اهمیت امربه معروف ونهی ازمنکردرقرآن
اولين وظيفه انبيا
قرآن، اولين وظيفه همه انبيا را امر به معروف و نهى از منكر مىداند و مىفرمايد:
وَلَقَدْ بَعَثْنَا فِي كُلِّ أُمَّةٍ رَّسُولاً أَنِ اعْبُدُواْ اللّهَ وَاجْتَنِبُواْ الطَّاغُوتَ سوره نحل، 2- نشانه بهترين امّت
كُنْتُمْ خَيْرَ اُمَّةٍ اُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْروُفِ وَ تَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَر (13)
3- همطرازانبیاء
ِانَّ الَّذِينَ يَكْفُرُونَ بِآيَاتِ اللَّه وَيَقْتُلُونَ النَّبِيِّينَ بِغَيْرِ حَقّ وَيَقْتُلُونَ الَّذِينَ يَأْمُرُونَ بِالْقِسْطِ مِنْ النَّاس فَبَشِّرْهُمْ بِعَذَابٍ أَلِيم آل عمران /21
اهمیت امربه معروف ونهی ازمنکردرروایات
1-امیرمؤمنان(ع) میفرماید:
« وَ مَا أَعْمَالُ الْبِرِّ کُلُّهَا وَ الْجِهَادُ فِی سَبِیلِ اللَّهِ عِنْدَ الْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْی
عَنِ الْمُنْکَرِ إِلَّا کَنَفْثَةٍ فِی بَحْرٍ لُجِّی» (نهج البلاغة، حکمت ۳۷۴)
2- إنَّ الأمرَ بِالمَعروفِ وَالنَّهيَ عَنِ المُنكَرِ سَبيلُ الأنبياءِ ، وَمِنهاجُ الصُّلَحاءِ ، فَريضَةٌ عَظيمَةٌ بِها تُقامُ الفَرائضُ ، وتَأمَنُ المَذاهِبُ ، وتَحِلُّ المَكاسِبُ ، وتُرَدُّ المَظالِمُ ، وَتَعمُرُ الأرضُ ، وَيُنصَفُ مِنَ الأعداءِ ، وَيَستَقيمُ الأمرُ؛ كافى، ج5، ص56، ح1
امر بمعروف و نهى از منكر راه و روش پيامبران و شيوه صالحان است و فريضه بزرگى است كه ديگر فرايض به واسطه آن بر پا مىشود، راهها امن مىگردد و درآمدها حلال مىشود و حقوق پايمال شده به صاحبانش برمىگردد، زمين آباد مىشود و (بدون ظلم) حق از دشمنان گرفته مىشود و كارها سامان مىپذيرد.
شرایط امر به معروف ونهی از منکر
1-آگاهی و بصیرت یعنی شناخت معروف و منکر؛
بر همین اساس است که ائمه دین فرمودهاند، جاهل بهتر است امر به معروف و نهی از منکر نکند چرا؟ «لانه ما یفسده اکثر مما یصلحه»
ممکن است کسی بگوید چون نمیدانیم واجب نیست. ولکن در قیامت از عالم سؤال میشود، از جاهل هم سؤال میشود. عالم جوابی ندارد. به جاهل گفته میشود
«هلا تعلمت» چرا یاد نگرفتی.
2-احتمال بدهد كه امر و نهي او تأثير ميكند .
احتمال اثر يعنی احتمال نتيجه دادن .
3- بداند كه معصيت كار بنا دارد دوباره كار زشت را انجام دهد. بنابر اين اگر ميداند ديگر آن كار را انجام نخواهد داد، لزومي ندارد امر يا نهي كند.
4- در امر و نهي مفسدهاي نباشد. پس اگر بداند يا گمان كند اگر امر يا نهي كند، ضرر جاني يا مالي يا آبرويي به او وارد ميكنند، واجب نيست.
البته این شرط کلیت ندارد و وقتی که دین در خطر باشد حتی تقیه هم حرام است واگر ضرر جانی و مالی هم داشته باشد باید امر ونهی کرد
شرایط اجرایی امر به معروف و نهی از منكر :
1) حسن نيت و اخلاص است .
