مرزدار
گفتاری معنوی از محمدحسین منتظری شاتوری

مناظره امام جواد(ع) با یحیی ابن اکثم-رضایت خدا از ابوبکر و عمر

نقل شده است که پس از آنکه مأمون، دخترش ام الفضل را به امام جواد ـ علیه‎السّلام ـ تزویج کرد، در مجلسی که مأمون و امام ـ علیه‎السّلام ـ و یحیی بن أکثم۱ و گروه بسیاری از علماء در آن حضور داشتند.

یحیی به امام ـ علیه‎السّلام ـ رو کرد و پرسید، روایت شده است که جبرئیل به حضور پیامبر اسلام ـ صلی الله علیه و آله ـ رسید و گفت: «یا محمّد! خداوند به شما سلام می‎رساند و می‎فرماید: «من از ابوبکر راضی هستم، از او بپرس که آیا او هم از من راضی است؟

نظر شما درباره این حدیث چیست؟

امام ـ علیه‎السّلام ـ فرمودند: من منکرفضیلت ابوبکر نیستم، ولی کسی که این خبر را نقل میکند باید خبر دیگری را نیز که پیامبر اسلام در حجَّه الوداع بیان کرد، از نظر دور ندارد. پیامبر ـ صلی‎الله علیه و آله ـ فرمود: «کسانی که بر من دروغ می‎بندند، بسیار شده‌اند و بعد از من بسیار خواهند بود، هر کس به عمد بر من دروغ ببندد، جایگاهش در آتش خواهد بود. پس چون حدیثی از من برای شما نقل شد، آن را به کتاب خدا و سنّت من عرضه کنید، آنچه را که با کتاب خدا و سنت من موافق بود، بگیرید و آنجه را که مخالف کتاب خدا و سنّت من بود، رها کنید»،  این روایت (درباره ابوبکر) با کتاب خدا سازگار نیست، زیرا خداوند فرموده است: «ما انسان را آفریدیم و می‎دانیم در دلش چه چیز می‎گذرد و ما از رگ گردن به او نزدیکتریم.

آیا خشنودی و ناخشنودی ابوبکر بر خدا پوشیده بوده است تا آن را از پیامبر بپرسد؟! آیا عقلاً این روایت قابل قبول است؟»

www.nasr19.ir

یحیی گفت: روایت شده است که: «ابوبکر و عمر در زمین، مانند جبرئیل و میکائیل در آسمان هستند».

حضرت فرمود: «درباره این حدیث نیز باید دقت شود؛ چرا که جبرئیل و میکائیل دو فرشته مقرّب درگاه خداوند هستند و هرگز گناهی از آن دو سر نزده است و لحظه‎ای از دایره اطاعت خدا خارج نشده‎اند، ولی ابوبکر و عمر زمانی مشرک بوده‎اند، و هر چند پس از ظهور اسلام مسلمان شده‎اند، اما اکثر دوران عمرشان را در شرک و بت پرستی سپری کرده‎اند، بنابراین محال است که خدا آن دو را به جبرئیل و میکائیل تشبیه کند.

یحیی گفت: «همچنین روایت شده است که: ابوبکر و عمر دو سرور پیران اهل بهشتند». درباره این حدیث چه می‎گویید؟

حضرت فرمود: «این روایت نیز محال است که درست باشد، زیرا بهشتیان همگی جوانند و پیری در میان آنان یافت نمی‎شود (تا ابوبکر و عمر سرور آنان باشند!) این روایت را بنی‌امیه، در مقابل حدیثی که از پیامبر اسلام ـ صلی الله علیه و آله ـ درباره حسن و حسین ـ علیها‌السّلام ـ نقل شده است که «حسن و حسین دو سرور جوانان اهل بهشتند» جعل کرده‎اند.

یحیی گفت: «روایت شده است که «عمر بن خطاب چراغ اهل بهشت است».

حضرت فرمود: «این نیز محال است؛ زیرا در بهشت، فرشتگان مقرب خدا، آدم، محمد ـ صلی‎الله علیه و آله ـ و همه انبیا و فرستادگان خدا حضور دارند، چطور بهشت با نور اینها روشن نمی‎شود ولی با نور عمر روشن می‎گردد؟!

یحیی اظهار داشت: «روایت شده است که عمر هر چه گوید، از جانب مَلَک و فرشته می‎گوید.

حضرت فرمود:… ابوبکر، با آنکه از عمر افضل است، بالای منبر می‎گفت: من شیطانی دارم که مرا منحرف می‎کند، هر گاه دیدید از راه راست منحرف شدم، مرا به راه درست باز آورید.

یحیی گفت: «روایت شده است که پیامبر فرمود:‌ «اگر من به پیامبری مبعوث نمی‎شدم، حتماً عمر مبعوث می‎شد.

امام فرمود: «کتاب خدا (قرآن) از این حدیث راست‎تر است»، خدا در کتابش فرموده است:

«به خاطر بیاور هنگامی را که از پیامبران پیمان گرفتیم، و از تو و از نوح…۵ از این آیه صریحاً بر می‎آید که خداوند از پیامبران پیمان گرفته است، در این صورت چگونه ممکن است پیمان خود را تبدیل کند؟

هیچ یک از پیامبران به قدر چشم بر هم زدن به خدا شرک نورزیده‎اند، چگونه خدا کسی را به پیامبری مبعوث می‎کند که بیشتر عمر خود را با شرک به خدا سپری کرده است؟! و نیز پیامبر فرمود: «در حالی که آدم بین روح و جسد بود (هنوز آفریده نشده بود) من پیامبر شدم.

باز یحیی گفت: روایت شده است که پیامبر فرمود: «هیچگاه وحی از من قطع نشد، مگر آنکه گمان بردم که به خاندان خطّاب (پدر عمر) نازل شده است»، یعنی نبوت از من به آنها منتقل شده است.

حضرت فرمود: این نیز محال است، زیرا امکان ندارد که پیامبر در نبوّت خود شک کند، خداوند می‎فرماید: «خداوند از فرشتگان و همچنین از انسانها رسولانی بر می‎گزیند۶ (بنابراین با گزینش الهی، دیگر جای شکی برای پیامبر در باب پیامبری خویش وجود ندارد).

یحیی گفت: «روایت شده است که پیامبر ـ صلی‎الله علیه و آله ـ فرمود: «اگر عذاب نازل می‎شد کسی جز عمر از آن نجات نمی‎یافت».

حضرت فرمود: این نیز محال است، زیرا خداوند به پیامبر اسلام فرموده است: «و مادام که تو در میان آنان هستی، خداوند آنان را عذاب نمی‎کند و نیز مادام که استغفار می‎کنند، خدا عذابشان نمی‎کند بدین ترتیب تا زمانی که پیامبر در میان مردم است و تا زمانی که مسلمانان استغفار می‎کنند، خداوند آنان را عذاب نمی‎کند.


۱-یحیی یکی از دانشمندان نامدار زمان مأمون، خلیفه عباسی، بود که شهرت علمی او در رشته های گوناگون علوم آن زمان زبانزد خاص و عام بود. او در علم فقه تبحر فوق العاده ای داشت و با آن که مأمون خود از نظر علمی وزنه بزرگی بود، ولی چنان شیفته مقام علمی یحیی بود که اداره امور مملکت را به عهده او گذاشت و با حفظ سمت، مقام قضا را نیز به وی واگذار کرد. یحیی علاوه بر اینها دیوان محاسبات و رسیدگی به فقرا را نیز عهده دار بود. خلاصه آن که تمام کارهای کشور اسلامی پهناور آن روز زیر نظر او بود و چنان در دربار مأمون تقرب یافته بود که گویی نزدیکتر از او به مأمون کسی نبود. اما متاسفانه یحیی، با آن مقام بزرگ علمی، از شخصیت معنوی برخوردار نبود. او علم را برای رسیدن به مقام و شهرت و به منظور فخر فروشی و برتری جویی فراگرفته بود. هر دانشمندی به دیدار او می رفت، آنقدر از علوم گوناگون از وی سؤال می کرد تا طرف به عجز خود در مقابل وی اقرار کند!

+نوشته شده در چهارشنبه نهم اردیبهشت ۱۳۹۴ساعت توسط محمدحسین منتظری شاتوری | |

 علم امامان (عليهم السلام) از سرچشمه علم الهی 

 بیانی زیباازحجت الاسلام و المسلمین قرائتی درباره امام جوادالائمه علیه السلام
عرض كنم كه سه پيغمبر در بچگي پيغمبر شدند. حضرت سليمان، حضرت عيسي، حضرت يحيي. قرآن هم راجع به يكي اشاره مي‌كند و مي‌فرمايد: «وَ آتَيْناهُ الْحُكْمَ صَبِيًّا» (مريم/12). اين سه پيغمبر در بچگي پيغمبر شد، سه امام هم در بچگي امام شدند. امام جواد(ع)، امام هادي(ع)، امام زمان(ع). (صلوات حضار)

1- علم امامان(عليهم السلام) از سرچشمه علم الهي

براي بچه‌ها خواسته باشيم حرف بزنيم، مي‌گوييم: گاهي وقت‌ها يك دوربين موبايل عكسي مي‌گيرد كه يك دوربين ده، بيست كيلويي، سي‌كيلويي، همان عكس را مي‌گيرد. يعني دوربين لازم نيست كه بزرگ باشد، تا عكسش خوب باشد. گاهي دوربين‌هاي كوچك عكس‌هاي خوبي مي‌گيرند.

حديث داريم «يَتَوَارَثُ أَصَاغِرُنَا عَنْ أَكَابِرِنَا» (كافي/ج1/ص320) كوچك ما فتوكپي بزرگ ما است. يعني اينطور نيست كه حالا كه كوچولو است، علمش هم كم باشد. چون علم اينها به خاطر اتصال به علم خداست. مثل برق، لامپ كوچك يا لامپ بزرگ وقتي وصل به برق شد برق را جذب مي‌كند. چه كوچك باشد و چه بزرگ. راجع به امام زمان يك مثل زدم، لابد در تلويزيون شنيده‌ايد. حالا براي امام جواد تكرار مي‌كنم. شما فلش كامپيوتر را ديديد چقدر است. اندازه‌ي يك تخمه‌ي كدو است. اين فلش كامپيوتر را به كامپيوتر مي‌زني بعد از چند ثانيه همه‌ي علوم از آن كامپيوتر وارد اين مي‌شود.

خوب چطور يك مهندس، يك انسان، چيزي ساخت كه علوم از آن فلز به اين فلز منتقل شد. خداي بشر نمي‌تواند علم اميرالمؤمنين را به بچه‌ي دو ساله منتقل كند؟ يعني بچه‌ي دوساله از فلش كامپيوتر كمتر است؟ يا قدرت خدا از قدرت مهندس كمتر است؟ ميليون‌ها از اين مهندس‌ها را خود خدا ساخته است. مهندسين ما روي جماد كار مي‌كنند، خدا روي آب كار كرد. انسان از آب آفريده شده است. نطفه! تمام مهندسين ما زير برق كار مي‌كنند، خدا در تاريكي‌هاي شكم مادر، روي آب نقاشي كرد. اين هم چه ساخت! انسان ساخت. اين هم با چند دستگاه، قلب، كليه، ريه، بينايي، شنوايي، يعني 40، 50 تا دستگاه را متناسب، متمركز، همه را با هم هماهنگ در يك بدن. يك زنبور عسل سه تا كارخانه را با خودش حمل مي‌كند. زنبور عسل چقدر مي‌ارزد؟ در بدن اين هم كارخانه‌ي عسل‌سازي است، هم كارخانه‌ي زهرسازي است، هم كارخانه‌ي موم سازي. يعني يك زنبور كه حركت مي‌كند سه تا كارخانه دارد بالاي سر شما مي‌رود. خداي بشر نمي‌تواند علم را از چيزي به چيزي منتقل... ما چقدر دانشمند داشتيم كه علامه و دانشمند بودند يك مرتبه هرچه بلد بودند فراموش كردند. به همان دليل كه خدا مي‌تواند بگيرد، خدا مي‌تواند بدهد.

امام جواد بچه بود يك كسي اسباب بازي برايش آورد، فرمود: «مَا لِهَذَا خَلَقَنِي اللَّه‏» (بحارالانوار/ج50/ص58)

درست است سن من كم است اما خدا من را براي بازي خلق نكرده است. «مَا أَنَا وَ اللَّعِب‏» مرا چه كار به بازي؟!

2- تاکید امام جواد(عليه‌السلام) در نفی بخل

يكبار امام جواد(ع)، از شب تا صبح فقط مي‌گفت: «اللَّهُمَّ قِنِي شُحَّ نَفْسِي‏» (بحارالانوار/ج70/ص301) خدايا مرا از بخل حفظ كن، مرا از بخل حفظ كن. از شب تا صبح هي بخل بخل مي‌كرد. گفتند: آقا از سر شب تا صبح يك دعا كردي. گفت: نمي‌دانيد بخل چيست! بزرگترين بخيل‌ها الآن آمريكا است. غير از اينكه انرژي هسته‌اي‌اش را ياد كشورهاي ديگر نمي‌دهد، بخل هم دارد كه خودتان چرا فهميده‌ايد. مي‌گويد: شما نبايد بفهميد، من بايد بفهمم. شما نبايد داشته باشيد. فلسطين نبايد اسلحه داشته باشد. اسرائيل هرچه مي‌خواهد اسلحه داشته باشد. بزرگترين بخل است. بخل‌هاي بين‌المللي!

ما آدم داريم شعر مي‌گويد و شعرهايش را به كسي نمي‌دهد. خانه‌شان قالي دارد، به عروس نمي‌گويد: شما عروسي داريد قالي مرا ببريد. مي‌گويد: نه چشمش كور، برود اجاره كند. خانم حقوق دارد، ولو مالك است حق دارد به شوهرش ندهد. اين حق خانم است كه حقوق خودش براي خودش باشد. اما حالا اگر شوهرش نياز دارد به او بدهد. نه! وظيفه‌ي من نيست. خودش برود كار كند.

چقدر سرمايه‌ها در بانك خوابيده و چقدر جوان‌ها اگر يك مبلغي داشته باشند به كار وادار مي‌شوند. و اين آقايي كه پولش در بانك‌ها خوابيده بخل مي‌كند. يعني اگر اين بخل از جامعه برداشته شود همه‌ي جوان‌هاي بيكار ما سرمايه‌دار مي‌شوند. يك وامي مي‌گيرند و شروع به كار مي‌كنند. البته خوب بعضي‌ها هم ممكن است بخورند چفت و بستش را بايد طوري كرد كه چهار ميخ كرد. ضامن گرفت نمي‌دانم محكم‌كاري‌تان را بكنيد. اما همين صفت بخل از تجار برداشته شود، هر تاجري نمي‌تواند به 5 جوان يك كمكي كند يك كاري شروع كند. هر تاجري 5 جوان بيكار، بيكاري حل مي‌شود. چند تا رئيس جمهور آمدند نتوانستند حل كنند ولي تجار مي‌توانند حل كنند. يك چيزي هم مي‌خواهم بگويم از زن‌ها مي‌ترسم! نمي‌گويم.

دادستان تهران حدود بيست سال پيش به من گفت: در تهران 500 زن جوان بيوه هست. 500 هزار زن جوان بيوه براي بيست سال پيش است. الآن شايد يك ميليون باشد. از زن‌ها بپرسيم نظر شما چيست؟ مي‌گويند: نه! ما مي‌گوييم: مرد نبايد هوس‌باز باشد، مرد نبايد روي عياشي زن دوم بگيرد. مردي كه پول ندارد، خانه ندارد، نمي‌تواند دو تا زن را اداره كند حرام است. اما اگر يك مردي توان جسمي دارد، توان مالي دارد، دو تا ماشين، دو تا خانه، دو تا موبايل، دو تا دو تا دو تا، ولي زن مي‌گويد: نخير! خدا يكي زن هم يكي. يعني چه؟ يعني آن يك ميليون زن جوان به درك! گناه مي‌كنند به درك! مي‌سوزند به درك! بخل زن‌ها است. بخل زن‌ها باعث مي‌شود كه يك ميليون زن جوان بيوه هست، بخل تاجرها به اين است كه ميليون‌ها جوان بيكار هستند، پول ندارند آنها پولشان در بانك هست. بخل خيلي مهم است.

بخل علمي، چيزي بلد است به كسي ياد نمي‌دهد. من تعجب مي‌كنم يك وقت يك كسي گفت:

تو از من سرقت علمي كردي. گفتم چه؟

گفت: حرف‌هاي مرا در كتاب خودت آورده‌اي. اين سرقت است؟

بخل، حالا تلويزيون خوب شده است. يكوقتي شبكه يك فيلم‌هايش را به شبكه دو نمي‌داد. شيراز به اصفهان نمي‌داد. يك وقت مثلاً يك سي‌دي درست مي‌كردند، مي‌گفت: بر پدر و مادر كسي لعنت كه اين را تكثير كند. قفل مي‌كردند. كد رويش مي‌گذاشتند، رمز رويش مي‌گذاشتند كسي رمزش را باز نكند. خيلي بخل مهم است. خيلي بخل مهم است.

امام جواد(ع) از سر شب تا صبح دائم مي‌گفت: بخل، بخل، بخل، خدايا بخل، بخل، بخل! داريم مي‌رويم مسافر را هم مي‌شناسيم خوب سوارش كن. حالا يكوقت مسافر ناشناس است، مي‌گوييم والله يك وقت مي‌بيني قاچاقچي است در ماشين مي‌آيد، او را نمي‌شناسيم. از نظر امنيتي، اما يكوقت هم مي‌بيني اينها پرسنل خودت هستند. داري مي‌روي، خوب اين چاي ريز است، من فوق ليسانس هستم. من فوق ليسانس راننده چاي‌ريز شوم؟ داري مي‌روي خوب اين را هم سوار كن. بخل مي‌كنيم! اينقدر آدم آه مي‌كشند عمره بروند پول ندارند. بگو: آقا آرزوي عمره داري، بيا من يك ميليون به تو مي‌دهم برو ثبت نام كن، ماهي بيست تومان بده تا تمام شود. بگذار يك زوار هم... بخل نكن. همه‌ي مردم مي‌توانند مدينه بروند.

همه بي‌همسرها مي‌توانند، عرض كردم اين زن دوم خيلي شرط دارد. دو تا خانه، دو تا خرجي، توان جسمي، روحي، اخلاقي، زن دوم عامل فتنه نشود، در عدالت... در كشور هستند، البته من هم تا جوان بودم اين حرف‌ها را نمي‌زدم، ديگر حالا چون پير شدم مي‌گويم. چون من... براي بعضي‌ها هم زن دوم حرام است. خود بنده اگر زن دوم داشته باشم، ديگر زن‌ها تلويزيون را خاموش مي‌كنند. مي‌گويند: اين شيخ! زن دوم دارد، خاموش كن، خاموش كن. براي من حرام است به خاطر اينكه ميليون‌ها خانم كه گوش به حرف من مي‌دهند تلويزيون را خاموش مي‌كنند و ضربه به قال‌الصادق مي‌خورد. حديث امام صادق را گوش نمي‌دهند.

3- دوري مسئولان فرهنگي از موضع‌گيري‌هاي جناحي

خدا آيت‌الله العظمي فاضل لنكراني را رحمت كند. مي‌گفت: بر تو حرام است وارد مسائل سياسي شوي. گفتم: چرا؟ چون من مقلّد ايشان بودم. گفت: براي اينكه تو در تلويزيون هستي و همه‌ي خطوط سياسي بايد بنشينند و حرف تو را گوش بدهند. اگر يكبار يك موضع‌گيري كردي، عده‌اي گفتند: آفرين و عده‌اي ناراحت شدند، آنهايي كه ناراحت شدند تلويزيون را خاموش مي‌كنند. آن جمعيت ميليوني كه تلويزيون را خاموش مي‌كند، گناهشان گردن تو است. تو چون مي‌خواهي كار فرهنگي كني، اصلاً نبايد وارد جريان‌هاي سياسي شوي. بعد ديدم اين سند هم دارد. سندش در نهج‌البلاغه است. در تاريخ است.

در تاريخ مي‌خوانيم پيغمبر وقتي وارد مدينه شد، آن زمان خط بازي سياسي نبود. ولي قبيله بازي بود. او مي‌گفت قبيله‌ي ما و او مي‌گفت قبيله‌ي ما. دويدند سر افسار شتر پيغمبر را كشيدند كه بيا خانه‌ي ما. مي‌خواستند افتخار كنند كه پيغمبر روز وارد شدن به مدينه مهمان قبيله‌ي ما شد. آن قبيله آمد افسار شتر، اين قبيله آمد افسار شتر، افسار شتر، افسار شتر، افسار شتر، پيغمبر ديد عجب روز اول ورودش دارد كشمكش مي‌شود. گفت: ببينيد كنار برويد.كنار برويد! هيچ چيز نگوييد. هرجا... باقي‌اش را هم شما بگوييد... هرجا شتر خوابيد. اين هرجا شتر خوابيد يعني چه؟ يعني من بي‌طرف هستم. يعني كسي كه مي‌خواهد يك كار فرهنگي كند نبايد از اول قشري از مردم را عليه خودش تحريك كند. اين هرجا شتر خوابيد يك سند، يك سند ديگر هم به شما بگويم. نامه‌ي 25 نهج‌البلاغه اميرالمؤمنين به مسئول زكات مي‌گويد: يك شهري كه مي‌روي، يك روستايي كه مي‌روي، زكات بگيري، خانه‌ي كسي وارد نشو. چون مهمان آقاي «الف» شدي، صبح به آقاي «ب» كه مي‌گويي: زكات شما چقدر است؟ مي‌گويد: هوم... ديشب خانه‌ي فلاني خوابيدي، اين كوكش كرده كه من پولدارم. آمده زكات بگيرد. «انزل علي ماءهم» يعني نازل شو كنار چشمه آب. برو كنار چشمه آب، به قول امروزي‌ها هتلي، مسافرخانه‌اي، خيمه‌اي، يك جايي بخواب كه فردا به هركس گفتي زكات بده، نگويند: چه كسي اين را كوك كرده است؟ و به همين خاطر اين نصيحت آيت‌الله العظمي فاضل لنكراني هم خيلي در من اثر كرد.

