بافت‌ كلي‌ نهج‌البلاغه‌

يكي‌ از زمينه‌هاي‌ شناخت‌ نهج‌البلاغه، آشنايي‌ با ظاهر كتاب‌ و بافت‌ كلي‌ آن‌ است.
سيدرضي(ره) نهج‌البلاغه‌ را در سه‌ بخش‌ جداگانه‌ تنظيم‌ كرد كه‌ عبارت‌ است‌ از خطبه‌ها، نامه‌ها و كلمات‌ كوتاه.

فصل اول: خطبه ها

(جمعاً 239 خطبه، طبق نقل فیض السلام و 241 خطبه، طبق نقل صبحی صالح)

این خطبه ها،  مجموعه ای سخنرانی های امام(ع) بوده است. در اغلب موارد مرحوم سید رضی بخشی از یک خطبه را نقل می کند. در نهج البلاغه این فصل با عنوان «باب المختار من خطب امیرالمؤمنین(ع)» آمده است.                                                                                                                                 دوران صدور، شأن نزول، سخنرانی های آن حضرت را می تواند در موارد زیر خلاصه کرد:

الف- سخنرانی های قبل از خلافت و زمامداری (دوران سکونت و پیدایش توطئه ها پس از پیامبر(ص) و اختلاف نظر در رابطه با مسأله ی امامت و توطئه ی سقیفه: خطبه های 172،139،67و5)(2).

ب- هنگام خلافت و زمامداری، شامل تعیین خط مشی حکومت عادلانه ی اسلامی (خطبه های 62،15،16 و229).

سخنرانی های اخلاقی در جمع مردم (230،145،195،193،192،191،141،140،132،129،117،110،42،28،23،21،20،10،8و...).

سخنرانی های سیاسی (خطبه74،71،233،105،98،39،3،37،41،50،3،26 و...)

سخنرانی ها در جهت افشاگری های ضروری(خطبه3،4،7،30،35،125،127،148،162 و...)

نیز سخنرانی هایی در زمینه ی جامعه شناسی، آینده نگری (الملاحم) موضع گیری امام(ع) در برابر تهدیدها، سخنرانی قبل از شهادت، قبل از جنگ، آموزش نظامی، دعاها و اعتقادات، که بخش اعظم نهج البلاغه را شامل می شود.

فصل دوم: نامه ها  :تعدادی از نامه های امام(ع) به دوستان، دشمنان، فرمانداران نظامی، استانداران و دیگر مسؤولان کشوری، که با عنوان «الکتب» یا «الرسائل» آمده و در مجموع 79 نامه است.

با نگاهی اجمالی به مضمون این نامه ها، که همراه با برخی از وصیت نامه های حضرت است، عناوین زیر را می توان استخراج کرد:  - نامه های اخلاقی، پند و اندرز: نامه 47 ،31 ،22و3.  - نامه های افشاگری و آگهی بخشی به مردم: نامه 55،54،48،44،39،37، 32،30، 28، 17،10،9،7،6،75،73،65و64.  - نامه های به مسئولان گردآوری مالیات: نامه 26و25.

- نامه ی قدردانی از مردم: نامه2.    نامه های به مردم شهرها: نامه 57،58،62، 74، 38 و 29.

- وصیت به خویشان: نامه23.                            

 - نامه های به فرماندهان نظامی: نامه 4 ،13 ،8 ،24و51.

- نامه های به سربازان اسلام و آموزش نظامی: نامه 11و14   - نامه های جهت مشخص کردن شیوه ی کشورداری: نامه 5و53.  - نامه به فرمانداران و استانداران: نامه5 ،18 ،19 ،20 ،21 ،27 ،33 ،34 ،35 ،41،40، 42 ،45 ،46 ،52 ،53 ،56 ،59 ، 60 ،61و63.)

فصل سوم: کلمات کوتاه و حکمت آمیز نهج البلاغه

مرحوم سید رضی در این فصل 480 کلمه کوتاه و احیاناً مفصل و شبیه به یک خطبه را گردآوری کرده است. اما همه ی کلمات قصار حضرت همین ها نیست، زیرا تنها علامه آمدی (متوفی 588 هـ، 183 سال پس از تألیف نهج البلاغه) پس از بررسی منابع روایی، حدود 15 هزار کلمه حکمت آمیز از امام(ع) را شناسایی و در کتب غرر الحکم جمع آوری نموده است.