2) اجتناب از تجسس و مداخله دراموری كه مربوط به زندگی خصوصی مردم است
3) به جای گفتن باعمل نیک امرونهی کن ، «کونوا دعاه للناس بغیرالسنتکم »
از امیرالمومنین در نهج البلاغه ، خ 175:«أيُّها النّاسُ، إِنِّي، واللهِ، ما أحُثُّكُمْ على طاعةٍ إِلاّ وأسْبِقُكُمْ إِليْها، ولا أنْها كُمْ عنْ معْصِيةٍ إِلاّ وأتناهى قبْلكُمْ عنْها.
اى مردم!به خدا سوگند من شما را به هيچ طاعتى وادار نمىكنم مگر اينكه پيش ازشما خودم به آن عمل مىكنم و شما را از معصيتى نهى مىكنم مگر اينكه خودم پيش از شمااز آن كنارهگيرى مىنمايم
عمل جمعی و گروهی :جایی که عمل اگر فردی باشد چندان مفيد فايدهای نيست ، همكاری و همفكری و مشاركت لازم است
منطق حکمفرماشود :در كار معروف و منكر بايد تدابيرعملی انديشيد. امر به معروف و نهی از منكر از كارهائی است که شارع در اختيار عقل ما و فكر ما و منطق ما گذاشته است
مراحل امر به معروف ونهی از منکر
1- اگر دوست شما دچار منکری شد باید نسبت به او بیاعتنایی کنید و آن صمیمیتی را که سابقاً به او نشان میدادید، بعد از این نشان ندهید. البته بشرطی که اورامتنبه کند. و الا چه بسا کسی باشد که از قطع رابطه استقبال هم بکند و آزادتر دنبال منکرات و کارهای زشت برود.
2- مرحله زبان: مرحله پند و نصیحت و ارشاد. چراکه گاه ازروی جهل ویامتاثرازتبلیغات مرتکب منکر شده واحتیاج به مربی دارد.
3- مرحله عمل :آنجا که انزجارازگناه ویازبان اثرندارد، باید وارد عمل شد؛ والبته معنای وارد عمل شدن تنها زور گفتن نیست.
امیرمؤمنان(ع) درباره پیامبر اعظم (ص) میفرماید: «طبِيبٌ دَوّارٌ بِطبّهِ، قَد اَحكَمَ مَرَاهِمَهُ وَ اَحْمَي مَوَاسِمَهُ يَضَعُ ذَلِكَ حَيْثُ الحَاجَة اِلَيه، مِن قـلوبٍ عُمْي وَ اذانٍ صُمّ وَ اَلسِنةٍ بُكمٍ، مَتتبعٌ بِـدَ وَائِهِ مَـوَاضِعَ الغـفلَةِ وَ مَواطِنَ الحَيرَة.»( نهج البلاغه ، خ107)
اميرالمؤمنين فرمود: پيامبر؛- پزشک سيّار است: او براي درمان بيمارانش حركت ميكند و خود به سراغ آنان ميرود. (چرا که برخي از پزشکان مينشينند تا بيمار به نزدش برود. يکي از فرقهاي نبي و رسول در همين موضوع است.)
اهمیت شیوه ها
پيامبر اكرم فرمود: هر كسى امر بمعروف مىكند، بايد شيوهاش نيز معروف باشد:
1) توجه به كرامت انسان
2) جلوگيرى از زمينههاى گناه
1 - جداسازى وسيله گناه از انسان.
2 - جداسازى دو نفر كه اگر با هم باشند، گناه مىكنند.
3 - جداسازى انسان و محل گناه
4 - جداسازى انسان و زمان گناه
5 - جداسازى انسان و دلّال گناه.