يك زماني هم آمدند كه من نماينده شوم، نماينده تهران. خدا همه‌ي اموات را رحمت كند. پدر من گفت: راضي نيستم. گفتم: به من مي‌گويند:وظيفه‌ي شرعي تو است. گفت: راضي نيستم. گفتم: اگر خودم را كانديدا كنم. گفت: نفرينت مي‌كنم. گفتم: چرا اينقدر اصرار داري كه من نماينده مجلس نشوم؟ گفت: الآن در تلويزيون حديث كه مي‌خواني همه گوش مي‌دهند. نماينده مجلس كه شدي، مردم مي‌خواهند لپه را ارزان كني. زمين را ارزان كني. تو هم كه نمي‌تواني چيزي را ارزان كني، انوقت تلويزيون را هم خاموش مي‌كنند مي‌گويند: برو جاي ديگر حرف نزن. بنابراين تا مادامي كه با مردم حرف مي‌زني خاطره است. در اسلام داريم كسي را كه مي‌خواهيد شلاق بزنيد در مسجد شلاقش نزنيد. حالا يك مجرمي شلاق مي‌خورد. نسل اين مجرم را تا آخر تاريخ تا اين گنبد و بارگاه را مي‌بيند مي‌گويد: پدر ما در اين مسجد شلاق خورد. من در اين مسجد نمي‌روم. اين خاطره بدي از مسجد دارد. ما نبايد... خاطره‌ي خوب خيلي خوب است.

يك روحاني مي‌گفت: در ماشين نشسته بودم. يك خانم سوپردولوكس آمد كنار ما نشست. (خنده حضار) صندلي‌ها هم پر و ما با اين قيافه ريش سفيد و اين خانم و خواستيم بلند شويم ديديم همه‌ي صندلي‌ها پر است و بنشينيم همه دارند مي‌خندند. مي‌گفت: يك دو سه سانتي كتفمان را چنين كرديم به اين خانم، كه به مردم بگوييم: براي ما نيست. (خنده حضار) مي‌گفت: آن زمان بليط‌ها را در ماشين مي‌گرفتند. مي‌گفت: شاگرد شوفر آمد، بليط بگيرد، ما هم بليط‌مان دستمان بود، چنين كرديم. شاگرد شوفر گفت: آقا دست‌تان را پيش گيريد. خانم بليط شما را حساب كرد. (خنده حضار) ديديم عجب ما به اين خانم پشت كرديم، اين پول بليط ما را هم داد. مي‌گفت: يك دو سه سانتي چنين شديم، خانم ببخشيد، گفت: اختيار داري، شما پدر روحاني ما هستي. درست است من وضع حجابم خوب نيست. ولي اسلام را دوست دارم، علما را دوست دارم. شهداء را دوست دارم. هيچي مي‌گفت: درست نشستيم. (خنده حضار)

اين يك درس است براي حزب‌اللهي‌ها. كه آن خانم با آن وضعش، با محبت كتف را كشيد. ما حزب‌اللهي‌ها اگر با محبت يك كسي را به مسجد دعوت نكنيم، پيداست ما بي‌عرضه هستيم. گاهي وقت‌ها حرفمان هم خوب است. بد تحويل مي‌دهيم. مثل شربتي كه در آفتابه كني. (خنده حضار) شربت است اما بد عرضه مي‌كنيم. گاهي وقت‌ها دين خوب است، دين را بد معرفي مي‌كنيم. اذان خوب است، يك آدم بد صدا اذان مي‌گويد. اذان خوب است، بد صدا اذان مي‌گويد.

4- دقت در پرداخت سهم امام زمان(عليه‌السلام)

يك كسي توليت موقوفات داشت. يعني موقوفات در اختيارش بود، در قم. خدمت امام جواد آمد و گفت: آقا يك پول‌هايي موقوفات بوده و ما خورده‌ايم حلال كن. وقتي رفت امام فرمود: چطور مي‌خواهد من حلالش كنم. اين موقوفات براي چه كسي است؟ چيزي كه براي فقرا است، من مي‌توانم حلالش كنم. الآن هم هستند، مي‌گويد: اگر آقا اجازه‌اش را به خودم مي‌دهد كه خودم بدهم، سهم امام را مي‌دهم. بايد خودم بدهم. يعني چه؟ اگر براي امام زمان است شما حق نداري تصرف در مال امام زمان كني. بايد به مرجعت بدهي. كسي نمي‌گويد چه كسي مقلد چه كسي باشد. هركس مقلد هركسي هست بايد... اگر هم فقيري را سراغ دارد به آقا بگويد: آقا در فاميل ما يك چنين فقيري هست، شما اجازه مي‌دهي يك مبلغي به او بدهم؟ وقتي هم مي‌دهد نگويد من دادم. بگويد: اين پول براي امام زمان است. من مأمور شدم به شما بدهم. يعني بگذاريد اين فقير عشق حضرت مهدي در دلش دارد. نه عشق تو!

دو نفر خدمت امام جواد(ع) رسيدند. فرمود: «شرقا أو غربا» (بحارالانوار/ج58/ص223) به شرق برويد يا به غرب برويد حرف حق همين‌جا هست. اين كتاب‌هاي علوم انساني و كتاب‌هاي دانشگاهي و اينها خيلي‌هايش بهترش را ما خودمان داريم. منتهي چون آنهايي كه قبلاً دانشگاه را اداره مي‌كردند آنها ايماني به اسلام خيلي نداشتند. ممكن بود اسمشان حسن، محمود، احمد باشد. ولي اسلام در دلشان نرفته بود. چون دو تا دخول در قرآن است. يكي مردم داخل دين شوند، يكي دين داخل قلب مردم شود. اولي شده است. «يَدْخُلُونَ في‏ دينِ اللَّهِ أَفْواجاً» (نصر/2) مردم داخل دين شدند. اما آيا دين هم داخل قلب مردم شده؟ قرآن مي‌گويد: نخير! «وَ لَمَّا يَدْخُلِ الْإيمانُ في‏ قُلُوبِكُم‏» (حجرات/14) مي‌گويي: مسلمان هستم، اما عقيده به اسلام نداريم. «وَ لَمَّا يَدْخُلِ الْإيمانُ في‏ قُلُوبِكُم‏». يعني مردم وارد دين شدند اما دين... مثل توپي كه در آب مي‌اندازي. توپ در دريا افتاد. اما آب دريا در توپ نرفت.

5- كرامت امام جواد(عليه‌السلام) در برابر معتصم

يك روز معتصم با وزرايش يك توطئه كرد. گفت: همه شهادت بدهيد كه امام جواد مي‌خواهد عليه من كودتا كند. او را بياوريم و به شهادت شما گردنش را بزنيم. رفتند امام جواد را آوردند. وزرا خوب قبلاً اينها گاوبندي كرده بودند. اين شير را در پستان تقسيم كرده بودند. همه‌ي وزرا شهادت دادند بله امام جواد مي‌خواهد كودتا كند. امام جواد ديد عجب چه برنامه‌اي برايش ريختند. يك توسلي امام جواد پيدا كرد، يك تمسكي به خداوند، يك مرتبه اتاق زلزله شد. ديدند الآن زير آوار مي‌روند گفتند: غلط كرديم. امام جواد گفت: زمين بايست! اتاق ايستاد. اينها در وقت‌هاي بزنگاه...

چند سخن از امام جواد. امام جواد فرمود: كسي كه يك جايي حاضر باشد اما از كار خلاف بدش بيايد، انگار نيست. اما يك كسي كه در جلسه‌ي خلافكارها هم نيست، اما راضي به خلافكاري است، انگار در جلسه‌ي خلاف‌كارها هست.

يك چيزي مي‌گوييم، كاشان كه رسم است. شما هم حالا من مي‌گويم، نصفش را اگر گفتيد معلوم مي‌شود در شهر شما هم رسم است. مي‌گويند: پيش مني، در يَمني، در يَمني، پيش مني! اين مي‌خواهد همان را بگويد.

اگر يكجايي خلافي مي‌شود، شما نيستي ولي بگويي اي كاش من هم بودم. خوب بود. اگر نيستي ولي خوشحالي در جرم آن جلسه شريك هستي. اما اگر هستي ناراحتي، چه غلطي كردم، پايم مي‌شكست و نمي‌آمدم. دارد يك مرد خدا مسخره مي‌شود، من چرا ساكت هستم؟ اگر يك جايي گناه مي‌شود، شما هم حاضر هستي اما ناراحتي انگار نيستي.

امام جواد فرمود: تا چيزي پايش به جايي بند نشده نقل نكنيد. «إِظْهَارُ الشَّيْ‏ءِ قَبْلَ أَنْ يُسْتَحْكَمَ مَفْسَدَةٌ لَهُ» (بحارالانوار/ج72/ص71) هنوز چيزي نشده، چيز نشده را نگوييد. يعني بگذاريد مجرم معين شود، بگذاريد طرح اجرا شود. يعني چيزي را زود لو ندهيد. چيزي را زود لو ندهيد، بگذاريد يك كاري تصويب شود بعد گزارش كنيد.

امام جواد فرمود: انسان سه چيز داشته باشد كارش درست است.

1- «تَوْفِيقٍ مِنَ اللَّه‏» خدا توفيقش بدهد.

2- «وَاعِظٍ مِنْ نَفْسِه‏» (وسايل‌الشيعه/ج12/ص25) خودش خودش را نصيحت كند.

خود كنترلي! خودش، خودش را نصيحت كند.

3- كسي هم اگر نصيحتش مي‌كند، لجبازي نكند. توفيق الهي، بازرسي از نفس، پذيرفتن نصيحت ديگران.

6- گوش فرا دادن به سخن حق

امام جواد فرمود: هركس گوش به حرف كسي بدهد بنده‌ي او است. شما بنده‌ي من هستي، اگر حق گفتم، بنده حق هستي. اگر باطل گفتم، بنده‌ي باطل هستيد. به حرف هركس گوش بدهيد، بنده‌ي او هستيد. آقا ارشاد گفته موسيقي حلال است. بالاخره اين يك خواننده است، تو حاضر هستي مثلاً بنده‌ي يك خواننده شوي. اين حرف‌هايي كه مي‌زند چرا به حرف‌هايش گوش مي‌دهي، بلند شو برو. آخر يك نوار كاست به تو بدهند كه هر صدايي را روي آن ضبط نمي‌كني. آخر مخ تو از نوار كاست كه بيشتر ارزش دارد. چرا اعصاب و مخت را در اختيار اين مي‌گذاري؟

ما گاهي مي‌بينيم در ماشين يك آهنگ‌هايي مي‌گذارند هرچه فكر مي‌كنم اصلاً كاري به حلال و حرام ندارم، كيف هم ندارد... [با بيان حركت و صدا] من فكر مي‌كنم خدا مي‌گويد يك آدم‌ها، آدم‌هايي هستند گناه مي‌كنند خدا حلال را از اينها كم مي‌كند، حرام قسمتشان مي‌كند. آيه‌اش اين است. «فَبِظُلْمٍ مِنَ الَّذينَ هادُوا حَرَّمْنا» (نساء/160) چون اين يهودي‌ها ظلم كردند حلال خدا را به آنها حرام مي‌كنم. عاشق يك آهنگي مي‌شود كه جز اعصاب‌كشي بهره‌اي ندارد. با كسي رفيق مي‌شود جواني‌اش را از دست مي‌دهد. سلامتي‌اش را از دست مي‌دهد. حيف نيست تو مغزت را در اختيار اين مي‌گذاري؟

7- راه رسيدن به حقيقت ايمان

سخن امام جواد را بشنويد. فرمود: «لَنْ يَسْتَكْمِلَ الْعَبْدُ حَقِيقَةَ الْإِيمَانِ حَتَّى يُؤْثِرَ دِينَهُ عَلَى شَهْوَتِهِ وَ لَنْ يَهْلِكَ حَتَّى يُؤْثِرَ شَهْوَتَهُ عَلَى دِينِهِ» (بحارالانوار/ج75/ص81) مي‌گويد: اگر مي‌خواهي ببيني دينت كامل است يا نه، ببين اگر امر دائر شد بين دين و نفس، اگر به خاطر دينت پا روي نفست گذاشتي دينت كامل است. اگر به خاطر نفست پا روي دين گذاشتي، ببين در انتخابات چه مي‌كني؟ ماه رمضان شكم مي‌گويد: بخور. خدا مي‌گويد: نخور. سي روز با اينكه تشنه هستي آب نمي‌خوري. با اينكه گرسنه‌ هستي آب نمي‌خوري. خانم خودت است كنارش نمي‌روي. چون ميلت هست ولي خودت را نگه مي‌داري مي‌گويد: حالا عيد است، عيد فطر. چون رضاي خدا را بر خواهش نفست غالب كردي.

ابراهيم تا صد سالگي بچه‌دار نشد. بعد از صد سالگي خدا به او بچه داد، حالا سيزده ساله شده به جنب و جوش افتاده، مي‌گويد: سر اسماعيل را ببر. مي‌گويد: اِ... غريزه مي‌گويد: بابا تو صد سال بچه‌دار نبودي، حالا سر پيري يك بچه نقلي مي‌گويد: نه، گردنش را ببر. باشه! چاقو را مي‌گذارد خدا مي‌گويد: نه! نمي‌خواستم خون بريزم، مي‌خواستم ببينم تو دل مي‌كني يا نمي‌كني؟ هرجا به اين... آقا من دوستش ندارم. بابا دوستش نداري، ولي آدم خوبي است. خوب يك قرباني كردي نيم كيلو گوشت هم ... نه من از اين بدم مي‌آيد. به ان ندهيد. اين را در عروسي دعوت نكنيد. در افطاري دعوتش نكنيد. من از اين خوشم نمي‌آيد. از هركس خوشمان مي‌آيد مي‌گوييم: آره. از هركس خوشمان نمي‌آيد مي‌گوييم: نه. امام جواد فرمود: نفست را با دين مقايسه كن. اگر امر دائر شد بين غريزه و وظيفه، وظيفه را مي‌گيري، غريزه را كنترل مي‌كني دين داري. غريزه را مي‌گري وظيفه را زير پا مي‌گذاري، خطرناك هستي.

8-توصيه‌ي امامان معصوم به زيارت حضرت معصومه(عليهاالسلام)

جالب اين است كه سه تا امام راجع به حضرت معصومه يك حديث دارند. خيلي تعجب است. هيچ امامزاده‌اي يك چنين حديثي ندارد. امام رضا، امام جواد، و امام صادق، سه امام فرمودند: هركس به قم زيارت حضرت معصومه برود، بهشت بر اوست. هيچ امامزاده‌اي در ايران سه تا امام معصوم راجع به آن يك جمله نگفتند. اين هم خيلي براي ما مهم است. مقام دختر، دختر يك كاري مي‌كند كه تمام مراجع آنجا مي‌آيند در جوار قبرش رشد مي‌كنند. مركز صدور علم به دنيا مي‌شود. از صد كشور ما الآن در قم تقريباً طلبه داريم. از صد تا كشور!بعضي طلبه‌ها هم طلبه‌هاي ماشاءالله... من يك كلاس براي اين طلبه‌هاي خارجي دارم، گاهي مي‌روم پاي تخته سياه صحبت مي‌كنم، من خيلي چيزها از آنها ياد مي‌گيرم با اينكه نو هستند، سه ساله، چهار ساله، پنج ساله طلبه شده است، يكي از آنها از اين سياه پوست‌ها بود. مي‌گفت كه مدينه رفتيم يكي از اين وهابي‌ها، آخوندهاي وهابي، آخوندهاي وهابي مي‌گويند: يا حسين، يا حسن، شرك است. بايد بگويي: يا الله! اين توسل كه مي‌گويي: يا فاطمه، يا ابالفضل، اينها شرك است.

مي‌گفت: يكي از آنها من را ديد گفت: مشرك! برو گمشو. گفتم: چرا مي‌گويي مشرك؟ گفت: مي‌گويي يا حسن يا حسن! آنوقت مي‌گفت، اين وهابي مي‌گفت قلمش را روي زمين انداخت، گفت: ببين اين قلم من است. يا حسن، بلند شو به من بده. ديدي؟ مُرد تمام شد رفت! اين امام حسن شما نمي‌تواند بلند شود يك قلم را به من بده. مرد، تمام شد. نه قدرت دارد، نه حيات دارد، نه چيزي مي‌شنود. هيچي هيچي! سياه پوست مي‌گفت گفتم: قلمت را به من بده. قلم را از اين وهابي گرفتم و زمين انداختم. گفتم: يا الله! قلم را به من بده. ديدي خدا مرد؟ خدا نعوذ بالله نمي‌فهمد. خدا هم قدرت ندارد. گفت: مگر هركس قدرت دارد بايد نوكر تو باشد؟ از اين خيلي خوشم آمد.

يك طلبه‌ي يمني ديگر بلند شد گفت كه ما به اينها گفتيم: نظر شما راجع به امام زمان چيست؟ گفت: نظر ما راجع به امام زمان كه آخر الزمان، امام زمان مي‌آيد، ظهور مي‌كند، دنيا را پر از عدل و داد مي‌كند. گفت: خوب عقيده‌ي شيعه هم همين است. خوب الحمدلله! از جاهايي كه شيعه و سني مشترك هستند همين است. خوب حالا كه مشترك هستيم بلند شويم. بلند شويد قيام كنيم حضرت مهدي را در انتخابات تعيين كنيم. مي‌گفت: گفت امام زمان انتخاباتي كه نيست. رئيس جمهور كه نيست. بايد خدا بفرستد. گفتم: ببين اگر امام را بايد خدا تعيين كند، امام اول را هم در غدير خم خدا تعيين كرد. پس چرا شما در انتخابات كس ديگري را جاي علي گذاشتيد؟ اگر انتخاباتي است، كه انتخاب كرديد، آخري را هم انتخاب كنيد. اگر انتخاباتي نيست كه مي‌گوييد: آخري انتخاباتي نيست، معلوم مي‌شود اولش هم انتخاباتي بگوييد... نصفش را من مي‌گويم و نصفش را شما بگوييد. اگر انتخاباتي هست، كما اينكه اولي را انتخاب كرديد، بلند شويد... با هم بگوييد... بلند شويد آخري را هم انتخاب كنيد. اگر انتخاباتي نيست، كه مي‌گوييد خدا بايد تعيين كند، همينطور كه آخري‌اش انتخاباتي نبوده، معلوم مي شود اولش هم انتخاباتي نبوده. خيلي قشنگ بود. از صد تا كشور بالاي ده هزار تا طلبه. البته باز هم عقب هستيم. يك موقع غرور شما را نگيرد.

من چين رفته بودم، ديدم كه خدا دكتر جعفر شهيدي را رحمت كند، ايشان هم بود. سيصد نفر را چيني‌ها آموزش داده بودند كه فارسي حرف مي‌زدند. يعني چين براي هفتاد ميليون ما سيصد تا تربيت كرده است. ما يك حجة‌الاسلام نداريم كه به زبان چيني حرف بزند. يعني ما براي هزار ميليون آنها نيرو نداريم، ولي آنها براي هفتاد ميليون ما نيرو دارند. ما عقب هستيم.

خوب وقت تمام شد. اين يك دقيقه را هم بگويم.

چون امام جواد كوچولو بود رهبر آخوند خلفاء بني عباس، يحيي بن اكثم مي‌خواست امام را به چالش علمي بكشد. گفت: اگر يك كسي لباس احرام پوشيد، شكار كرد جرمش چيست؟ امام جواد هم با او چه كرد؟ گفت: اين شكار در خارج از حرم بوده يا در داخل حرم؟ آخر دو فرسخ در دو فرسخ حرم است. داخل حرم بوده در اين دو فرسخ در دو فرسخ مكه بوده يا بيرون؟ مسأله را بلد بوده كه نبايد شكار كند يا بلد نبوده؟ عمدي بوده يا رفته تيرش خطا كرده؟ صياد كه شكارچي بوده، برده بوده يا آزاد بوده؟ كوچ بوده يا بزرگ بوده؟ مرتبه اولش بوده يا مرتبه دومش بوده؟ پرنده بوده كه به آن تير زده يا چرنده بوده؟ اين صيد كوچك بوده يا بزرگ بوده؟ صياد اصرار داشته كه باز هم بزند يا يك دفعه زده است و پشيمان شده؟ در شب زده يا در روز زده؟ در احرام حج بوده يا احرام عمره؟ آقا قاطي كرد. بابا با اين اهل بيت چيزي نگوييد. اينها كوچكشان مثل بزرگشان است و بزرگشان مثل كوچكشان. اينها وصل به غيب هستند. ...


 نامه‌هایی از امام مهربان 

حضرت امام محمد تقی علیه‌السلام در طی حدودا 15 سال امامت خود كارهای فراوانی برای حفظ و شكوفایی دین اسلام انجام دادند. یكی از این كارها نامه ‌هایی بود كه برای شاگردانش ارسال می‌ نمود. در اینجا برای اینكه ما نیز از سخنان گوهربار امام نهم استفاده‌ لازم را ببریم، تعدادی از این نامه ‌ها را می‌ خوانیم.

محبوبیتی برتر از ثروت

علی بن مهزیار اهوازی كه در اهواز زندگی می ‌كرد و از وكلای آن حضرت بود، نامه ‌ای مبنی بر اجازه دادن امام برای مصرف بیشتر از بیت ‌المال برای حضرت نوشت، ایشان در جواب مرحوم فرمودند:

«اما درباره‌ سوال تو برای مصرف آنچه در اختیار داری، خداوند به تو و افرادی كه تحت پوشش داری، وسعت بیشتر دهد؛ اما تو پیش من محبوبیتی بیش از توسعه داری، من هم از خداوند می‌ خواهم وسعت و عافیت تو را افزون گرداند و تو را به پیشرفت برساند. انّه سمیع علیم».

ادای نذر

علی بن مهزیار روایت می ‌كند:  یكی از افراد «بنی هاشم» نامه ‌ای به امام جواد علیه ‌السلام نوشت و در آن مطرح نمود: من نذر كرده ‌ام، برای مدت دو سال به سواحل دریا بروم و در آنجا برای حفظ مرزها پاسداری و نگهبانی كنم. ای مولای من! جانم به قربانت، آیا نظر شما این است كه وفای به این نذر برای من واجب است؟ یا می‌توانم به جای آن، پولی پرداخت كنم تا در راه خیر مصرف گردد؟

امام جواد علیه ‌السلام كه مطلع بود آن مرد از روی ناآگاهی به مسایل و مصالح اجتماعی و در جهت تقویت حاكمان ناصالح این نذر را كرده با خط خویش در جواب او نوشت:

«اگر از نذر تو افراد مخالف اهل‌ بیت علیهم ‌السلام مطلع شده ‌اند و بیم خطر ملامت و سرزنش می‌ كنی، باید به نذر خود وفا كنی؛ اما اگر آنان اطلاع پیدا نكرده ‌اند، می‌توانی از نذر خویش منصرف شوی و به جای آن كار خیر دیگری انجام دهی. انشاء الله خداوند، من و تو را به كارهای خیر توفیق عطا فرماید. والسلام»

 
شرط خواستگار

امام جواد علیه ‌السلام در پاسخ به نامه دیگری كه از طرف ابراهیم بن محمد كه درباره ازدواج دختر خود نظرخواهی كرده بود، با خط خود نوشته است: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرموده ‌اند:

«اگر خواستگاری برای دختر شما آمد كه اخلاق و دینداری او مورد رضایت شما بود، به او دختر بدهید، اگر این كار را نكردید و پسر و دختر، بزرگ شد و بدون همسر باقی ماند در جامعه فتنه و فساد بزرگی به وجود می آید».

