اهمیت محکم کاری دراسلام
یكي از مسائلي كه امروزه، تمامي ملل جهان بدان توجه دارند، بحث محكمكاري است. گرفتن چك، سفته، ضامن، ضمانتنامه، وثيقه و سند معتبر، اجبار قرار دادن مهندس ناظر براي هر ساختمان، الزام بيمهنامه براي وسايل نقليه، طراحي بيمههاي مختلف و ... از بحثهاي مهم جهاني است كه براي اطمينان از انجام صحيح كارها و تامين آينده صورت ميپذيرد..
آنچه از بررسي آيات و روايات به دست ميآيد، آن است كه اكثر قوانين اسلام بر اساس محكمكاري پايهريزي شدهاند كه به برخي از آنها اشاره ميشود:
الف. در اعتقادات
1) عقايد؛اعتقادات پايه اصلي هر مکتب و آييني است. وعقايد انسان، در سرنوشت او نقش مهمّى ايفا مي نمايد؛لذابایدمحکم ،استدلالی و برگرفته از منبع وحي و الهي باشد ، نه بر مبناي باطل و مسايل خرافي ولذا گاهي لازم است در امور اعتقادي خود بررسي كنيم؛ حضرت عبدالعظيم حسني گويد كه خدمت امام هادي رسيدم؛ عرض كردم: يا ابن رسول الله! ميل دارم معتقدات ديني خود را بر شما عرضه بدارم. اگر عقائد من درست است، ثابت باشم، فرمود: عقايد خود را اظهار كن. امام پس از آنكه ایشان عقايد خود را بيان ميدارد، ميفرمايد: اي ابوالقاسم! به خداوند قسم! اين عقايد دين خداست كه او را براي مردم برگزيده است. به همين عقايد ثابت باش. خداوند تو را در دنيا و آخرت به همين عقيده ثابت بدارد.
ب) محكمكاري در امور اجتماعي
دين مبين اسلام، پيروان خود را از هر گونه سستي و سهلانگاري منع و به محكمكاري در تمامي امور سفارش نموده ؛ازجمله:
1)در گرفتن پيمان
گرفتن ضمانت اجرايي در امور مختلف، تنها راه انجام صحيح و كامل و به موقع كارها است. اصولاً برنامههايي كه از ضمانت اجرايي قوي و محكم برخوردار نبوده است. كارفرمايان را با مشكلات جدي روبهرو ساخته است.
2)دوست گرفتن
امام صادق(ع) ميفرمايد: «لا تَعتَدَّ بِمَوَدَّةِ أَحَدٍ حَتَّى تُغْضِبَهُ ثَلَاثَ مَرَّات ؛ با كسي (پيمان) دوستي و مودت ايجاد نكن؛ مگر آنكه سه دفعه او را به خشم و غضب آوري
3)وامدادن
امام صادق علیه السلام: «أَرْبَعَةٌ لَا يُسْتَجَاب لَهُم دَعوَةٌ أحَدُهُم رَجُلٌ كانَ لَهُ مَالٌ فَادَانَهُ بِغَيرِ بَينَةٍ يقُولُ اللهُ عَزَّوَ جَلَّ ألَم آمُرْك بِالشَّهادَةٍ»چهار کس ، دعايشان[در بر گرداندن مال] مستجاب نمي شود: يکي از آنها ، مردي است که مالي داشته باشد و آن را بدون گرفتن شاهد ، قرض دهد . خداوند عزيز و جليل مي فرمايد : آيا تو را به گرفتن شاهد امر نکردم؟
خداوند متعال در بزرگترين آيه از قرآن كريم ميفرمايد: یا أَیهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذَا تَدَاینْتُمْ بِدَینٍ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى فَاكْتُبُوهُ وَلْیكْتُبْ بَینَكُمْ كَاتِبٌ بِالْعَدْلِ»اي كساني كه ايمان آوردهايد! هنگامي كه بدهي مدّتداري (به خاطر وام يا داد و ستد)به يكديگر پيدا كنيد، آن را بنويسيد و بايد نويسندهاي از روي عدالت، (سند را) در ميان شما بنويسد.