3) پر كردن ايام فراغت
يكى از راههاى جلوگيرى از گناه، پر كردن ايام فراغت است. به همسر پيامبر (ص)،
(ام سلمه) گفتند: شما كه ديگر پير شدهاى، چرا كار مىكنى؟ گفت: اگر انسان بىكار باشد، دست به فتنه مىزند
4)شیوه آئینه وار
حديثى از پيامبر اكرم صلى الله عليه و اله نقل شده است كه فرمود:
المؤمن مرأة المؤمن ؛ يعنى : مؤمن آئينه مؤمن است
اگر در اين حديث كوتاه دقت كنيم، نكاتى درباره شيوه امر به معروف درك مىكنيم؛ از جمله:
1 - آئينه از روى صفا عيب را مىگويد، نه از روى انتقام و غرض و ....
2 - آئينه زمانى عيب را نشان مىدهد كه خودش گرد و غبار زده نباشد.
3 - آئينه مراعات مقام و مدال را نمىكند.
4 - آئينه عيب را بزرگتر از آنچه هست، نشان نمىدهد.
5 - آئينه همراه با نشان دادن عيب، نقاط قوّت را نيز نشان مىدهد.
6 - آئينه عيب را روبهرو مىگويد نه پشت سر.
7 - آئينه عيب را بى سر و صدا مىگويد.
8 - آئينه را اگر شكستى و خردههاى آن را برداشتى، باز همان خردهها زشت و زيبايى را نشان مىدهد. مؤمن را اگر تحقير كردى و او را شكستى، باز دست از حرفش بر نمىدارد.
9 - آئينه عيب را در دل خود نگه نمىدارد و همين كه از كنارش رد شدى، عيب از صفحه او پاك مىشود.
10 - اگر آئينه عيب مرا گفت، بايد خودم را اصلاح كنم؛ نه آنكه آئينه را بشكنم.
اى غزالى گريزم از يارى كه اگر بد كنم نكو گويد
مخلص آن شوم كه عيبم را همچو آيينه رو به رو گويد
نه كه چون شانه با هزار زبان پشت سر رفته و مو به مو گويد
5) آمادهسازى
همان طورکه شكررا تبديل به شربت می کنند تا قابل استفاده همگان شود. گاهى بيان حق نياز به مقدمات و نهى از منكر نياز به زمينهسازى دارد..
6) شیوه تلقين
چه بسيارند افرادى كه از انجام معروف هراس دارند ویاجدا شدن از بعضى منكرات را براى خود محال مىپندارند و فكر مىكنند كه چون معتاد به خلافى شدهاند، ديگر نمىتوانند تغيير موضع بدهند. و تلقين صحيح می تواند در اين زمينه كارگشا باشد.
7-شیوه استفاده از هنر
نقش هنر در دعوت به فساد و انحراف، بر كسى پوشيده نيست. سامرى توسط هنر مجسمهسازى خود توانست مردم را منحرف كند. قصه گويى يك هنر است
8) ازخوبيها هم بگوئيم
9)اميد دادن
گاهى انسان گنهكار خود را بدبخت و محروم مىپندارد و با خود مىگويد:
چون قامت ما براى غرق است در كم و زياد او چه فرق است
10) تغافل
11)توجه به ظرفیت افراد
12) همه معایب رایک جانگفتن
13)شیوه ایجادمحبت
14) شيوه محبت
1 - مردى شامى به امام حسن مجتبى عليهالسلام جسارت كرد. حضرت، ايشان را به منزل بردند و چنان مورد تفقد قرار دادند كه او از حرفهاى خودش شرمنده شد
2- يكى از بستگان خليفه دوم به امام كاظم عليه السلام توهين كرد. مردم خواستند او را بكشند. امام اجازه نداد. ..
15- استمداد از وجدان
شخصى نزد پيامبر اكرم صلى الله عليه و اله آمد و گفت: من فردى زناكارم.
حضرت فرمود: آيا حاضرى كسى با ناموس تو اين كار را بكند؟
گفت: نه! پيامبر عزيز فرمود: پس تو نيز اين كار را نكن!