مدارا یا پرده‌‌دری

بكر بن صالح كه از یاران امام رضا و امام جواد علیهما‌السلام بوده، می‌ گوید: من دامادی داشتم كه برای ابوجعفر امام جواد علیه ‌السلام نامه ‌ای فرستاد و در آن نوشت: من پدری دارم كه عقیده او فاسد است و دشمن اهل ‌بیت علیهم ‌السلام می‌باشد، با من هم بدرفتاری و اذیت فراوانی انجام می ‌دهد.  ای مولای من! فدایت شوم، نخست از تو می‌ خواهم برای موفقیت من دعا كنی، اضافه بر این نظر تو در این باره چیست؟ آیا بر ضد او افشاگری كنم؟ و خرابی عقیده و رفتار بد او را برای دیگران بیان كنم؟ یا با او مدارا و سازگاری داشته باشم؟

امام جواد علیه ‌السلام در پاسخ او نوشت:

«موضوع نامه تو و آنچه را در آن از پدر خود نوشته بودی، فهمیدم، البته من انشاء الله از دعا كردن برای تو غفلت نمی‌ كنم؛ اما این را هم بدان كه مدارا و سازگاری برای تو از افشاگری و پرده‌ دری بهتر است. پس از هر سختی هم گشایشی خواهد بود، تو نیز باید صبر و حوصله داشته باشی و عاقبت خیر و پیروزی هم متعلق به پرهیزكاران می‌باشد، خداوند تو را بر ولایت اهل‌بیت علیهم ‌السلام ثابت‌ قدم بدارد، ما و شما هم امانت‌های الهی هستیم و خداوند هم از امانت‌های خویش محافظت خواهد نمود.»

بكر بن صالح می ‌گوید: طولی نكشید كه خداوند در قلب پدر داماد من عطوفت و نرمشی ایجاد كرد كه از مخالفت با فرزند خویش و اهل ‌بیت علیهم ‌السلام دست برداشت.
امام جواد

خانه‌ای پایدار

امام جواد علیه ‌السلام طی نامه ‌ای برای یكی از دوستان نزدیك خود نوشت: « اینجا دنیاست و ما در آن غرق شده ‌ایم، هر كس تمایل او به صاحبش باشد و در برابر آن گردن فرود آورد، با او محشور می ‌باشد، در هر كجا خواهد بود؛ اما آنچه دائمی و پایدار می ‌باشد، خانه آخرت است».

سپر بلای زلزله اهواز

در میان پاسخ به نامه‌ های افراد از سوی امام جواد علیه ‌السلام به مسایل فقهی، اخلاقی، سیاسی و اجتماعی به پاسخ های خدماتی و بهداشتی هم برخورد می ‌كنیم. علی بن مهزیار نقل می ‌كند:

در اهواز زلزله‌ زیادی واقع می‌ شد تا جایی كه من تصمیم گرفتم آن شهر را ترك كنم و برای سكونت به جای دیگری بروم؛ اما قبل از آن كه تصمیم خود را عملی كنم، موضوع را با امام جواد علیه ‌السلام به وسیله نامه مطرح نمودم. آن حضرت برای من نوشت:

«شهر خویش را ترك نكنید؛ بلكه مردم، روز چهارشنبه، پنجشنبه و جمعه را روزه بگیرند، غسل انجام دهند، لباس‌ های پاك و تمیز بپوشند، روز جمعه از شهر بیرون بروند و به دعا و راز و نیاز با خداوند بپردازند تا خداوند بدین وسیله بلای زلزله را از شما برطرف گرداند».

علی بن مهزیار می‌گوید: ما طبق دستور حضرت امام جواد علیه ‌السلام عمل كردیم، زلزله آرام گرفت و زندگی مردم و شهر به حالت عادی بازگشت.

تا توانی دلی آور به‌دست

از جمله نامه های آن حضرت، نامه ای است كه صیدلانی گفت: با مردانی از اهل سجستان و بست در سفر مكه بودیم، سال اول خلافت معتصم بود، در طواف كعبه حضور امام جواد علیه ‌السلام رسیدیم عرض كردم مردی است كه به ولایت و دوستی شما متكی و علاقمند است، ولی اهل دیوان محاسبات است و من هم باید خراجی به او بپردازم، اگر شما به او نامه ای مرقوم فرمایید كه به من احسان كند، موجب سپاس و تشكر است. امام جواد علیه ‌السلام فرمود: من او را نمی شناسم. عرض كردم من او را می شناسم و اطمینان دارم كه از شیعیان و اردتمندان شما و برادران ایمانی ما می باشد و نامه شما به حال او مفید خواهد بود. امام كاغذ برداشت و این نامه را به او نوشت:

« این شخص كه نامه مرا به تو می رساند از تو نقل كرد كه تو مذهب نیكو و پسندیده ای داری و این كه اعمال تو مورد تحسین و رضایت خاطر مردم است، تا بتوانی نسبت به برادران دینی خود نیكی كن و بدان كه خداوند عزوجل در قیامت هر ذره و خردلی از عمل نیك را فراموش نمی كند».

راوی گفت: وقتی به سجستان رسیدم، خبر این نامه را به والی آنجا حسین بن عبدالله نیشابوری داده بودند، در دو فرسخی شهر به استقبال ما آمد. چون نامه حضرت را به او دادم آن را بوسید و به چشم كشید و گفت: حاجت تو چیست؟ گفتم: مالیاتی باید به دیوان محاسبات شما بدهم. گفت: آن را بخشیدم و تا من والی اینجا هستم، خراج از تو مطالبه نمی كنم. آنگاه از وضع زندگی من پرسید، چون جریان كار خود را برای او گفتم، به من محبت بیشتری كرد و نوشت مادام العمر از مالیات معاف باشم و تا زنده بود، صله و احسانش نسبت به من قطع نشد.


 سفره‌ای کریمانه به وسعت دنیا 

خاندان عصمت و طهارت علیهم ‌السلام همگی در مكتب ربوبی تربیت شده ‌اند و در صفات و مكارم اخلاق به حد اعلای نبوغ رسیده ‌اند و هر یك از آن‌ها بنا بر مقتضیات عصر خود، یك یا چند صفتی را به عرصه ظهور و بروز رسانده ‌اند و در این میان برخی از خصال، در بوته اجمال مانده است، ولی مسلما آن بزرگواران در تمامی مكارم اخلاقی به سر حد كمال بوده ‌اند اگرچه اظهار آن بسته به حاجت محیط بوده است.

در این نوشتار سعی بر آن است تا از لابلای متن صلواتی مربوط به حضرت ابوجعفر امام جوادالائمه علیه ‌السلام، مروری بر مكارم اخلاقی آن بزرگوار بیافکنیم. باشد که رهرو راستین حضرتش باشیم.
 
بر سر خوان امامی بخشنده

فضل ‌الله ‌بن روزبهان خنجی‌ اصفهانی (م 927 ه.ق)، در شرح و توضیح کوتاه صلواتی منسوب به چهارده معصوم علیهم ‌السلام، به پاره ای از صفات پسندیده آن بزرگواران می پردازد که در اینجا قسمتهایی از صلواتِ مربوط به امام نهم را از نظر می گذرانیم.

«اللهم و صل و سلم علی الامام التاسع» : پروردگارا درود و صلوات و سلام فرست بر امام نهم.

امام محمد تقی علیه ‌السلام بعد از پدر خود حضرت امام رضا علیه ‌السلام امام شد به نصّ از سوی پدر خود؛ و هیچ نزاعی میان امامیه نیست در آن كه او بعد از علی بن موسی علیه ‌السلام امام به حق است.

« الاوابّ السجاد »: آن حضرت بازگردنده است به خدای تعالی در هر امری از امور، و بسیار سجده كننده است نزد حق تعالی.

و این اشاره است به كثرت عبادت آن حضرت، چنان چه روایت كرده ‌اند كه بعد از امام زین ‌العابدین علیه ‌السلام از ائمه علیهم ‌السلام، هیچ كس به كثرت عبادات آن حضرت نبوده است.

« الفایق فی الجود علی الاجواد »: آن حضرت فایق و غالب است در بخشش بر همه بخشندگان.

و این اشاره است به كثرت عطای او؛ چنان چه روایت كرده ‌اند كه آن حضرت در عطا و بخشش سرآمد روزگار بود تا جایی كه او را « جواد » لقب كرده ‌اند. بحر از عطای او قطره و باران از كرم او بهره داشت و در وقت حاجات پناه ضعیفان بود و ملجأ سائلان در عطیات.

« مانح العطایا و الاوفاد لعامّة العباد »: آن حضرت بخشنده عطیه ‌ها و بخششها است، برای همه بندگان خدای تعالی.

و این اشاره است به عموم عطای آن حضرت، چنان چه روایت كرده ‌اند كه هرگز آستانه‌ آن حضرت از سائلان و حاجت خواهان خالی نبود؛ و آن حضرت بر روی عامه‌ خلایق، درهای عطا و كرم می گشود و هیچ آفریده ای از درگاه احسان او محروم بازنگشت و تمامی مردمان از عرب و عجم بر كنار خوان او آمدند.

« ماحی الغوایة و العناد، قامع ارباب البغی و الفساد »: آن حضرت محو كننده گمراهی و عناد؛ و بركننده خداوندان ظلم و فساد است.

و این اشاره است به اینكه آن حضرت ارباب ظلم و فساد و اصحاب گمراهی و دشمنی را به حجت ‌های آشکار و استدلالهای روشن قلع و قمع می ‌فرمود. روایت كرده ‌اند كه چون مأمون خلیفه، آن حضرت را داماد خود ساخت، همیشه آن حضرت را در مجلس خود حاضر می ساخت و ایشان با طائفه هایی از بزرگان مذاهب مختلف كه در مجلس مامون حاضر می شدند، در حقایق اعتقادات و مشكلات علوم، بحث می كرد، آن حضرت، در حجت و برهان بر همه فایق می آمد و آنان را قانع می كرد و حجت‌های ایشان را قلع و قمع می نمود، همه از آن حضرت استفاده می كردند و حتی مامون نیز شیفته ایشان شد زیرا می ‏دید آن امام با آن سن و سال اندك در فضل و حكمت و علم و آداب و كمال عقل تا چه اندازه پیش است، به طوری كه هیچ كدام از مشایخ هم عصر آن حضرت با وی برابری نمی ‏كردند. از این رو مامون در بزرگداشت و احترام آن حضرت لحظه ‌ای فروگذار نمی کرد. چنانکه روایت كرده‌ اند كه وقتی دختر مامون – همسر امام جواد علیه السلام -  نزد او آمد و از امام شكایت كرد كه او رعایت من را نمی ‌كند و كنیزان را بر من بر می گزیند، مامون به دختر گفت كه تو راضی نیستی كه من تو را تزویج كردم به بهترین خلایق از روی حسب و نسب؟ و حق تعالی كنیزان را بر او حلال كرده و او را در ایشان، اختیار است.

« صاحب معالم الهدایة و الارشاد الی سبل الرشاد »: آن حضرت صاحب نشانه‌ های راهنمایی و ارشاد است به راههای راستی و صلاح.

و این اشاره است بدان كه آن حضرت مردمان را ارشاد به راه حق می ‌فرموده و به جانب مشكلات، راه راست می ‌نموده؛ روایت كرده ‌اند كه روزی مامون سوار بود و به شكار می‌ رفت، حضرت امام محمد تقی علیه ‌السلام با جماعتی اطفال بر سر راه مامون ایستاده بودند. چون مركب مامون پیدا شد، طفلان همه گریختند، ولی امام بر جای خود ایستاد، و اصلا از محل خود حرکت نفرمود. مامون از بزرگی آن طفل تعجب كرد؛ پرسید كه ای پسر! چرا وقتی طفلان گریختند تو باز ایستادی و هیچ نترسیدی ؟

امام فرمود: زیرا از یک سو، راه آنقدر تنگ نبود كه مركب تو نتواند بگذرد و من مجبور باشم کنار بروم تا راه تو باز شود، و از سوی دیگر، من می ‌دانم كه تو کسی را بدون جرم و خیانتی کیفر نمی کنی؛ پس چرا از راه دور شوم و از تو بگریزم؟

مامون گفت: تو پسر كیستی؟ فرمود: پسر علی بن موسی ‌ام.

مامون در فراق امام رضا علیه ‌السلام بسیار گریست و گفت:  دانستم كه فرزند رشیدی مثل تو فقط از کسی همچون علی بن موسی الرضا علیه ‌السلام باشد.

سپس مامون متوجه شكار شد، و به صحرا رفت، او یک باز شکاری داشت، وی آن باز را جهت شكار پرنده ای رها كرد. باز در آسمان بالا رفت و مدتی طولانی، از چشم همه غایب شد و بعد از آن بازگشت در حالیکه پرنده ای را شكار كرده بود كه تمامی اعضای او گوشت بود و هیچ پر و بال نداشت و مثل آن را كسی ندیده بود.

مامون هر قدر از مردم پرسید كه حقیقت این پرنده چیست، هیچ كس ندانست؛ بالاخره مامون از شكار بازگشت؛ امام جواد علیه السلام در همان جای قبلی ایستاده بود؛ مامون گفت: ای پسر رضا! حقیقت حال این پرنده چیست؟

امام بلافاصله فرمود: پدران من مرا خبر داده ‌اند؛ به اینكه حق تعالی در جوف هوا دریایی آفریده همچنان که در زمین دریاها است. و بر آن دریا پرندگانی اند همچنان که مرغابیان آبهای زمین، و باز خلیفه ای از خلفا آن را صید می كند تا مردم عجایب قدرت الهی را ببینند و وصی رسول امین از حقیقت آن خبر دهد.

مامون چون این سخن شنید گفت: و الله كه تو پسر علی بن موسی الرضایی؛ و تو وارث علوم و معارف او هستی كه خدای تعالی شما را و اهل ‌بیت شما را به علوم و خصایصی مخصوص ساخته كه دیگران از آن بهره ندارند.

پس آن حضرت را همراه خود به دارالخلافه برد و از مشكلات همه علوم از آن حضرت سوالها كرد و آن حضرت با وجود کمی سن به تمامی آن علوم جواب داد و از عهده‌ هر  پرسشی برآمد و از علوم غیبیه دیگر، ایشان را آگاه گردانید.  مامون و سایر مردم دانستند كه آن حضرت وصی پدر خود است.

« المقتبس من نور علمه الافراد من الابدال و الاوتاد »: آن حضرت کسی است که از نور علم‌ های او، تمامی ابدال اولیاء و اوتاد عالم اقتباس می كنند.

و این اشاره است به این خصوصیت از خصایص ائمه هدی علیهم السلام كه جمیع افراد ابدال و اوتاد عالم كه نظم و حفظ جهان در عهده‌ ایشان است از ائمه علیهم السلام کسب علوم و معارف می ‌نمایند و در این میان آن حضرت را اختصاصی فزونتر هست. چنان چه روایت كرده ‌اند، كه اولیا و اوتاد زمان آن حضرت از او در حقایق علوم و معارف استفاضه و استفاده می‌ نموده ‌اند.

« ساكن روضه الجنة بانعم العیش، المقبور عند جده بمقابر قریش »: آن حضرت ساكن باغ بهشت است به خوشترین زندگانی و دفن شده است نزد جدّ خود در مقابر قریش.

گفته می شود که سن مبارك آن حضرت 25 سال بود و قبر مبارك ایشان در جانب غربی بغداد، کنار قبر جدّ بزرگوارش حضرت امام كاظم علیه ‌السلام است.


 تصاویر پس‌زمینه به مناسبت میلاد امام جواد علیه السلام 

برای دیدن تصاویر در اندازه بزرگ، روی آنها کلیک کنید.

  

  

    

+نوشته شده در چهارشنبه نهم اردیبهشت ۱۳۹۴ساعت توسط محمدحسین منتظری شاتوری | |

چهل حدیث گهربار از امام جواد علیه السلام

امام جواد (ع)

 

 

1- الْمُؤ مِنُ یَحْتاجُ إ لى ثَلاثِ خِصالٍ: تَوْفیقٍ مِنَ اللّهِ عَزَّ وَ جَلَّ، وَ واعِظٍ مِنْ نَفْسِهِ، وَقَبُولٍ مِمَّنْ یَنْصَحُهُ.

فرمود: مؤ من در هر حال نیازمند به سه خصلت است : توفیق از طرف خداوند متعال، واعظى از درون خود، قبول و پذیرش نصیحت كسى كه او را نصیحت نماید.

 

2- قالَ علیه السلام : مُلاقاةُ الاْ خوانِ نَشْرَةٌ، وَ تَلْقیحٌ لِلْعَقْلِ وَ إ نْ كانَ نَزْرا قَلیلا.

فرمود: ملاقات و دیدار با دوستان و برادران - خوب - ، موجب صفاى دل و نورانیّت آن مى گردد و سبب شكوفائى عقل و درایت خواهد گشت ، گرچه در مدّت زمانى كوتاه انجام پذیرد.

 

3- قالَ علیه السلام : إ یّاكَ وَ مُص احَبَةُالشَّریرِ، فَإ نَّهُ كَالسَّیْفِ الْمَسْلُولِ، یَحْسُنُ مَنْظَرُهُ وَ یَقْبَحُ اءثَرُهُ.

فرمود: مواظب باش از مصاحبت و دوستى با افراد شرور، چون كه او همانند شمشیرى زهرآلود، برّاق است كه ظاهرش زیبا و اثراتش زشت و خطرناك خواهد بود.

 

4- قالَ علیه السلام : كَیْفَ یُضَیَّعُ مَنِ اللّهُ كافِلُهُ، وَكَیْفَ یَنْجُو مَنِ اللّه طالِبُهُ، وَ مَنِ انْقَطَعَ إ لى غَیْرِاللّهِ وَ كَّلَهُ اللّهُ إ لَیْهِ.

فرمود: چگونه گمراه و درمانده خواهد شد كسى كه خداوند سَرپرست و متكفّل اوست . چطور نجات مى یابد كسى كه خداوند طالبش مى باشد. هر كه از خدا قطع امید كند و به غیر او پناهنده شود، خداوند او را به همان شخص واگذار مى كند.

 

5-  قالَ علیه السلام : مَنْ لَمْ یَعْرِفِ الْمَوارِدَ اءعْیَتْهُ الْمَصادِرُ.

فرمود: هركس موقعیّت شناس نباشد جریانات، او را مى رباید و هلاك خواهد شد.

 

6- قالَ علیه السلام : مَنْ عَتَبَ مِنْ غَیْرِارْتِیابٍ اءعْتَبَ مِنْ غَیْرِاسْتِعْتابٍ.

فرمود: سرزنش كردن دیگران بدون علّت و دلیل سبب ناراحتى و خشم خواهد گشت ، در حالى كه رضایت آنان نیز كسب نخواهد كرد.

امام جواد علیه السلام

7- قالَ علیه السلام : أ فْضَلُ الْعِبادَةِ الاْ خْلاصُ.

فرمود: با فضیلت ترین و ارزشمندترین عبادت ها آن است كه خالص و بدون ریا باشد.

 

8- قالَ علیه السلام : یَخْفى عَلَى النّاسِ وِلادَتُهُ، وَ یَغیبُ عَنْهُمْ شَخْصُهُ، وَ تَحْرُمُ عَلَیْهِمْ تَسْمِیَتُهُ، وَ هُوَ سَمّیُ رَسُول اللّهِ صلى الله علیه و آله وَ كَنّیهِ.

فرمود: زمان ولادت امام عصر علیه السلام بر مردم زمانش مخفى است ، و شخصش از شناخت افراد غایب و پنهان است . و حرام است كه آن حضرت را نام ببرند؛ و او همنام و هم كنیه رسول خدا صلى الله علیه و آله است .

 

9- قالَ علیه السلام : عِزُّالْمُؤْمِنِ غِناه عَنِ النّاسِ.

فرمود: عزّت و شخصیّت مؤ من در بى نیازى و طمع نداشتن به مال و زندگى دیگران است .

 

10- قالَ علیه السلام : مَنْ أ صْغى إ لى ناطِقٍ فَقَدْ عَبَدَهُ، فَإ نْ كانَ النّاطِقُ عَنِ اللّهِ فَقَدْ عَبَدَاللّهَ، وَ إ نْ كانَ النّاطِقُ یَنْطِقُ عَنْ لِسانِ إ بلیس فَقَدْ عَبَدَ إ بلیسَ.

فرمود: هركس به شخصى سخنران علاقمند و متمایل باشد، بنده اوست ، پس چنانچه سخنور براى خدا و از احكام و معارف خدا سخن بگوید، بنده خداست ، و اگر از زبان شیطان و هوى و هوس و مادیات سخن بگوید، بنده شیطان خواهد بود.

 

11- قالَ علیه السلام : لا یَضُرُّكَ سَخَطُ مَنْ رِضاهُ الْجَوْرُ.

فرمود: كسى كه طالب رضایت خداوند متعال باشد، دشمنى ستمگران ، او را زیان و ضرر نمى رساند.

 

12- قالَ علیه السلام : مَنْ خَطَبَ إ لَیْكُمْ فَرَضیتُمْ دینَهُ وَ أ مانَتَهُ فَزَوِّجُوهُ، إ لاّ تَفْعَلُوهُ تَكْنُ فِتْنَةٌ فِى الاْ رْضِ وَ فَسادٌ كَبیرْ.

فرمود: هر كه به خواستگارى دختر شما آید و به تقوا و تدیّن و امانتدارى او مطمئن مى باشید با او موافقت كنید وگرنه شما سبب فتنه و فساد بزرگى در روى زمین خواهید شد.

امام جواد علیه السلام

13- قالَ علیه السلام : لَوْسَكَتَ الْجاهِلُ مَااخْتَلَفَ النّاسُ.

فرمود: چنانچه افراد جاهل و بى تجربه ساكت باشند مردم دچار اختلافات و تشنّجات نمى شوند.

 

14- قالَ علیه السلام : مَنِ اسْتَحْسَنَ قَبیحا كانَ شَریكا فیهِ.

فرمود: هر كه كار زشتى را تحسین و تأیید كند، در عِقاب آن شریك مى باشد.

 

15- قالَ علیه السلام : مَنِ انْقادَ إ لَى الطُّمَاءنینَةِ قَبْلَ الْخِیَرَةِ فَقَدْ عَرَضَ نَفْسَهُ لِلْهَلَكَةِ وَالْعاقِبَةِ الْمُغْضِبَةِ.

