حقوق والدین
امام سجاددربیان حقوق والدین فرمود:
وأما حق أمك أن تعلم أنها حملتك حيث لا يحتمل أحد أحدا ، وأعطتك من ثمرة قلبها ما لا يعطي أحد أحدا ، ووقتك بجميع جوارحها ، ولم تبال أن تجوع وتطعمك وتعطش وتسقيك ، وتعرى وتكسوك وتضحى وتظلك ، وتهجر النوم لأجلك ووقتك الحر والبرد لتكون لها ، وأنك لا تطيق شكرها إلا بعون الله وتوفيقه
حق مادرت آن است که بدانی، او تو را حمل کرد به گونه ای که هیچ کس، دیگری را چنین حمل نمی کند و از شیره جانش به تو بخشید که هیچ کس به دیگری نمی بخشد. و با تمام وجودش از تو نگهداری کرد و برایش مهم نبود که خودش گرسنه بماند و به تو غذا بدهد، خود تشنه باشد و به تو آب بیاشامد، خودش برهنه باشد و به تو لباس بپوشاند، خودش در مقابل آفتاب باشد و تو را زیر سایه نگهدارد، از خواب خود به خاطر تو چشم بپوشد. او تو را از گرمای تابستان و سرمای زمستان حفظ کرد. [مادر همه این رنجها را تحمل کرد،] تا تو برای او باشی. تو توانایی شکرگزاری از مادرت را نداری، مگر با یاری و توفیق خداوند متعال
وأما حق أبيك فأن تعلم أنه أصلك فانه لولاه لم تكن ، فمهما رأيت من نفسك ما يعجبك فاعلم أن أباك اصل النعمة عليك فيه ، فاحمد الله واشكره على قدر ذلك ولا قوة إلا بالله
اما حق پدرت بر تو آنست که بدانی او اصل و ریشه تست؛ و تو فرع و شاخه او هستی؛ و اگر او نبود تو نبودی ؛ پس هر وقت در خودت چیزی می بینی که موجـب پیدا شدن غرور در تو می گردد ؛ متوجه باش که پدرت اصل و اساس آن نعمت است و خداوند را به خاطر این نعمت بزرگ ستایش کن و از او تشکر کن به اندازهء نعمتی کـه به تو ارزانی نموده است و قوتی نیست مگر به قوت خداوند متعال
انواع حقوق والدین
۱-احسان و نیکی در حق والدین: قران کریم معیار ارزش را در رابطه با پدر و مادر احسان قرار داده است و هیچ آیهای نیامده که باید با پدر و مادر رفتاری عادلانه داشته باشیم زیرا در چنین موضوعی، عدل کارای ندارد هیچ چیز در نظر والدین گرانتر و پربهاتر از نیکی فرزند به آنها و والدین با نیکیهای فرزندانشانخود را خوشبخت و پیروز می ببیند
خداوند متعال در قرآن کریم با اشاره به مقام بلند پدر و مادر، از زبان حضرت عیسی می فرماید: «وبرا بوالدتی ولم یجعلنی جبارا شقیا»«خداوند مرا نسبت به مادرم نیکوکار قرار داده و جبار و شقی نگردانید.»
از این آیه ظاهر می شود که اولانیکی به والدین از عادات پسندیده پیامبران و اولیاء الهی است وثانیا کسانی که این حق مادر را رعایت نکنند جبار و شقی خواهند بود.
خداوند متعال می فرماید: «وقضی ربک ا لاتعبدوا الا ایاه وبالوالدین احسانا اما یبلغن عندک الکبر احدهما او کلاهما فلا تقل لهما اف ولاتنهرهما وقل لهما قولا کریما»
«واعبدوالله و لاتشرکوابه شیئا و بالوالدین احساناً» (سورهی نساء آیه۳۶)
« لا تَعْبدون اِلّا الله وَ بِالْوالدِیَنِ احساناَ»(بقره ۸۳)
قالَ رَسُولُ اللهِ(ص): بّرُ الْوالِدینِ اَفْضَلَ مِنَ الصّلاه و الصَّوْمِ وَ الْحَجَّ وَ الْعُمْرَهَ وَالْجَهادِ فیسبیل الله
ابی ولاد حنّاط از امام صادق ع پرسید: خداوند متعال که در قرآن می فرماید: «وبالوالدین احسانا» چه معنی دارد و چگونه می توان به والدین نیکی نمود؟ امام فرمود: احسان این است که با آنان نیک رفتار باشی، آنان را مجبور نکنی که نیازهای خود را از تو درخواست کنند، گرچه غنی باشند. از حال و روزگار آنان، مشکلاتشان را درک کنی و در مواقع لزوم آنان را دریابی! آیا خداوند نمی فرماید: به مقام نیکوکاران نمی رسید مگر اینکه از آن چه دوست دارید انفاق بکنید؟
سپس امام ع افزود: «اگر آنان به سن پیری رسیدند، کمترین اهانت و آزاری به آنان روا مدار و بر سر آنان فریاد نزن، با نگاه های مهرآمیز و رافت انگیز دل آنان را به دست آور و هیچگاه صدای خود را بالاتر از صدای پدر و مادر نکن و دست خود را بالای دست آنان قرار نده و گامهای خود را از قدمهای آنان جلوتر منه.»