در اين آيه نوزده دستور مهم درباره وام و داد و ستد مالي بيان شده است ،ازجمله:
1- مدّت بدهكاري، بايد روشن باشد.
2- مقداربدهی ذکرگردد
3- سند با حضور طرفين و به دست شخص سوّمي نوشته شود.
4-اگر بدهكار، سفيه يا ضعيف و ناتوان و يا گنگ و لال بود، سرپرست و وليّ او متن قرارداد را بگويد و كاتب بنويسد؛
5- گواهان بايد دو نفر عادل و مورد اطمينان و رضايت طرفين باشند؛
6-ثبتِ سند به صورت دقيق و عادلانه باشد
7- در معاملات نقدي، اگر چه نوشتن لازم نيست؛ ولي شاهد بگيريد.
8-كاتب و شاهد حقّ ندارند سند را به گونهاي تنظيم كنند كه به يكي از طرفين ضرري وارد شود.
4)تحليل سياسي
دين مبين اسلام، اتقان و محكمكاري را در مسائل سياسي هم لازم دانسته، پرداختن به هر مسئلهاي را بدون تحقيق و بررسي به حال فرد و جامعه مضر ميداند. قرآن كريم ميفرمايد: وَإِذَا جَاءَهُمْ أَمْرٌ مِنَ الْأَمْنِ أَوِ الْخَوْفِ أَذَاعُوا بِهِ وَلَوْ رَدُّوهُ إِلَى الرَّسُولِ وَإِلَى أُولِی الْأَمْرِ مِنْهُمْ لَعَلِمَهُ الَّذِینَ یسْتَنْبِطُونَهُ مِنْهُمْ»و چون خبري، چه ايمني و چه ترس به آنها رسد، آن را در همه جا فاش ميكنند و حال آنكه اگر در آن به پيامبر و واولوالامرشان رجوع ميكردند، حقيقت امر را از آنان درمييافتند.
5)جنگ و مبارزه
«إِذَا لَقِیتُمُ الَّذِینَ كَفَرُوا فَضَرْبَ الرِّقَابِ حَتَّى إِذَا أَثْخَنْتُمُوهُمْ فَشُدُّوا الْوَثَاقَ»(4 / محمد )و هنگامي كه با كافران (جنايتپيشه) در ميدان جنگ روبهرو شديد، گردنهايشان را بزنيد، (و اين كار را همچنان ادامه دهيد) تا به اندازة كافي، دشمن را در هم بكوبيد، در اين هنگام، اسيران را محكم ببنديد.
ج. در امور فردي
1) حفظ مال و جان
رسول خدا(ص) ميفرمايد: «مَن باتَ عَلَي سَطحٍ غَيرِ مُحَجَّرٍ فَأصابَهُ شَيءٌ فَلَا يلُومَنَّ إِلَّا نَفسَهُ» هر كه در شب بر بام بيديوار بخوابد و آزاري به او رسد، جز خود را ملامت نكند.
2)حفظ آبرو
اميرمؤمنان علیه السلام: «مَن عَرَّضَ نَفسَهُ لِلتُّهَمَةِ فَلَا يلُومَنَّ مَن أسَاءَ بِهِ الظَّن» هر كه خود را در معرض تهمت قرار دهد، فرد بدگمان به خود را سرزنش نكند.
3) مراجعه به مردان علم
«فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِنْ كُنْتُمْ لا تَعْلَمُون» اگر نميدانيد، از آگاهان بپرسيد.
اگر ميبينيم اسلام، لزوم تقليد از عالم ديني در فروع دين را واجب دانسته است، و به همين مقدار، بسنده نكرده است، بلكه تحقيق براي يافتن مجتهد اعلم را نيز ضروري دانسته است، به دليل محكمكاري در دريافت صحيح احكام شرع مقدس اسلام و به حداقل رساندن خطا در استنباط احكام ديني است.