فرمود: هركس بدون تفّكر و اطمینان نسبت به جوانب (هر كارى ، فرمانى ، حركتى و...) مطیع و پذیراى آن شود، خود را در معرض سقوط قرار داده ؛ و نتیجه اى جز خشم و عصبانیّت نخواهد گرفت .

 

16- قالَ علیه السلام : مَنِ اسْتَغْنى بِاللّهِ إ فْتَقَرَالنّاسُ إ لَیْهِ، وَمَنِ اتَّقَى اللّهَ اءحَبَّهُ النّاسُ وَ إ نْ كَرِهُوا.

فرمود: هر كه خود را به وسیله خداوند بى نیاز بداند مردم محتاج او خواهند شد و هر كه تقواى الهى را پیشه خود كند خواه ناخواه ، مورد محبّت مردم قرار مى گیرد گرچه مردم خودشان اهل تقوا نباشند.

 

17- قالَ علیه السلام : عَلَّمَ رَسُولُ اللّهِ صلّى اللّه عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ عَلّیا عَلَیْهِ السَّلامُ اءلْفَ كَلِمَةٍ، كُلُّ كَلِمَةٍ یَفْتَحُ اءلْفُ كَلِمَةٍ.

فرمود: حضرت رسول صلى الله علیه و آله ، یك هزار كلمه به امام علىّ علیه السلام تعلیم نمود كه از هر كلمه اى هزار باب علم و مسأله فرعى باز مى شود.

 

18- قالَ علیه السلام : نِعْمَةٌ لاتُشْكَرُ كَسِیَّئَةٍ لاتُغْفَرُ.

فرمود: خدمت و نعمتى كه مورد شكر و سپاس قرار نگیرد همانند خطائى است كه غیرقابل بخشش باشد.

 

19- قالَ علیه السلام : مَوْتُ الاْ نْسانِ بِالذُّنُوبِ اءكْثَرُ مِنْ مَوْتِهِ بِالاْ جَلِ، وَ حَیاتُهُ بِالْبِرِّ اءكْثَرُ مِنْ حَیاتِهِ بِالْعُمْرِ.

فرمود: فرارسیدن مرگ انسان ها، به جهت معصیت و گناه ، بیشتر است تا مرگ طبیعى و عادى ، همچنین حیات و زندگى لذّت بخش به وسیله نیكى و إ حسان به دیگران بیشتر و بهتر است از عمر بى نتیجه .

 

20- قالَ علیه السلام : لَنْ یَسْتَكْمِلَ الْعَبْدُ حَقیقَةَالاْ یمانِ حَتّى یُؤْثِرَ دینَهُ عَلى شَهْوَتِهِ، وَلَنْ یُهْلِكَ حَتّى یُؤْثِرَ شَهْوَتَهُ عَلى دینِهِ.

فرمود: بنده اى حقیقت ایمان را نمى یابد مگر آن كه دین و احكام الهى را در همه جهات بر تمایلات و هواهاى نفسانى خود مقدّم دارد. و كسى هلاك و بدبخت نمى گردد مگر آن كه هواها و خواسته هاى نفسانى خود را بر احكام إ لهى مقدّم نماید.

امام جواد علیه السلام

21- قالَ علیه السلام : عَلَیْكُمْ بِطَلَبِ الْعِلْمِ، فَإ نَّ طَلَبَهُ فَریضَةٌ وَالْبَحْثَ عَنْهُ نافِلَةٌ، وَ هُوَ صِلَةُ بَیْنَ الاْ خْوانِ، وَ دَلیلٌ عَلَى الْمُرُوَّةِ، وَ تُحْفَةٌ فِى الْمَجالِسِ، وَ صاحِبٌ فِى السَّفَرِ، وَ اءُنْسٌ فِى الْغُرْبَةِ.

فرمود: بر شما باد به تحصیل علم و معرفت ، چون فراگیرى آن واجب و بحث پیرامون آن مستحبّ و پرفائده است . علم وسیله كمك به دوستان و برادران است ، دلیل و نشانه مروّت و جوانمردى است ، هدیه و سرگرمى در مجالس است ، همدم و رفیق انسان در مسافرت است ؛ و اءنیس و مونس انسان در تنهائى مى باشد.

 

22- قالَ علیه السلام : خَفْضُ الْجَناحِ زینَةُالْعِلْمِ، وَ حُسْنُ الاْ دَبِ زینَةُالْعَقْلِ، وَبَسْطُ الْوَجْهِ زینَةُالْحِلْمِ.

فرمود: تواضع و فروتنى زینت بخش علم و دانش است ، اءدب داشتن و اخلاق نیك زینت بخش عقل مى باشد، خوش روئى با افراد زینت بخش حلم و بردبارى است .

 

23- قالَ علیه السلام : تَوَسَّدِ الصَّبْرَ، وَاعْتَنِقِ الْفَقْرَ، وَارْفَضِ الشَّهَواتِ، وَ خالِفِ الْهَوى ، وَ اعْلَمْ أ نَّكَ لَنْ تَخْلُو مِنْ عَیْنِ اللّهِ، فَانْظُرْ كَیْفَ تَكُونُ.

فرمود: در زندگى ، صبر را تكیه گاه خود، فقر و تنگ دستى را همنشین خود قرار بده و با هواهاى نفسانى مخالفت كن. و بدان كه هیچگاه از دیدگاه خداوند پنهان و مخفى نخواهى ماند، پس مواظب باش كه در چه حالتى خواهى بود.

 

24- قالَ علیه السلام : مَنْ اءتَمَّ رُكُوعَهُ لَمْ تُدْخِلْهُ وَحْشَةُ الْقَبْرِ.

فرمود: هركس ركوع نمازش را به طور كامل و صحیح انجام دهد، وحشت قبر بر او وارد نخواهد شد.

 

25- قالَ علیه السلام : الْخُشُوعُ زینَةُالصَّلاةِ، وَ تَرْكُ مالایُعْنى زینَةُالْوَرَعِ.

فرمود: خشوع و خضوع زینت بخش نماز خواهد بود، ترك و رها كردن آنچه (براى دین و دنیا و آخرت ) سودمند نباشد زینت بخش ورع و تقواى انسان مى باشد.

 

26- قالَ علیه السلام : الاْ مْرُ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْىُ عَنِ الْمُنْكَرِ خَلْقانِ مِنْ خَلْقِ اللّهِ عَزَّ وَ جَلَّ، فَمْن نَصَرَهُما اءعَزَّهُ اللّهُ، وَمَنْ خَذَلَهُما خَذَلَهُ اللّهُ عَزَّ وَ جَلَّ.

فرمود: امر به معروف و نهى از منكر دو مخلوق الهى است ، هر كه آن ها را یارى و اجراء كند مورد نصرت و رحمت خدا قرار مى گیرد و هر كه آن ها را ترك و رها گرداند مورد خذلان و عِقاب قرار مى گیرد.

امام جواد علیه السلام

27- قالَ علیه السلام : إ نَّ اللّهَ عَزَّ وَ جَلَّ یَخْتارُ مِنْ مالِ الْمُؤْمِنِ وَ مِنْ وُلْدِهِ اءنْفَسَهُ لِیَاءجُرَهُ عَلى ذلِكَ.

فرمود: همانا خداوند متعال بهترین و عزیزترین ثروت و فرزند مؤ من را مى گیرد (و هلاك و نابود مى گرداند)، چون دنیا و متعلّقات آن بى ارزش است تا در قیامت پاداش عظیمى عطایش نماید.

 

28- قالَ له رجل : اءَوصِنى بَوَصِیَّةٍ جامِعَةٍ مُخْتَصَرَةٍ؟

فَقالَ علیه السلام : صُنْ نَفْسَكَ عَنْ عارِالْعاجِلَةِ وَ نار الْآجِلَةِ.

شخصى به حضرت عرض كرد: مرا موعظه و نصیحتى كامل و مختصر عطا فرما؟ امام علیه السلام فرمود: اعضاء و جوارح ظاهرى و باطنى خود را از ذلّت و ننگ سریع و زودرس ، همچنین از آتش و عذاب آخرت ، در اءمان و محفوظ بدار.

 

29- قالَ علیه السلام : فَسادُالاْ خْلاقِ بِمُعاشَرَةِالسُّفَهاءِ، وَ صَلاحُ الاْ خلاقِ بِمُنافَسَةِ الْعُقَلاءِ.

فرمود: معاشرت و همنشینى با بى خردان و افراد لااُبالى سبب فساد و تباهى اخلاق خواهد شد؛ و معاشرت و رفاقت با خردمندان هوشیار، موجب رشد و كمال اخلاق مى باشد.

 

30- قالَ علیه السلام : الاْ دَبُ عِنْدَالنّاسِ النُّطْقُ بِالْمُسْتَحْسَناتِ لاغَیْرُ، وَ هذا لایُعْتَدُّ بِهِ مالَمْ یُوصَلْ بِها إ لى رِضَااللّهِ سُبْحانَهُ، وَالْجَنَّةِ، وَالاْ دَبُ هُوَ اءدَبُ الشَّریعَةِ، فَتَاءدَّبُوا بِها تَكُونُوا اءُدَباءَ حَقّا.

فرمود: مفهوم و معناى ادب از نظر مردم ، تنها خوب سخن گفتن است كه ركیك و سبك نباشد، ولیكن این نظریّه قابل توجّه نیست تا مادامى كه انسان را به خداوند متعال و بهشت نزدیك نگرداند.

( توضیح این که : بنابر این ادب یعنى رعایت احكام و مسائل دین ، پس با عمل كردن به دستورات الهى و ائمّه اطهار علیهم السلام ، ادب خود را آشكار سازید.)

 

31- قالَ علیه السلام : ثَلاثُ خِصالٍ تَجْتَلِبُ بِهِنَّ الْمَحَبَّةُ: الاْ نْصافُ فِى الْمُعاشَرَةِ، وَ الْمُواساةُ فِى الشِّدِّةِ، وَ الاْ نْطِواعُ وَ الرُّجُوعُ إ لى قَلْبٍ سَلیمٍ.

فرمود: سه خصلت جلب محبّت مى كند: انصاف در معاشرت با مردم ، همدردى در مشكلات آن ها، همراه و همدم شدن با معنویات .

 

32- قالَ علیه السلام : التَّوْبَةُ عَلى اءرْبَع دَعائِم : نَدَمٌ بِالْقَلْبِ، وَاسْتِغْفارٌ بِاللِّسانِ، وَ عَمَلٌ بِالْجَوارِحِ، وَ عَزْمٌ اءنْ لایَعُودَ.

فرمود: شرایط پذیرش توبه چهار چیز است : پشیمانى قلبى ، استغفار با زبان ، جبران كردن گناه نسبت به همان گناه حقّاللّه و یا حقّالنّاس -، تصمیم جدّى بر اینكه دیگر مرتكب آن گناه نشود.

امام جواد علیه السلام

33- قالَ علیه السلام : ثَلاثٌ مِنْ عَمَلِ الاْ بْرارِ: إ قامَةُالْفَرائِض ، وَاجْتِنابُ الْمَحارِم ، واحْتِراسٌ مِنَ الْغَفْلَةِ فِى الدّین .

فرمود: سه چیز از كارهاى نیكان است : انجام واجبات الهى ، ترك و دورى از گناهان ، مواظبت و رعایت مسائل و احكام دین .

 

34- قالَ علیه السلام : وَ حَقیقَةُ الاْ دَبِ: اِجْتِماعُ خِصالِ الْخیْرِ، وَ تَجافى خِصالِ الشَّرِ، وَ بِالاْ دَبِ یَبْلُغُ الرَّجُلُ الْمَكارِمَ الاْ خْلاقِ فِى الدُّنْیا وَ الاَّْخِرَةِ، وَ یَصِلُ بِهِ اِلَى الْجَنَّةِ.

فرمود: حقیقت ادب و تربیت عبارت است از: دارا بودن خصلت هاى خوب ، خالى بودن از صفات زشت و ناپسند.

انسان به وسیله اءدب - در دنیا و آخرت - به كمالات اخلاقى مى رسد؛ و نیز با رعایت اءدب نیل به بهشت مى یابد.

 

35- قالَ علیه السلام : إ نَّ بَیْنَ جَبَلَىْ طُوسٍ قَبْضَةٌ قُبِضَتْ مِنَ الْجَنَّةِ، مَنْ دَخَلَها كانَ آمِنا یَوْمَ الْقِیامَةِ مِنَ النّار.

فرمود: همانا بین دو سمت شهر طوس قطعه اى مى باشد كه از بهشت گرفته شده است ، هر كه داخل آن شود و با معرفت زیارت كند -، روز قیامت از آتش در اءمان خواهد بود.

 

36- قالَ علیه السلام : مَنْ زارَ قَبْرَ عَمَّتى بِقُمْ، فَلَهُ الْجَنَّتهُ.

فرمود: هركس قبر عمّه ام حضرت معصومه سلام اللّه علیها را با علاقه و معرفت در قم زیارت كند، أ هل بهشت خواهد بود.

 

37- قالَ علیه السلام : مَنْ زارَ قَبْرَ اءخیهِ الْمُؤْمِنِ فَجَلَسَ عِنْدَ قَبْرِهِ وَاسْتَقْبَلَ الْقِبْلَةَ وَ وَضَعَ یَدَهُ عَلَى الْقَبْرِ وَقَرَءَ: ((إنّا أنْزَلْناهُ فى لَیْلَةِالْقَدْرِ)) سَبْعَ مَرّاتٍ، اءمِنَ مِنَ الْفَزَعَ الاْ كْبَرِ.

فرمود: هركس بر بالین قبر مؤ منى حضور یابد و رو به قبله بنشیند و دست خود را روى قبر بگذارد و هفت مرتبه سوره مباركه(إنّا أنزلناه) را بخواند از شداید و سختیهاى صحراى محشر در اءمان قرار مى گیرد.

 

38- قالَ علیه السلام : ثَلاثٌ یَبْلُغْنَ بِالْعَبْدِ رِضْوانَ اللّهِ: كَثْرَةُ الاْ سْتِغْفارِ، وَ خَفْضِ الْجْانِبِ، وَ كَثْرَةِ الصَّدَقَةَ.

فرمود: سه چیز، سبب رسیدن به رضوان خداى متعال مى باشد:

1 - نسبت به گناهان و خطاها، زیاد استغفار و اظهار ندامت كردن .

2 - اهل تواضع كردن و فروتن بودن .

3 - صدقه و كارهاى خیر بسیار انجام دادن .

امام جواد علیه السلام

39- قالَ علیه السلام : الْعامِلُ بِالظُّلْمِ، وَالْمُعینُ لَهُ، وَالرّاضى بِهِ شُرَكاءٌ.

فرمود: انجام دهنده ظلم ، كمك دهنده ظلم و كسى كه راضى به ظلم باشد، هر سه شریك خواهند بود.

 

40- قالَ علیه السلام : التَّواضُعُ زینَةُالْحَسَبِ، وَالْفَصاحَةُ زینَةُالْكَلامِ، وَ الْعَدْلُ زینَةُالاْ یمانِ، وَالسَّكینَةُ زینَةُالْعِبادَةِ، وَالْحِفْظُ زینُةُالرِّوایَةِ.

فرمود: تواضع و فروتنى زینت بخش حسب و شرف ، فصاحت زینت بخش كلام ، عدالت زینت بخش ایمان و اعتقادات ، وقار و ادب زینت بخش اعمال و عبادات ؛ و دقّت در ضبط و حفظ آن ، زینت بخش نقل روایت و سخن مى باشد.

+نوشته شده در چهارشنبه نهم اردیبهشت ۱۳۹۴ساعت توسط محمدحسین منتظری شاتوری | |

قیافه مجرمین در دوزخ                               

مجرمین در عالم برزخ از عذاب روحی و جسمی برخوردارند که نمونه‌ای از آنها را بیان می‌کنیم. پس از این که علی بن ابی حمزه که منکر امامت امام رضا بود از دنیا رفت حضرت رضا (ع) فرمود: او را در قبر نشاندند و از ائمه (ع) سووال کردند از اسم همه را برد تا به من رسید و توقف کرد و جوابی نداد پس آنچنان ضربتی بر سر او خورد که قبرش مملو‌ّ از آتش شد.( بحار ج 6 ص 242.)
در آیه 46 سوره مومن که می‌فرماید النّارْ یْعًرُضُونُ عُلَیًها غُد‌ّواً وُ عُشِیاً عذاب کافران را در عالم برزخ نشان می‌دهد.
اگر شخصی اهل عذاب و آتش باشد در مواردی عذاب روح به جسد نیز سرایت می‌کند همانطوری که در زمانی که بنی عباس بر بنی امیه غالب شدند و آنها را از بین بردند قبور آنها را هم خراب کردند و چون قبر یزید ملعون را شکافتند در آن جز یک خط خاکستری به مقدار جسد نحس او نیافتند.
مرحوم عراقی در دارالسلام از قول بعضی از موثقین نقل می‌کند که در قبرستان امامزاده حسن در تهران رفتیم هنوز غروب نشده بود که یکی از رفقا روی سنگ قبری نشست یکمرتبه فریاد برآورد که مرا بلند کنید دیدیم سنگ مزار مثل آتش است روح چقدر معذب بوده که به این قبر و حتی سنگ قبر هم گرمی آتش سرایت کرده می‌گوید من صاحب قبر را شناختم اما برای اینکه رسوا نشود نامش را نمی‌بردم.
“قیافه مؤمنین در برزخ“
مومنین با توجه به درجه‌ای که دارند در قبر در صفا و خوشی بسر می‌برند و حتی جسد برخی از آنها در قبر تازه است و هیچگونه فساد و تغییری در بدن آنها صورت نگرفته است، از امیر المومنین (ع) روایت است که فرشتگان دری از بهشت بر مؤمن می‌گشایند و به او میگویند بخواب در حالی که چشمت روشن باد مانند خواب گوارای جوان زیرا خدای تعالی می‌فرماید: بهشتیان در آن روز بهترین قرارگاه و زیباترین مکانها قرار دارند.
نمونه کسانی که جسم آنها در قبر تازه مانده است:
1ـ جسد حر: شاه اسماعیل صفوی وقتی که شنید بعضی در باره حر طعن می‌زنند امر کرد قبر او را بشکافند دیدند جسدش مانند روزی است که شهید شده و هیچ تغییری نکرده و بر سرش دستمالی بسته شده آن دستمال را باز کردند خون از محل زخم جاری شد پس زخم را با آن دستمال بستند و حسن حال او را دانستند از این رو باگاهی بر آن بنا کردند و خادمی بر آن مقرر داشتند.
2ـ جسد کلینی صاحب کافی: یکی از حکام ظالم تصمیم داشت که قبر حضرت موسی بن جعفر را خراب کند وزیرش گفت: اینجا قبر یکی از علمای این مذهب است و یکی از نمایندگان موسی بن جعفر می‌باشد اینها می‌گویند جسد این شخص تازه است و نمی‌پوسد اگر گفتة آنها راست باشد صلاح نیست که قبر موسی بن جعفر را خراب کنید حاکم پذیرفت و فوراً امر کرد قبر کلینی را شکافتند و با تعجب دیدند که جسد ایشان تر و تازه است و عجیب‌تر از آن دیدند که بچه شیری هم پهلوی اوست که آن هم جسدش تازه است.
3ـ جنازه صدوق: شیخ صدوق که در ری مدفون است در زمان فتحعلی شاه قبرش شکافی برداشت برای تعمیر آن اقدام می‌کنند می‌بینند یک سردابی است و آدمی خوابیده در حالی که بدن سالم به تمام معنی دارد محاسن او حنایی است و دستهایش حنایی و کف پاهایش حنایی است از زمان شیخ صدوق تا زمان کشف این واقعه 857 سال گذشته بود آری بدن‌هایی در میان قبر ممکن است نپوسد و درجه تقوی و طهارت روح تاثیر در این لباس داخل قبر افتاده نموده و او را تازه نگاهدارد
عوامل فشارقبر

برخى از چيزهايى كه فشار قبر را كم مى كنند عبارتند از:1. نماز شب; در روايتى امام رضا(ع) مى فرمايند: خواندن نماز شب و هفتاد بار «استغفر اللّه» گفتن، موجب ايمنى از عذاب قبر مى شود.2-. خواندن سوره «التكاثر» هنگام خفتن3. قرائت سوره «النساء» در هر جمعه4. تلاوت سوره «ن و القلم» در نماز واجب و مستحب 5. وحشت شب اوّل قبر:در مورد هول و هراس قبر، در روايتى حضرت على(ع) فرمود: براى كسى كه آمرزيده نشود، بعد از مرگ، از خود «مرگ» شديدتر است. از قبر و تنگى و تاريكى آن بر حذر باشيد; همانا قبر هر روز مى گويد: من خانه غربتم. من خانه وحشتم. من خانه كِرْم ها هستم و قبر براى مؤمنان باغى از باغ هاى بهشت و براى گناه كاران گودالى از گودال هاى آتش است. زندگى و معيشت سختى كه خدا دشمنان خودش را از آن ترسانده، عذاب قبر است.
زندگي برزخي :از روايات اسلامى استفاده مى شود كه انسان ها در برزخ به پنج گروه تقسيم مى شوند:
الف) افرادى كه در درجه اعلاى ايمان و كمال هستند; روح اين افراد پس از مرگ و پاسخ به سئوال هاى نكير و منكر در قالب مثالى قرار مى گيرد و به بهشت برزخى وارد مى شوند و در آن جا در محضر اميرالمؤمنين(ع) از انواع نعمت هاى الهى برخوردار مى شوند، تا برپا شدن قيامت.
ب) افرادى كه مؤمن اند، ولى نه در درجه و كمال گروه قبلى; اين افراد پس از سؤال و پاسخ در قبر، درى از بهشت (برزخى) به سوى قبر آنان باز مى شود و قبر به مقدار چشم انداز، وسيع شده و باغى از باغ هاى بهشت مى شود. اين گروه در قبرشان متنعم به نعمت هاى پروردگارند و هميشه دعايشان اين است كه خدايا قيامت را برپا نما و نعمت هاى بهشتى را كه به ما وعده داده اى عطا فرما.
ج) مؤمنان گناه كار كه مستحق عذابند; آنها پس از ورود به قبر و سؤال نكير و منكر و ناتوانايى در پاسخ دادن، فرشتگان با عمودى كه در دست دارند بر فرق آنها مى كوبند و قبرشان پر از آتش مى شود. و درى از جهنم (برزخى) به سوى قبر آنان باز مى شود و قبرشان تبديل به چاهى از چاه هاى جهنم مى گردد و اين گروه در قبر معذبند تا وقتى كه گناهانشان بخشوده شود.
د) كسانى كه كافر محض هستند، اينها هم همانند مؤمنان گناه كار در جهنم برزخى معذبند تا برپا شدن قيامت; با اين تفاوت كه عذاب كافر، عذاب عقيده و عمل است و كاهش دهنده عذاب قيامتش نيست، ولى عذاب مؤمن گناهكار، عذاب عمل است و باعث پاك شدن او مى شود و جنبه اصلاح گرانه و رهايشگرانه دارد
هـ) گروهى كه نه اهل ثوابند تا مستحق نعمت باشند و نه اهل گناه تا مستحق عذاب گردند. اين گروه روحشان (در قالب مثالى) به صورت بى هوش و يله و رها باقى مى ماند تا برپا شدن قيامت.

