمورد کالايى که تا سر سال فروخته نشده و مشترى براى خريد آن پيدا نشده است، در حال حاضر پرداخت خمس افزايش قيمت آن واجب نيست بلکه سود حاصل از فروش آن در آينده از سود سال فروش محسوب مىشود، ولى کالايى که افزايش قيمت پيدا کرده و کسى هست که در طول سال آن را بخرد، ولى فرد براى اينکه سود بيشترى ببرد، آن را تا پايان سال نفروختهاست، بايد با رسيدن سال خمسى، خمس افزايش قيمت آن را بپردازد، و در اين صورت آن کالا به قيمتى که در سر سال خمسى ارزيابى شده و خمس افزايش قيمت آن پرداخت شده، در سال آينده استثناء مىشود.
4/5-جنسى كه خريدارى شده ولی در انبار مانده و فروش نرفته است و حتى زير قيمت خريد ارزش دارد، اگر از درآمد کسب خريدارى شده باشد، سر سال خمسى به قيمتى که امکان فروش دارد، خمس دارد.
5/5- اگر جنسی رانقدی وبخشی را به صورت چكى خریداری کرده باشد،آن مقداراز پولش که تا سر سال خمسى پرداخت نشده است خمس ندارد و به مقدارى که پرداخت شده است، خمس تعلق می گیرد.
6)نحوه محاسبه كالاهاى نسيه داده شده
اگرمغازه داری سر سال خمسى اش که می شودچيزى از سرمايه و سود نزد خودش نباشد و يا چيزى بر سرمايه اش افزوده نشده باشد، پرداخت خمس بر اوواجب نيست و طلبهایى که دارد ناشى از فروش نسيه کالا به مردم باشد، جزء درآمد سالى محسوب مىشود که آنها را دريافت مىکند.
7) نحوه محاسبه اموالی که شک در پرداخت خمس آن باشد
1/7-اگر در چيزى شک کند که خمس آن را پرداخته است يا نه و مشکوک از چيزهايى باشد که خمس به آن تعلّق گرفته است، تحصيل يقين به پرداختِ خمس آن واجب است. و ظنّ غالب به پرداخت خمس آن رافع تکلیف نخواهدبود. 2/7- اگرکسی در صحّت حساب خمس منفعت کسب سالهاى گذشته خودشک داشته باشد،نباید به آن اعتنا کند و پرداخت مجدد خمس براو واجب نيست. ولى اگر در منفعت کسب شک داشته باشيد که آيا جزء منفعت کسب سالهاى قبل است که خمس آن پرداخت شده، يا جزء منفعت کسب امسال است که خمس آن داده نشده، واجب است احتياطاً خمس آن را بپردازيد، مگر اينکه احراز کند که خمس آن را قبلاً پرداخته است.
8)نحوه محاسبه خمس ميّت
اگر شخصى در اثناء سال خمسى از دنيا برود ، همان موقع مرگ، آخر سال او محسوب مىشود و بايد خمس درآمد آن سال پرداخت شود.
9)نحوه محاسبه زنی که برای خوددرآمدمستقلی دارد
1-به درآمد زنى كه براى خود كسبى داشته و مخارج او را شوهر مى دهد، خمس تعلق مى گيرد
وچنانچه مقدارى از درآمدش را در نيازهاى زندگى خرج كرده باشد، خمس باقیمانده واجب است. 2- زن و شوهرى که حقوق خود را به طور مشترک در امور منزل مصرف مىکنند،باید هر يک از آنان سال خمسى مستقلى به حساب درآمد خودش داشته باشد، و واجب است، هر کدام خمس باقىمانده حقوق و درآمد سالانه خود را در پايان سال خمسى بپردازند.
10)نحوه محاسبه اموال مخلوط باحرام
مال حرامى كه مخلوط به حلال شده از چند صورت برخوردار است:
صورت اول: اين است كه هم مقدار حرام براى شخص معلوم است و هم صاحب آن در اين صورت به اتفاق فقها ، بر او واجب است همان مقدار معلوم را به صاحبش بدهد.
صورت دوم: اين است كه مقدار مال حرام را مىداند ولى صاحب آن را نمىشناسد در اين صورت: حكم مجهول المالك را دارد كه «بايد آن مقدار را به نيت صاحبش صدقه بدهد و احتياط واجب آن است كه از حاكم شرع هم اذن بگيرد» . (توضيح المسائل مراجع، ج ٢ ، م ١٨١۴ )
صورت سوم: اين است كه مقدار حرام را نمىداند ولى صاحبش را مىشناسد مثل اينكه از شخصى بهطور مكرر ربا گرفته اكنون خود شخص را مىشناسد، ولى مقدار رباهايى را كه از او گرفته دقيقاً نمىداند. در اين صورت ، بايد يكديگر را راضى نمايند و چنانچه صاحب مال راضى نشود در صورتى كه انسان بداند چيز معينى مال اوست و شك كند كه بيشتر از آن هم مال او هست يا نه، بايد چيزى را كه يقين دارد مال اوست به او بدهد و احتياط مستحب آن است آن مقدار بيشتر را كه احتمال مىدهد مال اوست به او بدهد. (توضيح المسائل مراجع، م 1815.)
صورت چهارم: اين است كه نه مقدار حرام را مىداند و نه مالك آن را مىشناسد مثل اينكه مىداند از افراد زيادى ربا يا رشوه گرفته است، ولى اكنون نه آن افراد را مىشناسد و نه مقدار رباها را در اين صورت واجب است خمس تمام آن مال را بدهد. ) همان، ج ٢ ، م ١٨١٣ ؛ اجوبه، س ٨٩٣ )
در پايان اين مبحث توجه به اين نكته ضرورى است كه به احتياط واجب بايد خمس مال حلال مخلوط به حرام را از عين همان مال بدهد ولى خمسهاى ديگر را مىتواند از همان چيز بدهد يا به مقدار قيمت خمس كه بدهكار است پول بدهد. (همان، ج2، م 1789.)
راه حلال شدنِ مال حلال مخلوط با حرام
س1)اگر مال حرامى با مال انسان مخلوط شود، آن مال چه حکمى دارد و چگونه حلال مىشود و در صورت علم به حرمت يا عدم علم به آن وظيفه انسان چيست؟
ج) اگر يقين به وجود مال حرام در اموالش دارد، ولى مقدار دقيق آن را نمىداند و صاحب آن را هم نمىشناسد، راه حلال کردن آنها اين است که خمس آن را بپردازد، ولى اگر شک در مخلوط شدن مال حرام با اموال خود داشته باشد، چيزى بر عهده او نيست.
راه حلال شدنِ مال به دست آمده از سرمايه حرام
س2)کسى كه اصل سرمايهاش حرام بوده و مىخواهد زندگى خود را حلال کند تكليفش چيست؟
ج) اگر صاحبان اموال حرام، معلوم هستند، بايد رضايت آنان را جلب کند و اگر صاحبان آن را نمىشناسد و يا به آنها دسترسى ندارد ولى مقدار مال حرام را مىداند حکم مجهولالمالک را دارد كه بايد از طرف صاحبانش به فقير شرعى صدقه داده شود و در اين زمينه بنا بر احتياط واجب از حاکم شرع اجازه گرفته شود و اگر مقدار مال حرام را نمىداند و صاحبان آن را هم نمىشناسد، بايد خمس آن را بپردازد.
من ضیعه الاقرب