4)فهم امورازطریقی اموری مانندمشورت «وَ شاوِرهُم فِي الأمرِ فَإِذا عَزَمتَ فَتَوَكَّل عَلَي الله»
5)نوشتن
اول: براي حفظ علوم.رسول خدا(ص) ميفرمايد: «قَيدُوا العِلمَ بِالكِتَاب »
دوم: دوري از اختلاف
اسلام براي محكمكاري و رفع هر گونه اختلاف، بر نوشتن وصيتنامه به عنوان سندي معتبر تأكيد كرده است. رسول خدا(ص) ميفرمايد: «مَا يَنبَغِي لِامْرِئٍ مُسْلِم أن يَبِيتَ لَيلَةً إِلّا وَ وَصِيَّتُهُ تَحتَ رَأسِهِ» بر هيچ مسلماني سزاوار نيست كه شبي را سپري كند؛ مگر اينكه وصيتش زير سرش باشد.
6)كار
ازاموري که بايد اتقان و محکم کا ري در آن لحاط شود، کاري است که به انسان سپرده مي شود. رسول اكرم(ص): «إِنَّاللهَتَعَالَي يُحِبُّ إِذَا عَمِلَ أحَدُكُم عَمَلاً ان يتقنه» خداوند تعالي دوست دارد كه هر گاه فردي از شما كري كند آن را محكم (و بيعيب) انجام دهد.
عبدالله بن سنان از حضرت امام جعفر صادق(ع) روايت ميكند كه: «سعد بن معاذکه ازدنیارفت رسول خداقبرش رامحکم و فرمود: «إِنِِّي لَاعلَمُ أنَّهُ سَيَبلَي وَ يَصِلُ إِلَيهِ البَلاءُ وَ لَكِنَّ اللهَ يُحِبُّ عَبداً إِذَا عَمِلَ عَمَلاً أحكَمَهُ» ميدانم كه اين قبر ، به زودي فرسوده ميشود و ميپوسد؛ ولي خدا بندهاي را دوست دارد كه چون كاري انجام دهد، آن را درست و استوار به انجام برساند (و سرسري نگيرد.)
7)ساختمان
امام صادق(ع) دربارة استحكام بنا مي فرمايد: «مَن بَنَي فَاقتَصَدَ فِي بِنَائِهِ لَم يؤجَر»هر كه ساختماني بسازد و از آن كم بگذارد، ا جري ندارد.تأكيد اين روايت بر اين است كه نبايد به خاطر ارزانسازي، از نكات ايمني و استحكام بنا كاست.
8)سفر
اسلام نيز براي رفع هر گونه مشكل در سفر، به نكات بسياري توجه ميكند كه به چند مورد اشاره ميشود:
اول: تنها مسافرت نكردن؛
در وصيت رسول خدا به امام علي: «يَا عَلِيُّ لَا تَخرُج فِي سَفَرٍ وَحدَكَ فَإِنَّ الشَّيطَانَ مَعَ الوَاحِدِ وَهُوَ مِنَ الاِثنَينِ أبعَدُ » تنها آهنگ سفر مكن كه شيطان با يك نفر است و او از دو نفر دورتر است.
دوم: همراه داشتن وسايل ضروري؛
سوم: مراقبت از اموال؛
چهارم: مراقبت از خود؛
پنجم: انتخاب مكان مناسب استراحت
رسول خدا مي فرمايد: «إيَّاكُم وَ التَّعرِيسَ عَلَي ظَهرِ الطَّريقِ وَ بُطونِ الأودِيَةِ فَإِنَّهَا مَدَارِجُ السِّبَاعِ وَمأوَي الحَيَّات؛ بپرهيز از اينكه شبانه در وسط راه و يا وسط بيابان، فرود آييد كه آنجاها مكان رفت و آمد درندگان و مارها است.
ششم: حركت نکردن از بيراهه
امام علي ميفرمايد: «عَلَيكُم ... وَ الجَادَّةِ وَ إِن دَارَت» بر شما باد مسافرت كردن از جاده، اگر چه دور بزنيد [و راه دورتر شود].
خلاصه آنكه اسلام بر اتقان و محكمكاري در همة امور فردي، اجتماعي، سياسي و نظامي تاکيد دارد. و توجه به اين نكته ضروري است كه بسياري از سستيها و كوتاهيها قابل جبران نخواهد بود.
من ضیعه الاقرب