 

 

+نوشته شده در یکشنبه بیست و چهارم اسفند ۱۳۹۳ساعت توسط محمدحسین منتظری شاتوری | |

12ـ عذاب برزخی:  

علی (ع) می‌فرماید: از بندگان خدا بعد از مرگ برای کسانی که آمرزیده نشده‌اند عذاب و درد قبر شدیدتر از مرگ است پس از تنگی و تاریکی و وحشت و غربت آن بهراسید همانا قبر هر روز ندا می‌کند منم خانه غربت منم خانه وحشت و منم خانه کرم, قبر برای مؤمنین همانند باغی است از باغهای بهشت و یا گودالی از گودالهای جهنم.


13ـ فشار قبر
شخصی می‌گوید به امام صادق (ع) عرض کردم آیا کسی از فشار قبر رهایی می‌یابد؟ حضرت فرمود: پناه به خدا از فشار قبر ؛ افرادی که از فشار قبر رهایی پیدا کنند کم هستند

اسباب عذاب و فشار قبر

آنچه در روایات بعنوان اسباب و عوامل عذاب و فشار قبر ذکر شده است عبارتند از:
1ـ سخن چینی 2ـ عدم احتراز از بول 3ـ بد رفتاری با خانواده 4ـ کمک نکردن به هم نوع 5ـ کفران نعمت 6ـ غیبت 7ـ سبک شمردن نماز 8ـ بی اعتنایی به ضعیف
امام علی (ع) می‌فرماید: عُذابْ الْقَبًرِ یُکُونْ مِنُ النّمِیُهِ وُ الْبُوًلِ وُ عُزْبِ الرُجْلِ عُنً اَهًلِهِ عذاب قبر از سخن چینی و پرهیز نکردن از بول و دوری مرد از زنش حاصل می‌شود.( علل الشرایع ص 309.)
ابن عباس روایت کرده است که عذاب قبر سه ثلث است یک سوم برای غیبت و یک سوم برای سخن چینی و یک سوم برای بی‌احتیاطی در تطهیر بول(بحار ج 6 ص 245.      ).
موانع فشار وعذاب قبر

آنچه می‌تواند از فشار و یا عذاب قبر جلوگیری کند اموری است که در روایات ذکر شده است که عبارتند از:
1ـ اعمال صالح: امام صادق (ع) می‌فرماید: چون مومن وارد قبرش شود نماز در جانب راست و زکاه در طرف چپ او قرار می‌گیرد و نیکی بر او سایه می‌افکند و صبر در گوشه‌ای قرار گیرد هنگامی که دو فرشته برای پرستش بر او داخل شوند صبر به نماز و زکاه و نیکی گوید: مواظب صاحب خود باشید و اگر شما عاجز از مواظبت او هستید من از او مواظبت کنم.( بحار ج 6 ص 230.)
2ـ اتمام رکوع: امام باقر (ع) کسی که رکوعش را تمام کند وحشت قبر او را نمی‌گیرد(بحار ج 85 ص 107.  ).
3ـ کمک به همنوعان: امام صادق (ع) می‌فرماید: کسی که غم و اندوه مؤمنی را برطرف کند خداوند غم و غصه آخرت او را بر طرف می‌کند و از قبرش در حالی که دلی شاد دارد خارج می‌شود(بحار ج 74 ص 386.).
4ـ نماز شب: امام رضا (ع) می‌فرماید: مواظبت در انجام نماز شب کنید بنده‌ای که در آخر شب برخیزد و هشت رکعت نماز گذارد و دو رکعت نماز شفع و یک رکعت وتر را بجا آورد و در قنوتش هفتاد بار استغفار کند از عذاب قبر و آتش در پناه خدا باشد و عمرش طولانی و روزی او فراوان گردد(سفینه البحار ج 2 ص 397.).
5ـ پاشیدن آب بر روی قبر: از امام صادق (ع) در باره پاشیدن آب بر روی قبر پرسیده شد حضرت فرمود: تا وقتی که رطوبت در خاک قبر باقی است عذاب از میت کناره می‌گیرد(سفینه البحار ج 2 ص 396.         ).
6ـ مرگ هنگام نزول رحمت: امام صادق (ع) می‌فرماید: کسی که بین زوال شمس روز پنج شنبه تا ظهر روز جمعه بمیرد خداوند او را از فشار قبر محافظت می‌کند(سفینه البحار ج 2 ص 397.).
7ـ چهار بار به حج رفتن: امام صادق (ع) می‌فرماید: کسی که چهار حج بجا آورد هیچ گاه او فشار قبر نمی‌گیرد.( سفینه البحار ج 2 ص 397.   )
8ـ تلاوت بعضی از سوره‌های قرآن مثل سوره زخرف و قرائت سوره نساء در هر جمعه و قرائت سوره قلم در نماز واجب یا مستحب چنان که در روایات ذکر شده است.( سفینه البحار ج 2 ص 397.)
9ـ ذکر لا اله الا الله: پیامبر (ص) می‌فرماید: هر کس در هر روز صد بار لا اِلهُ اِلاّ اللهُ الْمُلِکْ الْحُقًّ الْمْبِینُ بگوید برای او امان از تنگدستی و از ترس قبر خواهد بود و بی نیازی را برای وی جلب می‌کند و درهای بهشت را به روی او گشاده دارد.( سفینه البحار ج 2 ص 397.)
10ـ تلقین پس از دفن: امام صادق (ع) فرمود: چه چیز مانع است شما را از این که کاری کنید که میت شما از دیدن منکر و نکیر در امان باشد راوی می‌گوید گفتم چه کنیم؟ حضرت فرمود: چون میت دفن شد باید ولی او نزد قبرش بماند و دهان خود را نزد سمت سر آن میت نزدیک کند پس به صدای بلند تلقین بخواند پس منکر به نکیر می‌گوید برویم زیرا حجت را به او تلقین کردند.( وسایل الشیعه ج 1 ص 863.)
11ـ قرار دادن دو چوب با میت: امام باقر (ع) می‌فرماید: تا دو چوب تر باشند میت معذب نمی‌شود و بعد از خشک شدن آن دو چوب هم او را عذابی نیست ان شاء الله(وسایل الشیعه ج 1 ص 736.  )
12ـ خیرات بازماندگان: امام صادق (ع) می‌فرماید: میت در فشار و رنج بسر می‌برد به خاطر نماز برادرش خداوند قبر او را وسعت می‌دهد(وسایل الشیعه ج 1 ص 655.).
13ـ گذاشتن تربت حضرت ابی عبد الله (ع) در قبر: روایتی نقل شده که زن بدکاره ای زنا می‌داد و اولاد خود را که از طریق زنا متولد شده بودند با آتش می‌سوزاند و غیر از مادرش از این ماجرا کسی خبر نداشت وقتی آن زن از دنیا رفت زمین او را قبول نمی‌کرد او را به جای دیگر منتقل کردند باز زمین او را نپذیرفت. جریان را به امام صادق (ع) گزارش دادند حضرت به مادرش فرمود: زمین این زن را قبول نمی‌کند چون خلق خدا را به عذابی که مختص خدا است عذاب کرده است در قبر او تربت امام حسین (ع) بگذارید پس چنین کردند خداوند عیب او را پوشاند و زمین او را پذیرفت.( وسایل الشیعه ج 1 ص 742.)
14ـ محبت اهل بیت (ع): پیامبر (ص) فرمودند: محبت و علاقه به من و اهل بیتم در هفت جای بسیار هولناک کار ساز و نجات بخش است: 1ـ هنگام مرگ 2ـ در قبر 3ـ هنگام زنده شدن مردگان در قیامت 4ـ هنگام باز شدن کتاب عمل 5ـ هنگام حساب 6ـ هنگام سنجش افکار و اعمال 7ـ زمان عبور از صراط(بحار ج 7 ص 248.)
15ـ صلوات بر پیغمبر: پیامبر اکرم (ص) می‌فرماید: صلوات بر من سبب نور در قبر می‌شود.( بحار ج 94 ص 71.  )
16ـ اخلاق پسندیده: پیامبر گرامی اسلام (ص) فرمودند: سه گروه از زنان عذاب قبر ندارند و در قیامت هم با حضرت فاطمه (ع) محشور می‌شوند 1ـ زنی که با فقر و تنگدستی شوهر خود بسازد. 2ـ زنی که با بد اخلاقی شوهر صبر و بردباری خود را از دست ندهد. 3ـ زنی که مهریه خود را به شوهر ببخشد(مواعظ العددیه ص 75.).
17ـ زیارت قبر امام حسین (ع): در روایت است که یکی از پاداشهایی که خداوند به زایر قبر امام حسین (ع) می‌دهد آن است که از عذاب و فشارهای قبر او را نجات می‌دهد(کامل الزیارات ص 143.).
18ـ نماز و استغفار و صدقه بازماندگان:پیامبر اکرم (ص) می‌فرماید: سخت‌ترین شبها شب اول قبر است که شما می‌توانید با پرداخت صدقه به مردگان خود ترحم کنید و اگر مالی برای صدقه نداشتید لااقل دو رکعت نماز بخوانید و به روح او هدیه کنید که خداوند از آن لحظه هزار فرشته‌ای به سوی قبرش می‌فرستد که با هر فرشته‌ای لباسی است و قبر او را از تنگی و فشار رهانیده و وسعت می‌بخشد(سفینه البحار ج 2 ص 47.  ).

   امام صادق (ع) می‌فرماید: اِنُّ الْمُیِّتَ لَیُفْرُحْ بِالتَّرُحْمِ عُلَیًهِ وُالاْسًتِغْفارِ لَهْ کَما یُفْرُحْ الْحُیًّ بِالْهُدِیُهِ همانگونه که زندگان با هدایا شاد می‌شوند اهل قبر و برزخیان با ترحم و استغفاری که نسبت به آنان می‌شود شاد می‌گردند(محجه البیضاء ج 8 ص 292.).
پیامبر (ص) به قبری که روز گذشته انسانی در آن دفن شده بود عبور فرمود در حالی که بستگان او می‌گریستند حضرت فرمود: دو رکعت نماز سبک از آنچه شما سبک می‌شمارید در نزد صاحب این قبر از همه دنیای شما محبوب‌تر است(مجموعه ورام ص 453.).
19ـ زیارت قبور: امام صادق (ع) در باره زیارت قبرها می‌فرماید: اموات با شما انس می‌گیرند و چون از ایشان دور شوید دچار وحشت شوند(وسایل الشیعه ج 2 ص 878.              ).
20ـ ارشاد و هدایت جامعه: علی (ع) می‌فرماید: کسی که افراد مستضعف فکری را تقویت کند و او را در برابر مخالفان راه ما با اسلحه استدلال مجهز کند در برزخ مورد لطف مخصوص خداوند قرار می‌گیرد و خداوند عقاید حقه را به او تلقین می‌کند و قبر او را به صورت بهترین باغهای بهشتی در می‌آورد(بحار ج 6 ص 228.).
21ـ شاد کردن مومن: امام صادق (ع) می‌فرماید: هر که به مومنی شادی رساند خداوند از آن شادی مخلوقی آفریند که هنگام مرگ دیدارش کند و به او گوید: ای دوست خدا مژده باد تو را به کرامت و رضوان خدا پس همواره همراه او باشد تا داخل قبرش شود و به او همان سخن را گوید و چون از گور برخیزد به او همچنان گویند و همواره در کنار او باشد و هنگام هر ترسی او را مژده می‌دهد مومن به او می‌گوید: تو کیستی خدایت رحمت کند؟ گوید من آن شادی هستم که به فلانی رساندی(اصول کافی ج 3 ص 275.).

+نوشته شده در یکشنبه بیست و چهارم اسفند ۱۳۹۳ساعت توسط محمدحسین منتظری شاتوری | |

ویژگیهای عالم برزخ

1ـ تکامل نفوس ناقصه در برزخ: در روایت است که چون رسول خدا (ص) به معراج رفتند به پیرمردی که در زیر درخت نشسته بود و در اطرافش کودکانی گرد آمده بودند برخورد کردند حضرت سوال کرد: ای جبرئیل این پیرمرد کیست؟ جبرئیل گفت این شیخ پدر تو ابراهیم است حضرت سوال کرد: این اطفال در اطراف او چه کسانی هستند؟ جبرئیل گفت: اینها اطفال مؤمنان هستند که حضرت ابراهیم به آنها غذا می‌دهد.( امالی صدوق ص 271.   )
و از حضرت صادق (ع) نقل شده که فرمود: اطفال شیعیان ما را از مؤمنین، حضرت فاطمه (ع) تربیت می‌کند.( بحار ج 6 ص 229.)
2ـ بازبودن پرونده وثبت آثارباقیات صالحات درآن:

امام حسین (ع) از نبی اکرم (ص) روایت کرده که فرمود: هر کس سیره و روش خوبی را در جامعه بنیان نهد اجر آن سیره و اجر کسانی که تا قیامت به آن سیره عمل می‌کنند برای او خواهد بود بدون آنکه از اجر عاملین به آن چیزی کاسته شود.( تحف العقول ص 243.  )
3ـ ثبت آثاراعمال ناصالح درپرونده

امام باقر (ع) میفرماید: هر بنده‌ای از بندگان خدا روش گمراه کننده‌ای را بین مردم ایجاد کند برای او گناهی همانند گناه کسانی است که مرتکب آن عمل شده‌اند بدون آنکه از گناه عاملین آن کاسته شود.( سفینه ج 1 ص 665.  )
4ـ آگاهی و درک انسان در برزخ: از منابع موجود استفاده می‌شود که با فرا رسیدن مرگ نه تنها شعاع دید و درک انسان کمتر نمی‌شود بلکه بیشتر نیز می‌شود، پیامبر (ص) می‌فرماید: مردم خوابند همین که می‌میرند بیدار می‌شوند.) محجه البیضا ج 7 ص 42.(
5ـ ارتباط ارواح با اهل دنیا در برزخ:
امام صادق (ع) می‌فرماید: هیچ مومن و کافری نیست مگر آن که در حین زوال شمس به دیدار اهل خود می‌رود و اگر دید که اهلش به اعمال نیکو اشتغال دارند سپاس و حمد خدا بجا می‌آورد و چون کافر ببیند که اهل او بر اعمال نیک مشغول‌اند برای او موجب حسرت و ندامت خواهد بود.( فروع کافی ج 1 ص 62. )
اسحاق بن عمار می‌گوید از امام کاظم (ع) در مورد ارواح در گذشتگان سووال کردم که آیا آنها اهل خود را ملاقات و دیدار می‌کنند؟ حضرت فرمود: بلی گفتم در چه مقدار از زمان دیدار می‌کنند؟ حضرت فرمود: در هر جمعه و در هر ماه و در هر سال یک بار بر حسب منزلت و مکانت مومن گفتم در چه صورتی آنها برای دیدار اهل خود می‌روند؟ حضرت فرمود: در صورت پرنده لطیفی که خود را به دیوارها می‌زند و بر آنها اشراف می‌نماید. پس اگر آنها را در خیر و خوبی مشاهده کند خوشحال می‌شود و اگر آنها را در بدی و اندوه بنگرد غمناک می‌گردد. (44) 6ـ همدم انسان در عالم برزخ:قیس بن عاصم می‌گوید: من و جمعی از بنی تمیم از راه دور به مدینه آمدیم و خدمت رسول اکرم ص) رسیدیم من عرض کردم یا رسول الله ما را موعظه‌ای بفرمایید که همواره از آن استفاده کنیم چرا که ما بادیه نشین هستیم و کمتر به شهر دسترسی داریم حضرت فرمود: ای قیس با عزت ذلت و با حیات مرگ است و با دنیا آخرت... ای قیس ناگزیر برای تو همنشین و مصاحبی خواهد بود که با تو به خاک سپرده می‌شود موقع دفن تو او زنده است و تو مرده اگر همنشین تو بزرگوار و کریم باشد تو را اکرام می‌کند و اگر پست و فرومایه باشد آزارت می‌دهد.( امالی صدوق ص 3.  )
7- ملاقات ارواح با یکدیگر در عالم برزخ: امام صادق (ع) می‌فرماید: ارواح در برزخ با یکدیگر ملاقات می‌کنند سووال کردند آیا واقعاً همدیگر را می‌بینند؟ فرمود بله می‌بینند و از همدیگر خبر می‌پرسند و سووال می‌کنند و همدیگر را آشنایی می‌دهند آن چنان آشنا می‌شوند که در آنجا می‌گویند این شخص فلانی است.( بحار ج 6 ص 269.)       

8ـ پرسش و سوال در عالم برزخ: مطابق روایات و اخبار در عالم برزخ فقط مسایلی که انسان باید به آنها اعتقاد و ایمان داشته باشد مورد پرسش و رسیدگی واقع می‌شود و رسیدگی به سایر مسایل موکل به قیامت است.
در روایتی امام صادق (ع)می‌فرماید: میت در قبر از پنج چیز سووال می‌شود: از نماز و زکات و حج و روزه و ولایت.( بحار ج 6 ص 266 )
9ـ کوتاهی عمر عالم برزخ در مقایسه با عمر قیامت:قرآن در چند مورد به کوتاهی عمر عالم برزخ اشاره کرده است ،ازجمله: وُ یُوًمُ تَقُومْ الساعُهْ یْقْسِمْ الْمْجًرِمْونُ ما لَبِثُوا غَیًرُ ساعُهٍ.
روزی که قیامت بر پا شود مجرمان سوگند یاد می‌کنند که فقط ساعتی در عالم برزخ توقف داشتند.( سوره روم آیه 55)

10ـ مردود بودن شفاعت در برزخ:امام صادق (ع)می‌فرماید: وُاللهِ ما أَخافْ عُلَیًکُمً اِلاّ الْبُرًزَخ فَأما اِذا صارُ الاَمًرْ اِلَیًنا فَنَحًنْ اَوًلَی مِنْکُمً بخدا قسم نمی‌ترسم بر شما مگر از برزخ و چون کار به ما رسد ما اولی و سزاوارتر از شما می‌باشیم.( بحار ج 6 ص 214.)
11ـ تجسم عمل در برزخ: به موجب بعضی از روایات اعمال هر انسان از لحظات بعد از مرگ یعنی در مراحل ابتدائی عالم برزخ تمثیل و تجسم می‌یابد و صاحب قبر در ملکوت قبر با چشم برزخی آن را می‌بیند و تا قیام قیامت با او خواهد بود.

امام صادق (ع) میفرماید: وقتی شخص با ایمان را در قبرش می‌گذارند دری به رویش گشوده می‌شود و جایگاه خود را در بهشت می‌بیند از آن دری که به عالم غیب گشوده شده مردی با چهره زیبا خارج می‌شود شخص با ایمان به او می‌گوید تو کیستی که من از تو زیباتر ندیده‌ام پاسخ می‌دهد من نیت خوب تو هستم که در دنیا بر آن بودی و عمل خوب تو هستم که در دنیا انجام دادی وقتی شخص کافر را در قبرش می‌گذارند دری به رویش گشوده می‌شود و جایگاه خود را در آتش می‌بیند سپس از آن در مردی زشت رو خارج می‌شود

+نوشته شده در یکشنبه بیست و چهارم اسفند ۱۳۹۳ساعت توسط محمدحسین منتظری شاتوری | |

به هر حال امام علیه‌السلام در موارد زیادی برای پیش‌گیری از هرج و مرج، از بین‌بردن زمینه توطئه‌های آینده و نیز به اقتضای شرایط و رعایت مصلحت، با عثمان همکاری فرمود. اوج این همکاریها در جریان محاصره منزل عثمان رخ داده‌است؛ در زمانی که عثمان به هیچ‌کس نمی‌توانست دل ببندد و بی‌مهری‌ها را از همان‌ها که در پناه حمایتهایش به جایی رسیده‌بودند را می‌دید، درست در همین شرایط تنها امام علیه‌السلام بود که  به یاریش شتافت از جمله همکاریهای حضرت عبارت بودند از:

1-    میانجیگری امام بین عثمان و مردم

احمال قصه پادرمیانی حضرت با مهاجمان و محاصره‌کنندگان خانه عثمان در مباحث گذشته مورد اشاره قرار گرفت که البته کسانی دیگر هم در جهت میانجیگری اقدام کردند ولی مورد پذیرش مردم قرار نگرفت128-(انساب‌الاشراف/5/111) به همین علت در مرحلة اول تنها شخصیتی که توانست به خوبی از عهدة این میانجیگری برآید امام علیه‌السلام بود.

2-  فرستادن آب برای عثمان

در زمان محاصره عثمان، قیام‌کنندگان به دستور  طلحه آب را به روی عثمان و خانواده‌اش بستند129-(الامامه والسیاسه1/38)

امام علیه‌السلام که در ملک خود در خارج از مدینه بود، به طلحه پیام فرستاد و از وی خواست تا به عثمان اجازه دهد تا از چاه متعلق به خودش آب بردارد و از تشنگی هلاک نشود اما طلحه زیر بار نرفت و چون محاصره‌کنندگان به شدت عمل خود افزودند و شرایط برای عثمان سخت شد و از امام طلب آب کرد امام با طلحه مذاکره کرد و چون دید که طفره می‌رود خشمگین شد تا جایی که طلحه چاره‌ای جز موافقت ندید130-(نقش عایشه در تاریخ اسلام، ج1، ص269)      و سرانجام امام علیه السلام علیرغم مخالفت محاصره‌کنندگان، برای عثمان آب فرستاد                      131-(مروج‌الذهب 2/380)

 

3- نقش امام علیه‌السلام در جلوگیری از قتل عثمان

وقتی به امام علیه السلام گزارش دادند که مردم کمر به کشتن عثمان بسته‌اند، حضرت به فرزندان بزرگوارشان امام حسن علیه السلام و امام حسین علیه السلام فرمودند:

«أذهَبا بِسَیفِکُما حَتّی تَقوُما عَلی بابِ عُثمان؛ فَلاتَدَعا اَحَداً یَصِلُ اِلَیه» (39)

شمشیرهای خود را بردارید و بر در خانه عثمان بایستید و اجازه ندهید که به خلیفه دست یابند. فرزندان حضرت در اجرای امر پدر، خود را به خانه عثمان رساندند و با مهاجمان به کارزار پرداختند به‌طوری‌که سر و صورت امام حسن علیه السلام از خون گلگون گشت و سر قنبر غلام امام علیه السلام به سختی مجزوح گردید.(40)

خلاصه دفاع از عثمان در حدی شد که حضرت در جایی می‌فرماید:

«وَاللهِ لَقَد دَفَعتُ عَنهُ حَتّی خَشیتُ اَن اَکوُنَ آثماً» (خطبة 240/2)

«بخدا سوگند، آنقدر از او(عثمان) دفاع کردم که ترسیدم گناهکار باشم»

با این وجود ، عده‌ای از افراد بخاطر بغض و کینه و عداوتهایی که از حضرت در دل داشتند، بدترین تهمت‌ها را به حضرتش روا داشتند. از جمله: تهمت دست‌داشتن در قتل عثمان که این افتراها و تهمت‌ها باعث به‌وجودآمدن جنگهای داخلی در جهان اسلام شد، جنگهایی که آثار سوء بسیاری در میان مسلمانان بر جای گذاشت. تا جایی که امت اسلامی را از وجود پیشوایی همچون امیرمؤمنان علیه السلام محروم ساختند.