هر یک از کلمات قصار گنجینه ای از معرفت و چراغی فراراه بشریت است. این سخنان حاوی صدها مطلب و عنوان مفید و مهم می باشد که به نیازهای فکری فرد و جامعه پاسخ می دهد. برخی از آنان عبارتند از:

1) عقیدتی: حکمت 78 ،79 ،250 ،178،و...؛

2) سیاسی: حکمت 1 ،6 ،215 ،340 ،363 ،441 ،183 ،194 ،209، 263و...؛

3) علمی: حکمت 128 ،206 ،400و...؛

4) روان شناسی: حکمت 91 ،118، 143 ،167، 175، و...؛

5) جامعه شناسی: حکمت 102، 114، 369، 468، و...؛

6) اخلاقی: حکمت 2 ،3، 4 ،5 ،12، 28 ،33 ،126، 410، 161، 223، 234؛

7) بهداشتی: حکمت 128 ،397؛

8) نظامی: حکمت 11، 52، 233، 307 ،318؛

9) روابط اجتماعی: حکمت 34 ،35 ،1 ،33 ،50؛

10) مردم داری: حکمت 268، 293 ،346، 360 ،410؛

11) مردم شناسی: حکمت 120، 123، 172، 372، 295، 199، 269، 350؛

12) شیوه حکومت داری: حکمت37، 387 ،332 ،263 ،222و176؛

13) آینده نگری: حکمت 102، 369، 464، 468؛

14) ارزش علم: حکمت 338 و366؛

15) خودسازی: حکمت25 ،24 ،23، 87، 326، 349 ،417؛

16) اهل بیت(ع): حکمت109 ،111 ،112؛

17) تفسیر قرآن: حکمت 270، 313، 93، 99و31؛       

        18) خطاطی: حکمت315.                                                                                              مطالب متنوع و ارزشمند نهج البلاغه منحصر به عصر و زمان خاصی نیست و هرچند سید رضی(قدس سره) آن را نهج البلاغه، یعنی راه بلاغت یا راه های بلاغت نامیده است، اما با سیری کوتاه در معارف بلند آن در می یابیم که این مجموعه ی بی نظیر را همچنین باید نهج الحیاه، نهج الحکومه، نهج الفلاح، نهج السعاده و السلامه نامید. نهج البلاغه اخ القرآن است. در مورد پیامبر(ص) گفته اند: «کان خلقه القرآن»، درباره ی علی(ع) نیز باید گفت:» کان خلقه نهج البلاغه». آری این کتاب تفسیر دین، راه گشای فصاحت و بلاغت، کتاب ارشاد و آموزش سنت و سیاست، حکمت و حکومت، کتاب اخلاق و تهذیب نفس، رهبری و رهروی، دستورالعمل چگونه بودن، مرامنامه ی هستی، قانون حمایت، طراز زیستن، نردبان تعالی، ابراز معرفت خدا و خود، رسواگر چهره ی نفاق، و افشاگر شرک است.

نهج البلاغه، دلبستگی به دنیا را تحقیر می کند تا آخرت را بزرگ بدارد. راه را از چاه می شناساند، و از هر مقوله مقاله ای دارد، برای هر دردی درمانی و برای هر نیازی پاسخی، و کتاب همیشه و همه است                                                          

    (دشتی،1375، 9- 17) .(منبع: نشریه اندیشه حوزه، شماره85)

اطلاعاتی از نهج البلاغه

1. نهج‌البلاغه داراي 241 خطبه 79 نامه  و480 حكمت مي‌باشد.

2- طولاني‌ترين خطبه، خطبه 192 مي‌باشد كه به خطبه قاصعه مشهور است. و كوتاهترين خطبه، خطبه 61 نهج‌البلاغه است، كه در مورد خوارج مي‌باشد(لا تقاتلوا الخوارج ...)

3- طولاني‌ترين نامه، نامه53 وكوتاهترين نامه، نامه 79 است .طولاني‌ترين حكمت، حكمت 147 خطاب به كميل بن زياد نخعي و كوتاهترين حكمت، حكمت 187 مي‌باشد كه درباره كوچ كردن از دنيا است. «الرحيل و شيك» كوچ كردن(از دنيا) نزديك است! و حكمت 418 كه درباره صبر و بردباري مي‌باشد«الحلم عشيره» حلم و بردباري قوم و عشيره است. نخستين خطبه على عليه السلام در فرمانداريش در مدينه، نام: خطبه ى 87.آخرين سخنان على عليه السلام در بستر شهادت، نام: نامه 47 نهج البلاغه.