۲-قدرشناسی
فرزندان خوب مدام از والدین خود قدردانی می کنند. خداوند متعال حق شناسی از پدر و مادر را در کنار شکرگزاری از نعمات خویش مورد سفارش قرار داده و می فرماید: «ان اشکر لی ولوالدیک»؛ «شکر مرا بجاآور [که خالق و منعم اصلی تو هستم]
سعدی در گلستان می نویسد: «وقتی به جهل جوانی، بانگ بر مادر زدم، دل آزرده به کنجی نشست و گریان همی گفت: مگر خردی فراموش کردی که درشتی می کنی؟»
چه خوش گفت: زالی به فرزند خویش چو دیدش پلنگ افکن و پیلتن
گر از عهد خردیت یاد آمدی که بیچاره بودی در آغوش من
نکردی در این روز بر من جفا که تو شیر مردی و من پیرزن.
هنگامی که از رسول گرامی اسلام ص در مورد قدردانی از مادر سؤال شد، آن حضرت فرمود: «هیهات! هیهات! که بتوانی حق مادر را ادا کنی. هر آینه اگر به اندازه ریگهای بیابان عالج [صحرائی در عربستان] و دانه های باران به مادر خدمت کنی و از وی قدردانی کرده و بنده وار در پیش او بایستی، این همه خدمات تو به اندازه زحمات وی در هنگامی که در رحم او بودی و سنگینی تو را تحمل می کرد نخواهد بود.
از مصادیق قدرشناسی در مورد والدین این است که انسان نسبت به آنها درشتی نکند و همواره در جلب رضایتشان تلاش نماید.
ابراهیم بن مهزم می گوید: روزی در مدینه از نزد امام صادق ع بیرون آمدم و به خانه ام رفتم. در آن هنگام مادرم با من زندگی می کرد. در خانه، به خاطر موضوعی با مادرم مجادله کرده و سخنان درشت و تندی به وی گفتم. فردای آن روز بعد از ادای نماز صبح، دوباره به محضر امام صادق ع مشرف شدم. هنگام ورود بدون آنکه حرفی زده باشم، امام با عتاب به من فرمود: «یا ابا مهزم ما لک و لخالدة اغلظت فی کلامها البارحة اما علمت ان بطنها منزل قد سکنته و ان حجرها مهد قد غمرته و ثدیها وعاء قد شربته... فلا تغلظ لها; ای پدر مهزم! تو با خالده(نام مادر مهزم) چه کردی؟ آیا در سخن دیشب او درشتی کردی؟ آیا نمی دانی شکم او مدتها منزل و آغوشش گهواره و سینه اش ظرف غذای تو بوده است؟... دیگر با او درشتی مکن.