کسانی مثل عایشه به صراحت در مکه به سخنرانی پرداختند و گفتند که علی علیه السلام عثمان را کشته‌است و عده‌ای از مردم شام قسم یاد کردند که علی علیه السلام را بکشند.(42)

امام به‌طور مکررّ در نهج‌البلاغه، در مقابل این تهمت‌ها واکنش نشان داده و از خود دفاع فرموده‌است و اثبات کرده‌‌‌است که کسانی‌که به حضرت تهمت قتل عثمان را وارد می‌کردند خودشان در این فتنة بزرگ دست داشتند.

امام علیه‌السلام در پنج مورد خود را از شرکت در قتل مبرا می‌کند. و در یک مورد طلحه را که مسألة قتل عثمان را بهانه‌ای برای تحریک علیه امام قرار داد، شریک درتوطئه برضد عثمان معرفی می‌کند. در دو مورد معاویه را که قتل عثمان را دست‌آویز توطئه و اخلال در حکومت امام علیه السلام قرار داد و مردم بیچاره را با عنوان قصاص کشندگان خلیفه مظلوم به نفع آرمان‌های خود تهییج کرده، سخت مقصر می‌شمارد.

وقتی خبر تهمت بنی‌امیه مبنی بر مشارکت امام علیه السلام در قتل عثمان به حضرتش رسید فرمود:

«اَوَلَم یَنهَ بَنی‌اُمَیََّةَ عِلمُها بی عَن قَرفی؟ اَوَ ما وَزَعَ الجُهّالُ سابِقَتیِ عَن تُهمَتیِ؟ وَ لَما وَ عَظَهُمُ اللهُ بِهِ اَبلَغُ مِن لِسانی» (خطبة 75)

«آیا شناختی که بنی‌امیّه از روحیات من دارند، آنان را از عیبجویی بر من باز نمی‌دارد؟ آیا سوابق مبارزات من، نادانان را بر سر جای خود نمی‌نشاند که به من تهمت نزنند؟ آنچه خداوند آنان را پند داد از بیان من رساتر است»

فراز آخر کلام امام علیه‌السلام اشاره به آیاتی دارد که از سوء‌ظن به مؤمن نهی می‌کند و اذیت مؤمن و تهمت به او را از بزرگترین گناه می‌شمارد. وقتی این آیات هشداردهنده در آنها اثر نمی‌کند چگونه سخنان مولی علیه السلام در دل‌های تاریک و سنگین آنها اثر خواهد کرد؟

معاویه از جمله کسانی بود که مدعی خونخواهی عثمان بود و امام علیه‌السلام را متهم به قتل عثمان می‌کرد و امام در چند جای نهج‌البلاغه با استدلال معاویه را رسوا می‌کند.

 

1-   در ضمن نامه‌ای به معاویه می‌نویسد:

 «وَ زَعَمتَ اَنَّکَ جِئتَ ثائِراً بِدَمُ عُثمانَ، وَ لَقَد عَلِمتَ حَیثُ وَقَعَ دَمُ عُثمانَ فَاطلُبهُ مِن هُناکَ اِن کُنتَ طالِباً» (نامة 10، فراز10)

خیال کردی بر خونخواهی عثمان آمده‌ای؟ در حالی‌که می‌دانی خون او به دست چه کسانی ریخته‌است. اگر راست می‌گویی از آنها مطالبه کن.

 

2-   در نامه‌ای دیگر به معاویه می‌نویسد:

«وَ لَعَمری، یا مُعاوِیَةُ، لَئن نَظَرتَ بِعَقلِکَ دوُنَ هَواکَ لَتَجِدَّنیِ أبرَأَ النّاسِ مِن دَمِ عُثمانَ، وَ لَتَعلَمَنَّ اَنّی کُنتُ فی عُزلَةٍ عَنهُ اِلّا اَن تَتَجَنّی، فَتَجَنَّ ما بَدالَکَ» (نامة6، فراز3 و 4)

ای معاویه اگر دور از هوای نفس، به دیدة عقل بنگری، خواهی دید که من نسبت به خون عثمان پاک‌ترین افرادم، و می‌دانی که من از آن ماجرا دور بوده‌ام، جز اینکه از راه، خیانت مرا متهم کنی، و حقّ آشکاری را بپوشانی.

 

3-   باز در نامة دیگری به معاویه مرقوم فرمود که:

« وَ اَمّا سَأَلَتَ مِن دَفعِ قَتَلَةِ عُثمانَ اِلَیکَ، فَاِنّی نَظَرتُ فی هذَا الاَمرِ، فَلَم اَرَهُ یَسَعُنی دَفعُهُم اِلَیکَ وَ لا اِلی غَیرِکَ» (نامة 9/فراز 8و 9)

«اما در مورد درخواست تو که قاتلان عثمان را به تو بسپارم؛ در این کار اندیشه کردم دیدم فرستادن ایشان به سوی تو و یا غیر تو از عهدة من خارج است؛ زیرا عدة آنها زیاد است و من قدرت این کار را ندارم»

 

4-   نقش امام در دفن عثمان

داستان دفن عثمان، بسیار عبرت‌آموزتر از قتل اوست؛ خلیفه طوری زندگی کرد که مسلمانان بر او شوریدند او را کشتند، نماز خواندن بر او را ننگ دانسته و دفن او در قبرستان مسلمانان را جایز ندانستند. جنازة عثمان سه شبانه‌روز بر روی خاک ماند و کسی حاضر به دفن او نشد. روز سوم امام علیه السلام واسطه شد و عده‌ای را مأمور کرد تا او را دفن کنند. ولی مردم وقتی فهمیدند می خواهند او را دفن کنند، دامن‌های خود را پر از سنگ کردند و بر سر راه جنازه نشستند و وقتی جنازة عثمان را آوردند آن را سنگ‌باران کردند و در نهایت او را در مکان دفن یهودی‌ها به زیر خاک کردند.(نقش عایشه در تاریخ اسلام1/275)

 

 

(12)(تاریخ سیاسی اسلام، جعفریان، بنقل از ملل و حلل،  شهرستانی)

(13)(همان به نقل از طبقات الکبری2/242 و دهها مدرک دیگر از جمله مسند احمد ج1، ص90، تاریخ ابن عسکر، ج6/ص451...)

(14) شرح نهج‌البلاغه، ج2 ص40

(15)(الغدیر/7/ 184-185)5

»(16) نهج‌البلاغه، خطبة 197 

(17) همان، خطبة 23

(18)(خطبة 33، فراز 5)

)19)/(نامه 10/ فراز7)

(20) (نامه 64/7)

(21)(دعای ندبه)

.(22) (ترجمة شرح نهج‌البلاغه ابن‌ابی‌الحدید، محمود مهدوی دامغانی ج3، ص 181)

(23)(مجلة کوثر شمارة48 اسفند 79)

(24)(همان به نقل از شرح ابن ابی‌الحدید 3/147)

.(25)(خطبة 41)

(26)(نهج‌البلاغه، خطبة5)

(27)(خطبه 4)

(28)(مانندخطبه های  43و 53 )

(29)(شرح نهج‌البلاغه، جلد11، ص113)

(30)(خطبه 37، فراز 4)

(31)(خطبه5)

(32)همان،نامه 62

(33)(شرح نهج‌البلاغه، جلد11، ص113)

(34)(خطبة 3، فراز 2)

(35) خطبه 26/فراز 3

(36) خطبة217/فراز

(37) خطبة 176/7

(38) خطبة 176/7

(39)همان،فراز28

(40)(کنزالعمال 1/ حدیث 2380)

(41)(الاتقان، النوع العشرون: ج1، ص 124)

(42)(صحیح بخاری  ج6 / ص 102)

(43)(اسراء/88، هود/12، بقره/23)

(44) (سنن بیهقی 2/63)

(45)(راهنمای حقیقت، آیت‌اله سبحانی، ص281)

(46)(کنزالعمال 2/حدیث4340).

(47) (مجمع الزوایه 1/152)

(48)(کتاب مصاحف. ابی داود سجستانی ، ص9)

(49)(تفسیر البرهان1/16)

(50)(بحار/92 / 51 و احتجاج طبرسی، ص282)

(51)(تفسیر صافی/1/36)

(52)(فروغ ولایت، ص 279. به نقل از ارشاد مفید، ص 107)

(53) انبیاء/30

(54) (فصلت/11)

(55) (لقمان/29)

(56)(بحار الانوار، جلد40، ص 224»

(57)ر.ک فروغ ولایت، ص280. بنقل از حلیة الاولیاء، جلد 1، ص172)

(58) خطبه 146 

 (59) (فروغ ولایت، ص285 بنقل از ثمرةالاوراق حموی، جلد2، ص15)

(60).(همان: ص 286 بنقل از تاریخ یعقوبی 1/123. تاریخ طبری 2/253 و....)

(61) (بقره/274)

(62)(فروغ ولایت، ص296، بنقل از فروغ کافی5/74)

(63) (همان)

(64) (همان، ص297، مناقب ابن شهر آشوب1/ 323 . بحار 61/33).

(65) (وسایل شیعه 13/303)

(66)(بحار41/32)

(67)(بحار41/43)

(68) وسایل‌الشیعه(جلد19، ص187)

(69)(فروغ ولایت، ص282، بنقل از کافی2/جلد16)

(70)سورة احقاف/15

(71)(فروغ ولایت، ص288. بنقل از مناقب ابن شهر آشوب 1/496 . بحار 40/332 و الغدیر)

(72)(الغدیر، بخش شعرای قرن هشتم)

(73)(فروغ ولایت، ص290 بنقل از بحار 40/277 و کشف‌النعمه، جلد1، ص 33)

(74)(الغدیر، شعرای قرن هشتم بنقل از سنن بیهقی 7/441)

(75)(نامه 53/فراز 71)

(76) (خطبة 210/6و7)

(77) (خطبة 233/2)

(78) خطبة 32

 (79)(تاریخ سیاسی اسلام، رسول جعفریان، جلد2، ص421 بنقل از مروج‌الذهب2/342)

(80)خطبه 6،فراز2)

(81)(خطبة 37/4)

(82)(تاریخ سیاسی اسلام، جلد2، ص421، بنقل از رجال کشی)

(83) (شرح نهج البلاغه،ج اول، ص 173)

(84) (همان،ص174)

(85)همان،ص181)

(86) الغدیر،ج6،ص290

87- شرح نهج‌البلاغه، ج1، ص181

88-(همان، ص182)

89-(نساء/20)

90- شرح نهج البلاغه، ج اول ص182)

91- (پیام امام امیرالمؤمنین ،ج اول ،ص362)

92- خطبه 3

93- الغدیر، ج7، ص 132

94-«فروغ ولایت، ص 258»

95-(همان، ص 259).

96-(همان، بنقل از الغدیر، جلد3، ص156 تا 180)

97-(الغدیر، ج9 ص 25)

98-...

99-(الغدیر، جلد8 ص 284)

100-(شرح نهج‌البلاغه، ابن ‌ابی‌الحدید، ج1، ص186)

101-(فروغ ولایت، ص302، بنقل از الاستیعاب2/690)

102-فروغ ولایت، بنقل از مسند احمد1/143. . .

103-(فروغ ولایت به نقل از سنن بیهقی ج8، ص 61)

104- الغدیر، جلد8 ،ص 286

105- شرح نهج البلاغه ابن ابی الحدید، جلد اول ،ص 198 به بعد

106-(تاریخ سیاسی اسلام، جعفریان، جلد2، ص 345، بنقل از الفتوح‌ابن اعثم 2/100)

107- (همان)

108-(تاریخ سیاسی اسلام، جعفریان، جلد2، ص 346، بنقل از الفتوح‌ابن اعثم 2/35)

109-(تاریخ طبری و کامل‌ابن اثیر)

110-(تاریخ سیاسی اسلام، بنقل از شرح نهج‌البلاغه ابن‌ابی‌الحدید9/15)

111-(تفسیر طبری7/128)

112-(شرح نهج‌البلاغه ابن ابی‌الحدید ، خطبه3، ص42)

113-(فروغ ولایت، ص32 بنقل از الامامه و السیاسه، جلد1، ص29)

114-(فروغ ولایت، ص323، بنقل از الانساب ج7، ص43)

115-شرح نهج‌البلاغه، ج3، ص55-54

116-(تاریخ سیاسی اسلام، رسول جعفریان، ج2، ص 368بنقل از انساب‌الاشراف، ج5، ص54 و الغدیرج9، ص91)

117-(همان، بنقل از عیون‌الاخبار ج3، ص92)

118- (هود/88) (نهج‌البلاغه، نامة 28، فراز 24)

119-(مسند احمدج1، ص100)

120-(فروغ ولایت، ص333، بنقل از مروج الذهب3/344)

121-(فروغ ولایت، ص334. و تاریخ سیاسی اسلام ج2، ص 378)

122- (نامه37/ فراز2)

123(مجموعه آثار، سیری در نهج‌البلاغه ج16، ص479)

124-(نهج‌‌البلاغه، نامة28، فراز22)

125-(فروغ ولایت، ص337)

126-(تاریخ خلفا، رسول جعفریان، ص186)

127(عقد الغرید، ج4، ص120)

128-(انساب‌الاشراف/5/111)

129-(الامامه والسیاسه1/38)

 

+نوشته شده در جمعه هفدهم بهمن ۱۳۹۳ساعت توسط محمدحسین منتظری شاتوری | |

خلافت عثمان

بالاخره عثمان در سوّم محرم سال24 هجری خلیفه شد، وی علاقه و ارادت خاصّی به خاندان اموی داشت. او که شاخه‌ای از این شجره بود، در راه تکریم و بزرگداشت این خاندان پلید، علاوه بر زیر پا گذاشتن کتاب و سنت، از سیره دو خلیفه پیشین نیز گام را فراتر می‌نهاد.

او به داشتن چنین روحیه و گرایش کاملاً معروف بود. وقتی‌که خلیفة دوم اعضای شورا را تعیین کرد در انتقاد از عثمان چنین گفت:

«کانّی بِکَ قد قلدتکَ قُریش هذا الامر لِحیّها ایّاکَ، فَحَمَلتَ بنی امیه و بنی مُعیَط عَلی رقاب الناس، آثارتهم بالفی‌ء، فسارت إلیک عصابة من ذُؤبان العرب، فذبحوک علی فراشک ذبحاً»

100-(شرح نهج‌البلاغه، ابن ‌ابی‌الحدید، ج1، ص186)

گویا می‌بینم که قریش تو را به زعامت برگزیده‌اند و تو سرانجام بنی‌امیه را بر مردم مسلّط کرده‌ای و بیت‌المال را مخصوص آنها قرار داده‌ای، در آن موقع گروههای خشمگین از عرب بر تو می‌شورند و تو را در خانه‌ات می‌کشند.

بنی‌امیّه که از روحیّة عثمان آگاه بودند، بعد از گزینش او از طریق شورا، دوراو را گرفتند و چیزی نگذشت که مناصب و مقامات اسلامی میان آنان تقسیم شد و جرأت آنان به حدی رسید که ابوسفیان به احد رفت و بر قبر حمزه عموی بزرگوار پیامبر را که در نبرد با ابوسفیان کشته شده‌بود، زیر لگد گرفت و گفت: برخیز که آنچه بر سر آن می‌جنگیدیم به دست ما افتاد.

در نخستین روزهای خلافت خلیفه سوّم ،اعضای خانواده بنی‌امیه دور هم گرد آمدند و ابوسفیان رو به آنان کرد و گفت: اکنون که خلافت به دست شما افتاده‌است مواظب باشید که از خاندان شما خارج نگردد و آن را همچون گوی دست به دست بگردانید، که هدف از خلافت جز حکومت و زمامداری نیست و بهشت و دوزخی وجود ندارد. 101-(فروغ ولایت، ص302، بنقل از الاستیعاب2/690)

عثمان دوازده سال متصدی امر خلافت بود و پس از این مدت نسبتاً طولانی ،در هجدهم ذی‌الحجه سال 35 هجری به دست انقلابیون مصر و عراق و گروهی از مهاجر و انصار کشته شد.

عوامل سقوط عثمان

تاریخ‌نویسان علل سقوط عثمان را پنج عامل مهم می‌دانند. این پنج عامل زیربنای انقلاب و شورش گروههای خشمگین مسلمان بود:

1-   تعطیل حدود الهی

2-   تقسیم بیت‌المال در میان بنی‌امیه

3-   تأسیس حکومت اموی و نصب افراد غیرشایسته به مناصب اسلامی

4-   ایذاء و ضرب گروهی از صحابه پیامبر(ص) که از خلیفه و اطرافیان او انتقاد می‌کردند.

5-   تبعید تعدادی از صحابه که خلیفه ،حضور آنان را مزاحم افکار و آمال و برنامه‌های خود می‌دید.

اما عامل اول(تعطیل حدود الهی)

1-  خلیفه، ولیدبن عتبه، برادر مادری خود را به استانداری کوفه منصوب کرد. او مردی بود که قرآن مجید او را در دو مورد به فسق و تمرد از احکام اسلامی یاد کرده‌است یکی در سوره حجرات/6 « یا ایها الذین آمنو ان جاء‌کم فاسق بِنَبَإٍ فَتَبَیَّنوا» ودیگر سجده/18 که فرمود: «اَفَمَن کانَ مُؤمِناً کَمَن کانَ فاسِقاً لایَستَوُن»

خلیفه گذشته او را نادیده گرفت و استانداری منطقه بزرگی از ممالک اسلامی را به او واگذار کرد. طبیعی است برای یک همچو فاسقی ،رعایت حدود و شئون اسلامی مهم نیست. حاکمان آن زمان، علاوه بر اداره امور سیاسی امامت نمازهای جمعه و جماعت را نیز بر عهده داشتند. این پیشوای نالایق در حالی که سخت مست بود، نماز صبح را با مردم چهار رکعت برگزار کرد و محراب را آلوده ساخت؛ شدّت مستی او به اندازه‌ای بود که انگشترش را از دست وی درآوردند و او متوجه نشد.

مردم کوفه به قصد شکایت راهی مدینه شدند، حادثه را به خلیفه گزارش دادند. خلیفه به جای توجه به گزارش، افراد را تهدید کرد و گفت آیا شما دیدید برادر من شراب بخورد؟ گفتند شراب خوردن او را ندیدیم اما مستی او را دیدیم ؛ او بطوری مست بود که انگشترش را درآوردیم متوجه نشد. گزارش دهندگان خدمت مولی رسیدند، حضرت را از جریان آگاه ساختند. امام با عثمان ملاقات کرد و فرمود فرزندان امیه را بر مردم مسلط نکن، باید ولید را از مقام استانداری عزل کنی و حدّ الهی را در حق او جاری سازی. خلیفه در زیر فشار افکار عمومی، سعیدبن العاص که او نیز شاخه‌ای از شجره خبیثه بنی‌امیه بود را به استانداری کوفه نصب کرد. وقتی وارد کوفه شد محراب و منبر و دارالامامه را آب کشید و ولید را وارد مدینه ساخت.

و عثمان نه فقط حد الهی را در مورد او اجرا نکرد، لباس فاخری بر تن او پوشانید و او را در اتاقی نشاند. افرادی مایل بودند حد را درباره او اجرا نمایند ولی به شدت واهمه داشتند، سرانجام امیرمؤمنان تازیانه را به دست گرفت و بی‌مهابا بر او حد زد و به تهدید و نارواگویی او اعتنا نکرد.102-فروغ ولایت، بنقل از مسند احمد1/143. . .

2-  خلیفه دوم توسط یک ایرانی به نام ابولؤلؤ که غلام مغیرۀ بن شعبه ،کشته‌شد. ابولؤلؤ علاوه بر تأمین زندگی خود ناچار بود روزانه دو درهم به مغیره بپردازد. روزی چشمش به عمر افتاد و از او دادخواهی کرد و گفت: مغیره مقرری کمر شکنی برای من تحمیل کرده‌است. خلیفه پرسید چه کاره‌ای؟ گفت به کفاشی، نجاری و آهنگری آشنایی دارم. عمر گفت: در برابر این کاردانیها این مقرری زیاد نیست. علاوه بر این من شنیده‌‌ام آسیاب هم می‌توانی درست کنی. که با باد کار کند آیا می‌توانی چنین آسیابی برای من بسازی؟ فیروز که از سخنان خلیفه بسیار ناراحت شده‌بود، گفت آسیابی برای تو می‌سازم که در شرق و غرب نظیری نداشته‌باشد و از آن سخن به میان آورند. خلیفه فهمید فیروز او را تهدید به مرگ کرد. به هر حال خلیفه توسط ابولؤلؤ کشته شد. عبیدالله پسر عمر دو فرد بیگناه را به نامهای هرمران و جُفینه(دختر ابولؤلؤ) به بهانه اینکه در قتل پدرش شریک بوده‌اند کشت. و اگر یکی از صحابه شمشیرش را از دستش نمی‌گرفت تصمیم داشت تمام اسیرانی را که در مدینه بودند بکشد. جنایت پسر عمر غوغایی در مدینه بپا کرد و مهاجر و انصار با اصرار تمام از عثمان خواستند که او را قصاص کند و انتقام آن دو بیگناه را از او باز ستاند. بیش از همه امیر مؤمنان علیه السلام اصرار می‌فرمود که عبیدالله را قصاص کند و به خلیفه چنین فرمود: انتقام کشتگان بی‌گناه را از عبیدالله بگیر، چه او گناهی بزرگ مرتکب شده و مسلمانان بی‌گناهی را کشته. اما وقتی آن حضرت از عثمان مأیوس شد، رو به عبیدالله کرد و گفت: اگر روزی به تو دست یابم تو را به قصاص قتل بی‌گناهان می‌کشم.