4-آخرين جمله نهج‌البلاغه درباره دوست مي‌باشد كه مي‌فرمايد: «اذا احتشم المؤمن اخاه فقد فارقه». به خشم آوردن و شرمنده ساختن دوست مقدمه جدايي از دوست است.

5-نام«قرآن» 41 بار در نهج‌البلاغه ذكر شده (توضيح اينكه مراد فقط كلمه قرآن است) البته در نهج‌البلاغه ازقرآن تعبيرات ديگري شده است مثلا «كتاب»، «كتاب الله»، «كتابه» و غيره.

6- از مجموع 241 خطبه نهج‌البلاغه 86 خطبه موعظه و يا لااقل مشتمل بر يك سلسله مواعظ است مانند خطبه 176 كه با جمله «انتفعوا ببيان الله» آغاز مي‌شود و خطبه 192 كه به خطبه قاصعه و خطبه 193 كه به خطبه متقين معروف است. و از مجموع 79 نامه در نهج‌البلاغه، 25 نامه تماما موعظه و يا متضمن جمله‌هايي در نصيحت و اندرز و موعظه است. مانند نامه 31 به فرزند عزيزش امام مجتبي ـ عليه السلام .                                                  

و فرمان معروف آن حضرت به مالك اشتر كه طولاني ترين نامه‌ها است(نامه 53) و نامه 45 كه همان نامه معروف آن حضرت به عثمان بن حنيف والي بصره است. و از مجموع 480 حكمت موجود در نهج البلاغه تماما مشتمل بر پند، اندرز و نصيحت و موعظه مي‌باشد.

7- 87 آيه از 43 سوره قرآن در نهج البلاغه آمده. ونیز 16 حديث نبوي درآن ذكر شده است.

8- پنجاه و يك بار كلمه«محمد ـ صلي الله عليه وآله ـ درنهج آمده است.

9-اسامی پیامبران:حضرت محمد ـ صلي الله عليه وآله ـ ، سليمان بن داود. در خطبه 182 ؛حضرت داود عليه السلام { خطبه 160 } حضرت عيسي عليه السلام

حضرت موسي با بردارش هارون { خطبه 192، شماره 42 } و خطبه 160، شماره 16 }

10. نام شهرهایی که در نهج البلاغه ذكر شده است؟ . *انبار،: شهرى در شرق فرات و غرب بغداد، خطبه 27، حكمت 37 و 261 * اهواز، نامه 20* بحرين، نامه 42*بصره * حجاز، كلام 31، نامه 41 و 45، *دجله، خطبه 48*ذوقار، محلى ميان كوفه و واسط، خطبه 33*ربذه، صحراى بى آب و علف در نزديكى مدينه، كلام 130* سقيفه بنى ساعده، كلام 67، نامه 28*ساحل فرات، خطبه 48*سواد، يكى از نامهاى  عراق خطبه3* كوفه، بصره، شام، يمن، حجاز، عراق، مكه، مدينه، مصر. آذربايجان،و...

11- نام سه استان از استانهاي ايران كه حضرت علي ـ عليه السلام ـ فرماندار براي آنجا اعزام نمود؛ استانهاي فارس، كرمان، اهواز، كه فرماندار حضرت علي (عليه السلام )در اين شهرها عبدالله بن عباس بود.

12- نام هشت پرنده در نهج‌البلاغه ذكر شده است كه عبارتند از: كركس، خفاش، طاووس، كلاغ، خروس، عقاب، كبوتر، شترمرغ.

و نام سيزده حيوان در نهج‌البلاغه ذكر شده است كه عبارتند از: فيل، گرگ، اسب، گوسفند، شتر، سوسمار، نهنگ، افعي، كفتار، شير، گورخر، مار، بز.

ونام سه حشره در نهج‌البلاغه ذكر شده است كه عبارتند از: خنفساء(سوسك)، ملخ، عنكبوت.

13-در نهج البلاغه از جمله كلماتى كه زياد به آن تكيه شده كلمه تقوى است كه حتى خطبه اى طولانى به نام متقين وجود دارد كه على "ع" بيش از صد صفت و بيش از صد رسم از خصوصيات معنوى و مشخصات فكرى و اخلاقى و عملى متقيان را ذكر كرده است.

14- بزرگترين شرح فارسى بر نهج البلاغه:

نام: شرح استاد محمد تقى جعفرى، توضيحات: تا خطبه 151، بيست و چهار جلد شده است

وبزرگترين شرح عربى بر نهج البلاغه، نام: شرح ابن ابى الحديد، در 20 جلد .وخويى با مستدرك آن 21 جلد