16- تحريك عواطف
تحريك عواطف يكى از اهرمهاى بسيار قوى در امر به معروف و نهى از منكراست . قرآن کریم مىفرمايد: كسى غيبت ديگرى را نكند؛ زيرا ديگرى هم برادر توست و آبروى او، محترم است. او كه حضور ندارد تا از خود دفاع كند. آيا كسى دوست دارد گوشت برادر مرده خود را بخورد؟
شخصى به مادرش تندى كرد. روز بعد، امام صادق عليه السلام او را ديد و امام به او فرمود: الا علمت ان بطنها منزلك و حجرها مهدك و ثديها غذائك فلا تغلظ لها. چرا با مادرت تندى كردى؟ مگر نمىدانى كه شكم مادرت منزل تو بود؟ دامان مادرت گهواره تو بود؟ پستان مادرت غذاى تو بود؟ سپس فرمود: پس با او خشن نباش.
17- مخفيانه باشد
18) مختصر باشد
در حديث مىخوانيم: اذا وعظت فاوجز؛ هرگاه كسى را موعظه مىكنى؛ خلاصه بگو!
19) شيوههاى آموزشى
الف: بیان فلسفه احکام
ازآنجایی که اوامر و نواهى بر اساس منطق و دليل است بیان آنها براى مردم به نتیجه رسیدن راتسریع می بخشد؛ازاین رو،در آيات و روايات به بسيارى از دلائل اشاراتى شده است. از جمله:
دليل فرمان نماز، اَقِمِ الصَّلوةَ لِذِكْرِى. اَلا بِذِكْرِ اللّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوب.
دليل ديگر نماز، تشكر از خداوند است اُعْبُدُوا رَبَّكُمُ الَّذى خَلَقَكُم.
دليل سوم نماز آن است كه نماز شما را از فحشا و منكر باز مىدارد. اِنَّ الصَّلوةَ تَنْهى عَنِ الْفَحْشَاءِ وَ الْمُنْكَر.
ب : آگاهى دادن
امام رضا عليه السلام فرمود:. ان الناس لو عرفوا محاسن كلامنا لا تبعونا.
پيامبر اكرم صلى الله عليه و اله با زنى گفتگو مىكرد. شخصى از كنار حضرت عبور كرد. حضرت فرمود: اين همسر من است. بهتر آنكه من تو را آگاه كنم تا مبادا فكر ديگرى تو را به گناه وادارد.
ج : آسان سازى
يكى از راههاى امر به معروف و نهى از منكر آن است كه ما كار را امكانپذير و شدنى قلمداد كنيم و به مردم بگوئيم: انجام دادن معروف، كار آسانى است.
در قرآن و روايات، نمونههايى به چشم مىخورد كه انسان اگر اراده داشته باشد، همه چيز براى او آسان مىشود. همسر فرعون در كاخ طاغوت حامى موسى بود. ساحرانى كه براى مبارزه با موسى آمده بودند، يكباره از طرفداران موسى شدند.
20) شیوه الگوسازى
ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلاً لِلَّذِينَ امَنُوا امْرَاَةَ فِرْعَوْن.
لَقَدْ كانَ لَكُمْ فى رَسُولِ اللَّهِ اُسْوَةٌ حَسَنَةٌ.
در بسيارى از كارها نياز به معرفى افراد الگو و نمونه و خط شكن وجود دارد.
21) شیوه تدریج
شرابخوارى در چند مرحله منع شد:
مرحله اول - قرآن فرمود: از انگور، هم رزق نيكو ساخته مىشود و هم مايع مست كننده. و اين مطلب اشاره به اين است كه مايع مست كننده نيكو نيست.( تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَكَرَاً وَ رِزْقَاً حَسَناً.
مرحله دوم - قرآن فرمود: گرچه در قمار و شراب منافعى به چشم مىخورد، ولى ضرر آنها بيشتر است. با اين بيان، منكر بودن شراب را اعلام مىكند. و مَنافِعُ لِلّناسِوَ اِثْمُهُما اَكْبَر مرحله سوم - قرآن فرمود: هنگام نماز، مست نباشيد. لا تَقْرَبُوا الصَّلوَة وَ اَنْتُمْ سُكارَى.
مرحله چهارم - قرآن فرمود: شراب بكلّى حرام است؛ خواه مست بشويد يا نشويد؛ كم باشد يا زياد؛ هنگام نماز باشد يا غير نماز اِنَّما الْخَمْرُ وَ الْمَيْسِرُ ... رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّيْطان.