۳- نگاه مهرآمیز
ابوذر می گوید: از رسول گرامی اسلام شنیدم که فرمود: «النظر الی علی بن ابیطالب عبادة والنظر الی الوالدین برافة ورحمة عبادة والنظر فی الصحیفة - یعنی صحیفة القرآن - عبادة والنظر الی الکعبة عبادة
ونیز فرمود: «ما من رجل ینظر الی والدیه نظر رحمة الا کتب الله له بکل نظرة حجة مبرورة، قیل یا رسول الله وان نظر الیه فی الیوم ماة مرة قال وان نظر الیه فی الیوم ماة الف مرة
۴-بدست آوردن رضایت پدر و مادر
اویس قرنی از معدود یاران پیامبر ص می باشد که در زهد و تقوی به درجات بلندی نائل شد و بعد از تلاشهای فراوان در راه احیای دین و دفاع از ولایت مولای متقیان علی ع در جنگ صفین در رکاب آن حضرت به شهادت رسید و در منطقه صفین مدفون شد. ... بعد از مدتی، پیامبر ص به خانه بازگشت و فرمود: «تفوح روائح الجنّة من قبل قرن، واشوقاه الیک یا اویس القرنی، الا ومن لقیه فلیقرئه منّی السّلام؛ نسیم بهشتی از سوی منطقه قرن می وزد، آه! چه قدر به دیدار تو مشتاقم، ای اویس قرنی! [ای مسلمانان!] هر کس او را دید سلام مرا به او برساند.» عبدی می گوید: پس از جستجوی زیاد به دیدار اویس قرنی رسیدم و به او گفتم: دلم می خواهد سخنی از رسول خدا ص برایم نقل کنی. تا نام رسول خدا ص را شنید، آهی عمیق کشید و اشک در چشمانش حلقه زد، و در حالی که بغض گلویش را می فشرد، گفت: «افسوس! هزار افسوس! عمری برای او سوختم و عاقبت به دیدارش نرسیدم. قدر و جاهی را که در اسلام دارا شد اویس از کمال طاعت و خدمت برای مادر است امر او را داد رجحان بر ملاقات نبی چون رضای مصطفی هم دررضای مادراست. پیامبر اکرم ص در مورد مقام بلند و معنوی اویس فرمود: «یدخل فی شفاعته مثل ربیعة ومضر; افراد زیادی مانند قبیله ربیعه و مضر به وسیله شفاعت اویس وارد بهشت خواهند شد.»
۵- اطاعت از والدین: در قران کریم اطاعت و تکریم پدر و مادر در کنار اطاعت پروردگار ذکر شده است و این نشان دهنده این مطلب است که حق پدر و مادر از بزرگترین حقوق و برهمه چیز مقدم است. بیچاره و بدبخت کسی است که در انجام وضایف نسبت به پدر و مادر کوتاهی نموده یا مغضوب آنها قرار کرفتید
۶- دعا: در قران دعا برای والدین از زبان اولیا و انبیا نقل شده که ابراهیم(ع) فرمود:«رَبَّنا اغفِرلی وَلوالِدَیّ وَ لِلْمومنینَ یَوْمَ یَقوم الحِسابْ»(ابراهیم ۴۱) و نوح نبی فرمود:«رَبّ اِغْفِرلْی و لِوالِدیَّ وَ لَمِنْ دَخَلَ بَیْتی مُومناَ»(نوح۲۱).
امام صادق نیز هر روز دو رکعت نماز برای فرزند و دو رکعت هم برای پدر و مادرش میخواند(وسائل الشیعه
۷- پس از مرگ
از دیدگاه فرهنگ آسمانی اسلام همچنان که فرزندان در حال حیات پدرومادر خود، حقوق آنها را رعایت می کنند، شایسته است پس از مرگشان نیز آنها را فراموش نکرده، با انجام اعمال شایسته در تکریم آنان بکوشند. برخی از این اعمال را می توان این گونه بیان کرد:
الف: زیارت مزار والدین
پیامبر اکرم ص فرمود: «من زار قبر والدیه او احدهما کل جمعة فقرا عندهما یس غفر الله له بعدد کل حرف منها؛ هر کس قبر پدر و مادرش یا یکی از آن ها را در هر جمعه زیارت کند و در کنار مزار آنان سوره یس بخواند، در مقابل هر حرفی که از این سوره می خواند، خداوند آمرزشی نصیب او می فرماید.»
ب: قرائت قرآن
امام صادق ع به فرزندان صالح توصیه فرمود که: «قرائة القرآن فی المصحف تخفف العذاب عن الوالدین ولو کانا کافرین»؛ قرائت قرآن از روی مصحف، از عذاب پدر و مادر می کاهد، گرچه آنان کافر باشند.»
ج: انجام اعمال نیک به نیت والدین
انجام اعمال نیک و هدیه ثواب آن به پدرو مادر، در جلب رضایت انان و شادی روحشان تاثیر فراوان دارد. پیامبر بزرگوار اسلام ص فرمود: «سیّد الابرار یوم القیامة رجل برّ والدیه بعد موتهما» سرآمد و سرور ابرار در روز قیامت کسی است که بعد از مرگ پدر و مادرش برای ایشان احسان و نیکی کند
من ضیعه الاقرب