به هر حال، انتقاد از مسامحه عثمان در قصاص عبیدالله بالا گرفت. خلیفه احساس خطر کرد به عبیدالله دستور داد که مدینه را به عزم کوفه ترک کند و زمین وسیعی را در اختیار او نهاد که آنجا را «کُوَیفَۀِ ابن عمر» کوفه کوچک پسر عمر می‌نامیدند103-(فروغ ولایت به نقل از سنن بیهقی ج8، ص 61)

عامل دوم: تقسیم بیت‌المال در میان بنی‌امیه

امام علیه‌السلام در خطبة شقشقیه به این عامل اینگونه اشاره می‌فرماید که:

«وَ قامَ مَعَهُ بَنوُ اَبیهِ یَخضَعوُنَ مالَ اللهِ خِضمَةَ الاِبِلِ نبِتَۀَ الرَّبیعَ»

خویشاوندان پدری او از بنی‌امیه به پاخواستند و همراه او بیت‌المال را خوردند و به باد دادند، همچون شتر گرسنه‌ای که به جان گیاه بهاری بیفتد.

مرحوم علامة امینی می‌فرماید:

عثمان به دامادش حارث‌بن حکم هزار درهم و شترهای فراوان زکات آن سال و زمین بزرگی که رسول خدا(ص) وقف مسلمانان کرده‌بود بخشید. به سعیدبن عاص‌بن امیه از طایفة خود صد هزار درهم داد. به دامادش مروان‌بن حکم صد هزار درهم و به ابوسفیان دویست هزار درهم داد. به طلحه سی و دو میلیون و دویست هزار درهم به زبیر پنجاه و نه میلیون و هشتصد هزار درهم داد و برای خودش سی میلیون و پانصد هزار درهم و سیصد و پنجاه هزار دینار کنار گذاشت. به ....* بنی‌‌امیه پانصد هزار دینار و به عبدالله‌بن عوف شوهر خواهرش دومیلیون و پانصد و شصت هزار دینار داده.104- الغدیر، جلد8 ،ص 286

غیر از موارد فوق برخی دیگر ازدست و دل‌بازی او اینگونه بود:

او دهکده فدک را که از آن حضرت صدیقه کبری بود به مروان حکم بخشید و تا زمان عمربن عبدالعزیز در میان فرزندان مروان می‌گشت تا سرانجام عمربن عبد‌العزیز آن را به فرزندان فاطمه باز گردانید.

ابن ابی‌الحدید می‌نویسد:

«طلب من عثمان، عبدالله بن خالدبن اسید صِلَة، فاعطاه اریعماة الف درهم»

عبدالله بن خالد بن اسید از عثمان بخششی خواست، عثمان چهارصد هزار درهم به او بخشید.

واعاد الحکمبن ابی‌العاص، بعد اذکان رسول‌الله(ص) قد سیَّره ثم لم یرده ابوبکر و لا عمر، و اعطاه مأة الف درهم » حکم بن ابی‌عاص را که رسول خدا از مدینه بیرون کرده‌بود و حتی ابوبکر و عمر اجازه نداده بودند که به مدینه برگردد را برگرداند و یکصدهزار درهم به او بخشید.

«.... و اعطی اباسفیان مآئتی الف من بیت‌المال، فی الیوم الذی امر فیه مروان‌بن حکم بمأه الف من بیت‌المال، و قد کان زوجّه ابنته امّ ابان»

دویست هزار درهم از بیت‌المال را به ابوسفیان بخشید و در همان روز صد هزار درهم از بیت‌المال را به مروان داد و مروان داماد خلیفه یعنی شوهر ام‌ابان بود.

زیدبن ارقم که خزانه‌دار بیت‌المال بود، وقتی دست ودل‌بازیهای خلیفه را دید

 «جاء بالمفاتیح،  فوضعها بین یدی عثمان و بکی»

کلیدها را نزد عثمان آورد، در اختیار او گذاشت و گریه می‌کرد.

 «فقال عثمان: اتبکی ان وَصَلتُ رَحمی»

از اینکه  صلة رحم کردم و چیزی به آنان بخشیدم گریه می‌کنی؟

. . .گفت «والله لو اعطیتَ مروان مأة درهم لکان کثیراً.»

 بخدا سوگند اگر به مروان صد درهم بدهی زیاد داده‌ای.

فقال: القِ المفاتیح یابن ارقم، فانا سنجد غیرکَ. پسر ارقم کلیدها را بگذار، ما به جای تو فرد دیگری پیدا می‌کنیم.

 وَاَتاهُ ابوموسی باموال من العراق جَلیلَةٍ، فَقَسَّمها کُلَّها فی بنی اُمَیَّه.

ابوموسی اموال زیادی را از عراق آورد، عثمان تمامی آن اموال را در میان بنی‌امیه تقسیم نمود.

«وَاَنکَحَ الحارثَ بنَ الحکم ابنته عائشه، فاعطاه مأة الف من بیت‌المال ایضاً بعد صَرفه زیدبن ارقم عن خزنه»

«دخترش عایشه را زن حارث بن حکم نمود و صد هزار درهم از بیت‌المال را به او داد و این پس از آن بود که زیدبن ارقم را از خزانه‌داری عزل کرده‌بود.105- شرح نهج البلاغه ابن ابی الحدید، جلد اول ،ص 198 به بعد

عامل سوّم: تأسیس حکومت اموی

عثمان علاوه بر این‌که بیت‌المال را در اختیار بنی‌امیه قرار داد، تمامی پست و مقامها را نیز در اختیار آنان قرار داد او افرادی را متصدی امور مسلمین قرار داد که یک زمانی تبعیدی پیامبر بودند، یعنی عدم صلاحیت آنان در حدی بود که لیاقت و صلاحیت در جمع مسلمانان بودن را نداشتند چه رسد به اینکه بخواهند بر مردم حکومت کنند.

او حکم بن ابی‌العاص را که تبعیدی پیامبر بود بازگرداند، مبلغ زیادی از بیت‌المال را متعلق او  ساخت و او را به سرپرستی قبیله خزاعه فرستاد106-(تاریخ سیاسی اسلام، جعفریان، جلد2، ص 345، بنقل از الفتوح‌ابن اعثم 2/100)

و نیز عبدالله‌بن سعد ابی سرح را از تبعید پیامبر(ص) بازگرداند و حاکم مصر کرد. چنانکه بصره را به عبدالله‌بن عامر اموی واگذار کرد که وقتی در بصره نماز جمعه خواند در خطبه گفت «الحمدالله الذی خلق السماوات و الارض فی سِتَّ سنین»107- (همان)

و گاه پست و مقامها را به کسانی واگذار می‌کرد که جز عیش و نوش و مشروب‌خواری و خوشگذرانی هنر دیگری نداشتند که نمونه بارز و روشن آن ولید بود که پنج سال به‌عنوان فرماندار عثمان در کوفه بر گرده مردم سوار بود که به قول بعضی‌ها شبها بساط مبسوط ساخت و بتجرّع اقداح مالامال پرداخته و در وقت صبوح نیز از می ارغوانی، خطّ نفسانی حاصل نمود و در کمال بی‌شعوری به مسجد رفته جای دو رکعت نماز فریضة بامداد چهار رکعت گذارد و بعد بر زبان آورد که امروز بغایت مسرورم، اگر خواهید چند رکعت دیگر بگذارم. 108-(تاریخ سیاسی اسلام، جعفریان، جلد2، ص 346، بنقل از الفتوح‌ابن اعثم 2/35)

ابوموسی اشعری فرماندار کوفه به خاطر اینکه از بنی‌امیه نبود، نتواستند تحملش کنند، اورا عزل کردند و یک نوجوان شانزده ساله اموی را جایگزین او نمودند109-(تاریخ طبری و کامل‌ابن اثیر)

و خلاصه عثمان در این مهم مجری توصیه پیر خاندان امیه، ابوسفیان ملعون شد که هنگامه انتخاب عثمان خطاب به بنی‌امیه گفت: «گوی خلافت را دست به دست در میان خود بگردانید» و هیچ توجهی به نصایح امیر مؤمنان علیه السلام ننمود که حضرت به او فرمود:«آیا سفیهان بنی‌امیه را از آبرو و نوامیس مردم نهی نمی‌کنی، بخدا اگر عاملی از عمال تو بر مردم ظلم کند، گناه آن مشترک بین تو و اوست.110-(تاریخ سیاسی اسلام، بنقل از شرح نهج‌البلاغه ابن‌ابی‌الحدید9/15)

عامل چهارم: ضرب و شتم یاران پیامبر(ص)

هتک حرمت به یاران رسول‌الله که توسط عثمان و یا به وسیله گماشته‌های او انجام گرفت از دیگر عوامل شورش مسلمانان بود به دو نمونه توجه فرمائید:

1-    ضرب و شتم عبدالله بن مسعود

عبدالله‌ بن مسعود صحابی بزرگ پیامبر(ص)، در تاریخ اسلام مقام بس ارجمندی دارد. او نخسین کسی است که حاضر شد به قیمت جان خود قرآن را در مسجدالحرام و در کنار انجمن قریش با صدای بلند تلاوت کند و کلام خدا را به سمع کوردلان قریش برساند. و عمر خود را از آغاز جوانی در طریق دعوت به توصیه و آموزش قرآن به مسلمانان صرف نمود و در زمرة شش نفری است که آیه شریفة 52/انعام در شأنش نازل گردید111-(تفسیر طبری7/128)

سعدبن ابی وقاص استاندار کوفه بود عثمان او را از مقام خود برکنار کرد و برادر رضاعی خود ولیدبن عتبه را به جای او گماشت.  ولید پس از ورود به کوفه خواستار در اختیار گرفتن بیت‌المال شد که کلیددارش عبدالله بن مسعود بود. عبدالله بن مسعود از تسلیم آن خودداری کرد؛ ولید جریان رابه عثمان گزارش داد. عثمان نامه‌ای به عبدالله‌بن مسعود نوشت و او را در خودداری از تسلیم کلید بیت‌المال به ولید توبیخ کرد. عبدالله تحت فشار خلیفه، کلیدها را به سمت ولید استاندار کوفه پرتاب کرد و راهی مدینه شد ووارد مسجد النبی شد در حالی‌که عثمان در حال صحبت‌کردن بود. چشمش که بر عبدالله بن مسعود افتاد خطاب به مردم گفت هم‌اکنون حیوانی ریز بدبو بر شما وارد شد، جانداری که روی غذای خود راه می‌رود و قی می‌کند و آن را آلوده می‌کند. عبدالله بن مسعود گفت من صحابی پیامبر و رزمندة روز بدر و بیعت‌کننده در بیت‌الرضوان هستم. عثمان دستور داد او را از مسجد اخراج کنند و غلام عثمان او را بلند کرد و محکم بر زمین کوبید به‌طوری که دنده‌های او شکست ؛ خبر به مولی که رسید به شدت به اعتراض برخاست و فرمود با سخن‌چینی ولید صحابة پیامبر را چنین شکنجه می‌دهی؟ به هر حال عثمان مستمری او را قطع کرد و او را ممنوع‌الخروج از مدینه نمود در بستری بیماری افتاد. روزی عثمان تحت فشار افکار عمومی به عیادتش آمد « اتاه عثمان عائداً»و خطاب به وی گفت:

« ماتشتکی؟ نگران چه هستی؟    

عبدالله گفت َ: ذنوبی ؛ گناهانم

عثمان گفت: فما تشتهی چه می‌خواهی؟

عبدالله گفت: رحمة ربّی؛ رحمت گستردة خدا را 

عثمان گفت: الا ادعوک طبیباً؟ پزشک بر بالینت احضار کنم. 

عبدالله گفت: الطبیب امرضنی؛ پزشک واقعی بیمارم کرده‌است.

عثمان گفت: املا آمرک بعطائک؟ دستور دهم مستمری سابق تو را بپردازند.

عبدالله گفت: مَنَعتنیه و انا محتاج الیه وَ تعطینیه و انا مستغن عنه؟  روزی که نیاز داشتم مرا از آن منع کردی، حالا که بی‌نیازم می‌پردازی؟

عثمان گفت: یَکوُنُ لولدک. به فرزندان و بازماندگانت می‌رسد.

عبدالله گفت:  رِزقُهُم علی‌الله تعالی، خدا رازق آنان است.

عثمان گفت: استِغفرُلی یا ابا عبدالرحمان» از خدا برای من طلب آمرزش کن.

عبدالله گفت: اسأل الله ان یأخذَ لی منکَ حَقّی» از خدا می‌خواهم حق مرا از تو بگیرد.

112-(شرح نهج‌البلاغه ابن ابی‌الحدید ، ج3، ص42)

وقتی احساس مرگ کرد عمار را وصی خود قرار دارد که اجازه ندهد عثمان بر بدنش نماز بگزارد. از این رو شبانه بر او نماز گزاردند و به خاکش سپردند. عثمان از عمار بازخواست کرد چرا مرا از مرگ عبدالله آگاه نساختی او گفت: او وصیت کرده بود که تو بر او نمازنگزاری.

2-   ضرب و شتم عمّار یاسر

خلیفه برخی از زیورآلات بیت‌المال را به اهل بیت خود اختصاص داد و چون از این طریق خشم مردم را برانگیخت برای دفاع از خود بر فراز منبر رفت و گفت: ما از بیت‌المال به آنچه نیاز داریم بر می‌داریم و بینی معترضین را به خاک می‌مالیم. امام علی علیه السلام در پاسخ خلیفه گفت: از این کار بازداشته می‌شوی.

عمار گفت: خدا را گواه می‌گیرم که من نخستین کسی خواهم بود که بینی او به خاک مالیده می‌شود در این موقع عثمان پرخاش کرد و گفت: شکم گنده بر من جرأت می‌ورزی؟ او را بگیرید، او را گرفتند و به قدری زدند که از حال رفت.

سرگذشت وخبر ضرب  عمار به گوش یاران پیامبر رسید، دورهم جمع شدند و نامه‌ای به عثمان نوشته و تخلفات و ضعفهای او را چنین برشمردند:

1-   خلیفه در مواردی با سنت پیامبر و شیخین مخالفت ورزیده‌است.

2-  خمس غنائم آفریقا را، که خدا و رسول و بستگان او و یتیمان و مساکین در آن حق دارند، یکجا به مروان حکم بخشیده‌است.

3-   برای همسر خود نائله و دختران خود در مدینه هفت خانه ساخته‌است.

4-   مروان از بیت‌المال قصرهایی در مدینه ساخته‌است.

5-  کارهای اساسی به امویان سپرده‌شده و زمام امور مسلمانان به دست جوانان بی‌تجربه‌ای افتاده‌است که هرگز رسول خدا را درک نکرده‌اند.

6-  استاندار کوفه ولیدبن عتبه، در حالت مستی، نماز صبح را چهار رکعت گزارده و سپس رو به مأمورین کرده و گفته‌‌است که اگر مایل باشند رکعتی نیز اضافه کند.

7-   مع‌الوصف، حد شرابخواری را به او جاری نساخته‌است.

8-   مهاجر و انصار را رها کرده‌است و با آنها مشورت نمی‌کند.

9-   بسان سلاطین، در اطراف مدینه زمینهایی را قُرُق کرده‌است.

10-  به افرادی که هرگز عصر پیامبر را درک نکرده‌اند و نه سابقه شرکت در جبهه و جهادی دارند و نه هم‌اکنون از دین دفاعی می‌کنند، اموال بسیاری بخشیده و اراضی وسیعی را به نام آنان کرده‌است و . . .

این نامه به وسیله یک گروه ده نفری نوشته شد، ولی از ترس عواقب بد آن، نامه را امضاء نکردند و آن را به عمّار دادند که به دست عثمان برسانند. او به خانه عثمان آمد و در حالی که مروان و گروهی از بنی‌امیّه دور او را گرفته بودند، نامه را تسلیم خلیفه کرد. خلیفه پس از خواندن نامه رو به عمار کرد و گفت: جرأت تو بر من زیاد شده‌‌است. مروان رو به خلیفه کرد و گفت: این غلام سیاه مردم را بر تو جَری ساخته‌است. اگر او را بکشی، انتقام خود و دیگران را نیز گرفته‌ای. عثمان گفت: او را بزنید. او را به قدری زدند که دچار فتق شد و از حال رفت و با همان حال او را از خانه بیرون انداختند. ام‌سلمه خبردار شد و دستور داد او را به خانه وی ببرند. موقعی که خلیفه هنگام ظهر به مسجد می‌رفت. یکی از مسلمانان به نام هشام به عثمان گفت اگر عمار بر اثر این ضربه‌ها بمیرد فردی از دودمان بنی‌امیه را می‌کشم. عثمان گفت: تو قدرت این کار را نداری، آنگاه با امیر‌المؤمنین مواجه شد و مذاکره تندی میان او و امام صورت گرفت. 113-(فروغ ولایت، ص32 بنقل از الامامه و السیاسه، جلد1، ص29)

عامل پنجم: تبعید شخصیتها

گروهی از صحابه و یاران پیامبر که در میان امت به حسن سلوک و تقوا معروف بودند، عثمان از کوفه به شام، از شام به حمص و از مدینه به ربذه تبعید کرد. این بخش از تاریخ اسلام بسیار  دردناک است که مطالعة آن خواننده را به وجود یک استبداد سیاه در دستگاه خلافت هدایت می‌کند.

غیر از تبعید ابوذر به جرم حق‌گویی به سرزمین بی‌آب و علف ربذه، مالک اشتر و یارانش را به شام تبعید کرد. استاندار کوفه نامه‌ای برای عثمان نوشت و سعایت مالک‌اشتر، زیدبن صوحان، صعصعة‌بن صوحان، کمیل‌بن‌زیاد نخعی، و چندین نفر از این قماش افراد را نمود و یادآور شد با وجود این افراد در کوفه نمی‌توان به ادای وظیفه پرداخت.

خلیفه در پاسخ نوشت اینها را به شام تبعید کن. در ضمن، نامه‌ای برای مالک‌‌اشتر نوشت که در دل اموری داری که اگر اظهار کنی ریختن خونت مباح می‌شود. به هر حال استاندار کوفه اینها را به شام تبعید کرد. از قضا وجود اینها در شام عرصه را بر معاویه نیز تنگ کرد. نزدیک بود که افکار عمومی بر ضد دستگاه خلافت برآشوبد لذا معاویه نامه‌ای برای خلیفه نوشت که:

تو گروهی را به شام تبعید کرده‌ای که شهر و دیار ما را فاسد و آن را به جوش و خروش درآورده‌اند.... نامه معاویه خلیفه را از سرانجام کار نگران و بیمناک ساخت و در پاسخ نوشت که آنها را به حمص تبعید کن114-(فروغ ولایت، ص323، بنقل از الانساب ج7، ص43)

واقعاً شگفت‌آور است، عثمان، مروان و پدرش حکم و برادرش حارث را که پیامبر خدا از مدینه بیرون کرده‌بود، به مدینه برگردانید، از بیت‌المال مسلمین الاف و الوفی به آنان داد ولی افرادی مثل ابوذر را که بزرگترین و راستگوترین صحابه پیامبر بود را به جهت امر به معروف و نهی از منکر نمودن از مدینه بیرون کرد.

ابن‌ابی‌الحدید از قول سید مرتضی رحمة‌الله علیه می‌نویسد:

«به اتفاق‌نظر اهل تاریخ، ان عثمان لَمّا اَعطی مروان بن حکم ما اعطاه و اعطی الحارث بن الحکم ثلاثماة الف درهم، و اعطی زیدبن ثابت مأة الف درهم جعل ابوذر یقول: بَشِرّ الکافرینَ بعذاب اَلیم و یتلو قول‌الله تعالی «والذّین یکنزون الذهب و الفضه و لاینفقونها  فی سبیل‌الله فبشرهم بعذاب الیم»

فَرَفَعَ  ذلک مروان الی عثمان فَاَرسَلَ الی ابی ذَرٍّ نائلاً مولاه: اَنِ أنَتِه عَمّا یَبلُغَنی عَنکَ؛فقال: أیَنهانی عُثمانُ عَن قَراءَ‌ةِ کِتابِ اللهِ، وَ عَیب مَن تَرَکَ امرالله.

وقتی عثمان به مروان بخششها نمود و به برادر او سی‌هزار درهم و به زیدبن ثابت صد هزار درهم داد

مروان به عثمان خبر داد که ابوذر ، آیاتی را خوانده‌است.عثمان غلامش نائل را نزد ابوذر فرستاد و به او پیغام داد که، از این کار دست بردار.ابوذرگفت:آیاعثمان مراازقرائت قران منع می کند

بخدا سوگند، خشنودی خدا بخاطر خشم و غضب عثمان بهتر است که نارضایتی و غضب خدا در برابر خشنودی عثمان

فاغضب عثمان ذلک، واحفظه فتصابر قال یوماً: ایجوز للامام ان یأخذ من المال فاذا ایسر قضی»

 عثمان از این امر غضب کرد اما دنبال فرصت بود. تا اینکه یک روز از ابوذر سؤال کرد که آیا امام می‌تواند از بیت‌المال مسلمانان قرض کند و وقتی تمکّن یافت ادای دین نماید؟

«فقال کعب‌الاحبار: لابأس بذلک.» کعب‌الاحبار گفت: عیبی ندارد.

«فقال له ابوذر: یابن الیهودین؛ اَتُعَلِّمُنا دینَنا» ای پسر دو یهودی، آیا دین ما را به یا ما یاد می‌دهی؟

فقال عُثمان: قَد کَثُرَ أذاکَ وَتُوَلِّعَکَ بِاَصحابی. عثمان گفت: تو مرا بسیار آزار می‌دهی و به اصحاب من بد می‌گویی. «اَلحِق بِالشّام، فَاَخرَجَهُ اِلَیها» ابوذر را به شام تبعید کرد.

«فکان ابوذر یُنکر علی معاویه اشیاءَ یَفعَلها». ابوذر به معاویه در کارهای نادرستش اعتراض می‌کرد... و «بنی‌معاویة الخضراء بدمشق. فقال ابوذر یا معاویه، ان کانت هذه من مال‌‌الله فهی الخیانة، و ان کانت من مالک فهو الاسراف»

معاویه در شام کاخ خضراء را که ساخت. ابوذر به او گفت: ای معاویه اگر این از بیت‌المال مسلمانان است پس خیانت نمودی، و اگر از مال خودت می‌باشد اسراف کردی.

به هر حال ابوذر عرصه را بر معاویه و دور و بریهایش تنگ کرد تا اینکه یکی از دوستان معاویه به نام حبیب‌بن مسلم به او گفت: «ان اباذر لَمُفسِدً عَلَیکُمُ الشّام، فتدارک اهلَه ان کانت لکم حاجة فیه» معاویه داستان را بر خلیفه نوشت و از او کسب تکلیف نمود. «فَکَتب عثمان الی معاویه، اما بعد فاحمل جُندَباً(اسم ابی‌ذرالغفاری) اِلَیَّ علی اغلظِ مَرکَبِ و او عره»عثمان نوشت: جندب را بر سخت‌ترین مرکب سوار و به سوی من روانه‌اش کن.