22)شیوه تكرار
انسان بقدرى فراموشكار است كه تذكر گاه به گاه نيز براى او كافى نيست. لذا قرآن مىفرمايد: خدا را زياد ياد كنيد! وَ اذْكُرُوا اللَّهَ ذکراكَثِيراً.
ياد خدا غذاى روح است كه بايد همچون غذاى جسم تكرار شود. آيه شريفه بِسْمِ اللَّهِ اْلَّرحْمنِ الرَّحِيم، يكصدوچهارده بار در قرآن تكرار شده است. اسلام به ما سفارش كرده است كه اگر سر سفره چند نوع غذا بود، براى مصرف هر نوع، يك بار بِسمِ اللَّه بگوييد.
23) شیوه جایگزینی
1 - گروهى فاسد براى انجام خلاف به سراغ مهمانان زيبا روى حضرت لوط آمدند، لوط (ع) به آنها گفت: «من حاضرم دخترانم را به عقد شما در آورم تا شما از فكر منكرى كه نسبت به مهمانان من داريد، بيرون آييد.» هوُلاءِ بَنَاتِى هُنَّ اَطْهَرُ لَكُم
در اين ماجرا، حضرت لوط از طريق ارائه معروف جلو منكر را مىگيرد؛ يعنى با ارائه طرح ازدواج دخترانش به جنگ با لواط مىرود.
2- حضرت على (ع) فرمود: «اگر خليفه دوم ازدواج موقت را حرام نمى كرد، هيچ كس جز افراد شقى مرتكب زنا نمى شد.» ما زنى الاشقى (59)
24) توجه به زمان ومکان
در روايات مىخوانيم: هنگام مسافرت، همسر خود را به تقوى سفارش كنيد؛ زيرا در آستانه جدايى، علاقه ها اوج مىگيرد و زمينه پذيرش در انسان زياد مىشود.»
ویا مىخوانيم: در زمانى كه غضبناك هستيد، كسى را ادب نكنيد؛ زيرا در معرض افراط هستيد.»
، ماه رمضان، در صحراى عرفات و هنگام نزول باران، روايات مخصوصى آمده است.(63)
25) غير حضورى و مكاتبهاى
26)سكوت
حضرت على (ع) مىفرمايد: رب سكوت ابلغ من كلام.
اخم كردن
گاهى در برابر منكرات بايد چهره در هم كشيد و اخم كرد. پيامبر اكرم (ص) دستور دادند: «گناهكاران را با قيافه عبوس ملاقات كنيد!» امرنا رسول الله (ص) ان نلقى اهل المعاصى بوجوه مكفهرة.
27) اعراض
گاهى نهى از منكر از طريق اعراض است. بى اعتنايى و قهر گاهى مىتوانند مؤثر باشند. قرآن بارها به پيامبرش مىفرمايد: از فلان گروه اعراض كن؛ «اَعْرِضْ عَنْهُم». آنان را رها كن؛ «ذرهم».
در تربيت فرزند نيز، در بعضى مراحل قهر و اعراض موقت والدين لازم است؛ ولى كتك زدن نهى شده است.( واهجره ولاتطل و لاتضرب
28)تنبيه
جریان سمرةبن جندب كه در باغ يكى از ياران پيامبر درختى داشت. وبه بهانه آن سرزده وارد می شدورسول خداباهرشیوه ای بنابراصلاح اوداشتندفایده نبخشیدودرنهایت اوراتنبیه کردند. (70)
حضرت على (ع) در طواف ديد كه مردى نگاه ناروايى به زنى دوخته است. ابتدا او را نهى فرمود؛ اما آن مرد اعتنايى نكرد. امام سيلى محكمى به صورت جوان هرزه زد. جوان نزد خليفه دوم شكايت كرد. او گفت:
( و انك عين الله و ضربتك يدالله.)
«چشم خدا تو را ديده و دست خدا بر تو زده است.»
(منبع:امربمعروف ونهي ازمنكر ؛محسن قرائتي)
من ضیعه الاقرب