«فوجّه به مع سار به اللیل و النهار و حمله علی شارف لیس علیها الا قَتَب حتی قدم به المدینه و قد سقط لحمُ فَخذِیَه من الجَهد»

معاویه او را بر شتری سوار نمود و شب و روز او را می‌‌آوردند، وقتی که به مدینه رسید از خستگی آزردگی راه گوشت پای او ریخته‌بود.

و پس از آن به عثمان وارد شد صحبتهایی بین عثمان و ابوذر رد و بدل شد و نهایتاً او را به ربذه تبعید کرد. «فَسَیَّرَهُ اِلَیها، فلم یزل بها حتی ماتَ» و او در ربذه بود تا از دنیا رفت.                                        115-شرح نهج‌البلاغه، ج3، ص55-54

جریان محاکمه و قتل عثمان

عوامل پنجگانه یادشده سبب شد که موج اعتراض از اطراف و اکناف کشور اسلامی بلند شود و خلیفه و کلیه کارگزاران خلافت را زیر سؤال ببرد و همه آنان را به انحراف از مسیر صحیح اسلام متهّم سازد.

از این جهت، صحابه و مسلمانان اطراف و اکناف ،پیوسته از خلیفه درخواست می‌کردند که وضع را تغییر دهد والا از خلافت برکنار خواهد شد. ولکن خلیفه هیچ توجهی به معترضین نداشت و همچنان راه و روش خود را ادامه می‌داد. و این امر سبب شد که از مراکز مهم آن روز مانند کوفه، بصره و مصر، گروهی به‌عنوان آمر به معروف و ناهی از منکر رهسپار شوند و با همفکران مدنی خود چاره‌ای برای توبه و بازگشت خلیفه به  اسلام واقعی یا کناره‌گیری از خلافت بیندیشند.

 مسلمانان خانه خلیفه را محاصره کردند و خواسته‌هایشان این بود که خلیفه بایستی به کتاب خدا و سنت رسول خدا(ص) عمل کند، حقوق محرومین را بدهد، تبعید شدگان را بازگرداند و افراد ناصالح را عزل کند.

محاصره خانه سبب شد که خلیفه کار را جدی بگیرد و جهت شکستن حصار تلاش نماید، تصور کرد با وساطت افراد بدنامی مثل مغیر‌ة‌بن شعبه یا عمروعاص می‌تواند غائله را خاتمه دهد. لذا آن دو را برای خاموش‌کردن آتش انقلاب به بیرون خانه فرستاد، ولی انقلابیون وقتی با این چهره‌های منفور روبرو شدند بر ضد آنان شعار دادند، مغیر‌ة‌بن شعبه را فاسق فاجر و عمروعاص را دشمن خدا خطاب قرار داده و گفتند برگردید. پسر عثمان خلیفه را متوجه موقعیت علی علیه السلام ساخت و گفت فقط او می‌تواند شورش را خاموش کند. خلیفه که تاکنون نه مشورتی و نه مساعدتی از امام خواسته و نه برای نظرات حضرتش بهایی قائل می‌شد.(چنانکه وقتی عثمان قصد داشت عماربن یاسر را تبعید کند و امام علیه السلام به او اعتراض کرد عثمان روبه امام کرده و گفت تو خود سزاوار تبعید هستی) 116-(تاریخ سیاسی اسلام، رسول جعفریان، ج2، ص 368بنقل از انساب‌الاشراف، ج5، ص54 و الغدیرج9، ص91) و بارها عثمان از دست امام علیه السلام نزد عباس شکایت کرده‌است                      117-(همان، بنقل از عیون‌الاخبار ج3، ص92) البته امام هر کجا خلافی از عثمان می‌دید به او گوشزد می‌فرمود:

حضرت در جواب نامه‌ای که به معاویه نوشته و وی امام را در قتل عثمان متهم می‌کند، ضمن رد دخالت خود در قتل عثمان به این واقعیت اشاره کرده و می‌فرماید:

«. . . وَ ما کُنتُ لِاَعتَذِرَ مِن اَنّی کُنتُ اَنقِمُ عَلَیهِ اَحداثاً، فَاِن کانَ الذَّنبُ اِلَیهِ اِرشادی وَ هِدایَتی لَهُ؛ فَرُبَّ مَلوُمٌ لا ذَنبَ لَهُ (وَ قَد یَستَفیدُ الظَّنَّةَ المُتَنَصِّحُ) وَ ما اَرَدتُ اِلَّا الاِصلاحَ مَااستَطَعتُ، وَ ما تَوفیقی اِلّا بِاللهِ عَلَیهِ تَوَکَّلتُ وَ اِلَیهِ اُنیبُ»118- (هود/88) (نهج‌البلاغه، نامة 28، فراز 24)

من ادعا ندارم که در مورد بدعتهای عثمان، بر او عیب نمی‌گرفتم؛ نکوهش می‌کردم و از آن عذرخواه نیستم اگر گناه من ارشاد و هدایت اوست، بسیارند کسانی‌که ملامت شوند و بی‌گناهند«بسیارند ناصحانی که در پند و اندرزدادن مورد تهمت قرار گیرند» «من قصدی جز اصلاح تا نهایت توانایی خود ندارم و موفقیت من تنها به لطف خداست، و توفیقات را جز از خدا نمی‌خواهم، بر او توکل می‌کنم و به سوی او باز می‌گردم.

مع‌هذا عثمان ظرفیت‌پذیری انتقادهای امام علیه‌السلام را نداشت تا جاییی که عثمان از حضرت ناراحت می‌شد و به وی می‌گفت: «اِنَّکَ کثیر الخلاف عَلَینا» تو زیاد با ما به مخالفت برمی‌خیزی. 119-(مسند احمدج1، ص100)

او در اینجا از امام علیه السلام درخواست کرد که این گروه را به کتاب خدا و سنت پیامبر دعوت کند و امام علیه السلام پذیرفت این کار را انجام دهد به شرط آن‌که خلیفه بر آنچه امام از طرف او تضمین می‌سپارد، عمل کند و امام تصمیم گرفت که از طرف او ضمانت کند که خلیفه به کتاب خدا و سنت پیامبر عمل نماید. انقلابیون نیز با طیب خاطر تضمین امام را پذیرفتند. آنگاه همراه امام بر عثمان وارد شدند و او را سخت نکوهش کردند، او نیز توافق را پذیرفت و یک تعهد کتبی داد که متن آن چنین بود:

«این نامه‌‌ای است از عثمان به کسانی‌که بر او ایراد و انتقاد کرده‌اند؛ خلیفه تعهد می‌سپارد که به کتاب خدا و سنت پیامبر عمل کند؛ محرومان را مورد عطا قرار دهد؛ به خائفان امنیت بخشد؛ تبعیدیان را به اوطانشان بازگرداند؛ ارتش اسلام را در سرزمین دشمن متوقف نسازد؛ . . . علی‌بن ابی‌طالب حامی مؤمنان و مسلمانان است و بر عثمان است که بر این تعهد عمل کند.

گروهی مانند زبیر، طلحه، سعدوقاص، عبدالله عمر، زیدبن ثابت و . . . به‌عنوان شهود ذیل ورقه را امضاء کردند نامه در ذی‌القعدة سال 35 نوشته شد. افراد محاصره کننده، حصار خانه خلیفه را درهم شکسته و راهی دیار خود شدند.

از جمله مبازران محاصره‌کننده کسانی بودند که از مصر آمده بودند و حدود هفتصد نفر بودند و یکی از خواسته‌های آنان دربارة مصر آن بود که عثمان ،عبدالله بن سعد فرماندار مصر را عزل و محمدبن ابی‌بکر را بجای او معرفی کنند عثمان نیز عهدنامه‌ای برای ولایت محمد بر ایالات مصر نوشته و عده‌ای از مهاجر و انصار نیز وی را همراهی می‌کردند تا نظاره‌گر جریان باشند. و همگی راهی مصر شدند.

محمدبن ابی‌بکر و اطرافیان پس از سه روز راه‌رفتن متوجه سواری شدند که غلام عثمان بود با مرکبی از خلیفه؛ آنها احتمال دادند که وی حامل نامه‌ای از خلیفه به استاندار مصر عبدالله‌بن ابی یسرح باشد. از این‌رو، به تفتیش اثاث او پرداختند و به نامه‌ای دست یافتند که مضمون آن خطاب به والی مصر این بود که هر وقت محمدبن ابی‌بکر و فلان و فلان... نزد تو آمدند آنها را کشته، عهدنامه او را نیز از بین ببر و بر سر کار بمان تا رأی من بیاید، کسانی را نیز که از تو  شکایت کرده‌اند حبس کن.

مشاهده نامه موجب عصبانیّت هیأت مصری شد، همگی از نیمه راه به مدینه بازگشتند و با امام علیه السلام ملاقات کردند و نامه را به حضرت ارائه دادند. امام به همراه نامه وارد خانه عثمان شد، نامه را به او نشان داد. عثمان سوگند یاد کرد که خطّ، خط نویسنده او و مُهر، مُهر خود اوست ولی او از آن بی‌خبر است.120-(فروغ ولایت، ص333، بنقل از مروج الذهب3/344)

 هیأت مصری خانه خلیفه را مجدداً محاصره کردند و از او خواستار ملاقات شدند و چون او را دیدند پرسیدند: آیا نامه را تو نوشته‌ای؟ عثمان به خدا سوگند یاد کرد که از آن بی‌اطلاع است. نماینده هیأت گفت: اگر چنین نامه‌ای بدون اطلاع تو نوشته‌شده‌است، تو شایستگی خلافت و تصدی امور مسلمانان را نداری، پس هر چه زودتر از خلافت کناره‌گیری کن. خلیفه گفت: لباسی را که خدا بر تن من کرده‌‌است هرگز بیرون نمی‌آوردم. مصریان اصرار کردند که عثمان مروان را تسلیم آنان کنند ولی خلیفه از تسلیم عامل فساد خودداری کرد. حلقه محاصرة خانه خلیفه از طرف انقلابیون تنگتر شد و از ورود آب به آنجا به شدت جلوگیری می‌کردند بار دیگر عثمان دست به دامان امام علیه‌السلام شد و درخواست نمود که حضرت مقداری آب به دارالخلافه برساند حضرت به کمک بنی‌هاشم سه مشک پر از آب روانة خانه عثمان کرد. در رسانیدن آب میان بنی‌هاشم و محاصره کنندگان درگیری رخ داد که در نتیجه آن، بعضی از بنی‌هاشم مجروح شدند، ولی سرانجام آب را به درون خانه رساندند     121-(فروغ ولایت، ص334. و تاریخ سیاسی اسلام ج2، ص 378)

نامه پراکنی خلیفه در روزها ي محاصره

عثمان در ایام محاصره نامه‌ای به معاویه نوشت و در آن یادآور شد که اهل مدینه کافر شده‌اند و بیعت را شکسته‌اند، و از او خواست که هر چه زودتر مردانی جنگیده را به مدینه اعزام کند، ولی معاویه به نامه عثمان ترتیب اثر نداد و گفت: که با یاران پیامبر(ص) مخالفت نمی‌کند.(فروغ ولایت، ص334)

در این زمان معاویه در شام برای خود کاخ سلطنتی داشت؛ البته قدرت وی از زمانی به وجود آمد که برادرش در ماجرای طاعون شام مرد و عمر معاویه را به جای برادرش انتخاب کرد ولی در زمان عمر، معاویه بر تمام شام قدرت نداشت. اما عثمان در پی مسلط‌کردن بنی‌امیّه بر کشور اسلامی، معاویه را نیز بر تمام شام مسلط ساخت. و طبیعی بود که حق زیادی به گردن معاویه داشت.

معاویه طبق وصیت پدرش دنبال این بود که خلافت را در بنی‌امیه مستقر سازد و پا جای پای عثمان گذارد لذا تلاش کرد عثمان را به شام دعوت کند ولی نپذیرفت.

ماجرای شورش علیه عثمان فرصت خوبی برای مطامع معاویه بود. او وقتی دید مردم بر او هجوم آوردند تلاش فراوانی کرد زمینة قتل عثمان را فراهم سازد. لذا وقتی عثمان برای او نامه نوشت. وی تعلل کرد و هیچ اقدامی نکرد. ولی پس از قتل عثمان علم خون‌خواهی افراد را که در قیافه یک پیراهن خونین بود بر بالای دروازه شام آویزان کرد و مردم شام را علیه مولی که هیچ دخالتی در قتل عثمان نداشت بلکه از او حمایت هم کرده‌بود تحریک کرد. امیر مؤمنان علیه‌السلام در نامه‌ای که بر معاویه نوشت به این واقعیت اشاره کرده، می‌فرماید: «فَاَمّا اِکثارُکَ الحِجاجَ عَلی عُثمانَ وَ قَتَلَتِهِ، فَاِنَّکَ اِنَّما نَصَرتَ عُثمانَ حَیثُ کانَ النُّصرُ لکَ، وَ خَذَلَتَهُ حَیثُ کانَ النَّصرُ لَهُ»122- (نامه37/ فراز2)

اما جواب پرگویی تو نسبت به عثمان و کشندگان او آن است که: تو عثمان را هنگامی یاری دادی که انتظار پیروزی او را داشتی و آنگاه که یاری تو به سود او بود او را خوار گذاشتی.

استاد شهید مطهری می‌فرماید: معاویه که تنها یک هدف داشت و هر وسیله را برای آن هدف مباح می‌داشت و در منطق او و امثال او، نه عواطف انسانی نقش داشت و نه اصول، آن روزی که تشخیص داد از مرده عثمان بهتر می‌تواند بهره‌برداری کند تا زنده او، وخون به زمین ریخآنآنآ«آآ

ته عثمان به او بیشتر نیرو می‌دهد تا خونی که در رگهای عثمان حرکت می‌کند، برای قتل او زمینه‌چینی کرد و در لحظاتی که کاملاً قادر بود کمک‌های مؤثری به او بدهد و جلوی قتل او را بگیرد او را در چنگ حوادث تنها گذاشت»123(مجموعه آثار، سیری در نهج‌البلاغه ج16، ص479)

ودرجای دیگرفرمود:

«ثُمَّ ذَکَرتَ ما کانَ مِن اَمری وَ اَمرِ عُثمانَ، فَلَکَ اََََن تُجابَ عَن هذِهِ لِرَحِمَکَ مِنهُ، فَاَیُّنا کانَ اَعدی لَهُ، وَ اَهدی اِلی مَقاتِلِهِ، اَمَن بَذَلَ لَهُ نُصرَتَهُ فَاستَقعَدَه وَ استَکَفَّهُ، اَم مَنِ استَنصَرَهُ فَتَراخی عَنهُ وَ بَثَّ المَنوُنَ اِلَیهِ حَتّی اَتی قَدَرُهُ عَلَیهِ» 124-(نهج‌‌البلاغه، نامة28، فراز22)

کار مرا با عثمان به یادآوری؛ تو باید پاسخ‌ دهی که از خویشاوندان او بودی، راستی کدام یک از ما دشمنی‌اش با عثمان بیشتر بود؟ و راه را برای کشندگانش فراهم آورد؟ آن‌کس به او یاری رساند و از او خواست بجایش بنشیند و به کار مردم برسد؟ یا آن‌که از او یاری خواست و دریغ کرد؟ و به ا نتظار نشست تا مرگش فرا رسد؟

خلیفه به غیر از معاویه برای کسان دیگری ،نظیر یزیدبن اسدبجلی در شام و عبدالله‌بن عامر در بصره نامه نوشت ولی هیچ‌یک از نامه‌ها مؤثر نیفتاد.

محاصره‌کنندگان مصمّم بر هجوم به خانه خلیفه نبودند، کوشش آنها مصروف این امر می‌شد که آب و آذوقه وارد خانه نشود تا خلیفه و دستیارانش تسلیم خواست محاصره‌کننده‌ها شوند. ولی سوء تدبیر مروان، که به مبارزه برخاست و یک نفر از شورشیان را به نام عروه لیثی با شمشیر از پای درآورد، سبب شد که هجوم به داخل خانه آغاز گردد؛ در این هجوم جمعی، سه نفر از طرفداران خلیفه به نامهای عبدالله‌بن وهب، عبدالله‌بن عوف و عبدالله‌بن عبدالرحمان کشته شدند. مهاجمان از خانه عمروبن حزم انصاری به دارالخلافه راه یافتند و به حیات خلیفه خاتمه دادند. شدت هجوم به‌گونه‌ای بود که بنی‌امیه که محافظان جان خلیفه و کارگزاران خلافت بودند. پا به فرار نهادند و ام‌حبیبه همسر رسول خدا(ص)(دختر ابوسفیان) آنان را در خانه خود مخفی کرد و لذا این حادثه در تاریخ به حادثه «یوم‌الدار» معروف است.

 قتل خلیفه به دست محمدبن ابی‌بکر، کنانة‌بن بشر تحیبی و سودان بن حمران مرادی و عمروبن حَمِق و عُمیربن صابی انجام گرفت.125-(فروغ ولایت، ص337)

در ضمن زمان محاصره خانه عثمان را 49 روز نقل کرده‌اند که در چهل و نهمین روز محاصره عثمان به قتل رسید126-(تاریخ خلفا، رسول جعفریان، ص186)

در اینجا لازم است اشاره‌ای به نقش امام علیه‌السلام جهت دفاع از خلیفه اشاره کرد که حضرتش از هر گونه وساطتی برای رفع شورش و محاصره دریغ نفرمود، اما دریغ و درد که عثمان نمک خورد و نمکدان شکست چرا که وقتی وساطت و تلاش امام علیه‌السلام را دید، به امام حسن(علیه‌السلام) گفت: پدرت فکر می‌کند که هیچ‌کس نمی‌داند، در حالی که من بهتر از او می‌دانم که چه کار می‌کنم، به او بگو ما را رها کند و به حال خود واگذارد.127(عقد الغرید، ج4، ص120)

+نوشته شده در جمعه هفدهم بهمن ۱۳۹۳ساعت توسط محمدحسین منتظری شاتوری | |

انتقادهای امام و وضعیت دوران سکوت

علاوه براقدامات سه گانه فوق الذکر،انتقادهای امام علیه السلام که مضافاً بردیگرفعالیت امام علیه السلام خود حکایت از وضعیت آن را دوران داردقابل تامل است.

گر چه امام در عصر سکوت به سر می‌برد ولکن هرگاه مصلحت اقتضاء می‌کرد سکوت را می‌شکست و از برآوردن فریاد دریغ نمی‌کرد. انتقادهای امام در این مورد به دو گونه بود؛ گاه در قالب انتقادهای کلی بدون ذکر نامی از شخص و یا گروه خاصّی مطرح می‌شد و گاه با صراحت تمام و با ذکر نام اشخاص بیان می‌گردید.

از باب نمونه:

1- وقتی مالک اشتر را به فرمانداری مصر منصوب نمود، در نامه‌ای خطاب به وی، آشفتگی دوران سکوت را چنین توصیف فرمود: «فَاِنَّ هذَا الدّینَ قَد کانَ اَسیراَ فی اَیدیِ الاَشرارِ، یُعمَلُ فیهِ بِالهَوی، وَ تُطلَبُ بِهِ الدُّنیا» (75)(نامه 53/فراز 71) این دین در دست اشرار و بدکاران اسیر گشته بود، با نام دین به هوی‌پرستی پرداخته و دنیای خود را به دست می‌آوردند

2-«ثُمَّ بَقوُ بَعدَهُ، فَتَقَرَّبوا اِلی اَئمَّةِ الضَّلالَةِ، وَالدُّعاةِ اِلیَ النّارِ بِالزُّورِ وَ البُهتانِ، فَوَلَّوهُمُ الاَعمالَ، وَ جَعَلوُهُم حُکّاماً عَلی رِقابِ النّاسِ، فَاَکَلوُ بِهِمُ الدُّنیا»(76) (خطبة 210/6و7)

منافقان پس از پیامبر خدا باقی ماندند، به پیشوایان گمراه و دعوت‌کننده به آتش با دروغ و تهمت نزدیک شده پس به آنان ولایت و حکومت بخشیدند و برگردن مردم سوار گردیدند و به وسیلهآنان به دنیا رسیدند.

3- فضای اجتماعی و سیاسی دوران خلافت خود را که متأثر از دوران گذشته(سکوت) امت را چنین توصیف می‌کند.

«وَاعلَموُا... اَنَّکُم فی زَمانٍ القائِلُ فیهِ بِالحَقِّ قَلیلٌ، وَالِّسانُ عَنِ الصِّدقِ کَلیلٌ، وَاللّازِمُ لِلحَقِّ ذَلیلٌ، اَهلُهُ مُعتکِفوُنَ عَلَی العِصیانِ، مُصطَلِحوُنَ عَلَی الاِدهانِ، فَتاهُم عارِمٌ وَ شائبُهُم آئِمٌ، وَ عالِمُهُم مُنافِقٌ وَ قارِنُهُم مُماذِقٌ، لایُعَظِّمُ صَغیرُهُم کَبیرَهُم، وَلا یَعُولُ غَنِیُّهُم فَقیرَهُم»(77) (خطبة 233/2)

شما در روزگاری هستید که گویندة حق اندک، زبان از راستگویی عاجز و حق طلبان بی‌ارزشند، مردم گرفتار گناه و به سازشکاری همداستانند. جوانان بداخلاق، پیرمردان گنهکار، عالمانشان دورو، نزدیکانش سودجو، نه خردسالانشان بزرگان را احترام می‌کنند و نه توانگرانشان دست مستمندان را می‌گیرند.

4-در جای دیگر،نیز به وضع و اوضاع مردم روزگار پس از پیامبر می‌پردازد:

«اَیُّهَا النّاسُ، اِنّا قَد اَصبَحنا فی دَهرٍ عَنوُد، وَ زَمَنٍ کَنوُدٍ، یُعَدُّ فیهِ المُحسنُ مُسیئاً، وَ یَزدادُ الظّالِمُ فیهِ عُتُوّاً، لا تَنتَفِعُ بِما عَلِمنا، وَ لانَسأَلُ عَمّا جَهِلنا، وَ لا نَتَخَوَّفُ قارِعَةً حَتّی تَحُلَّ بِنا»

ای مردم، در روزگاری کینه‌توز، و پر از ناسپاسی و کفران نعمت‌ها، صبح کرده‌ایم که نیکوکار، بدکار به شمار می‌آید و ستمگر بر متجاوز و سرکشی خود می‌افزاید، نه از آن‌چه می‌دانیم بهره می‌گیریم و نه از آن‌چه نمی‌دانیم، می‌پرسیم و نه از حادثه مهّمی تا بر ما فرود نیاید، می‌ترسیم.

«وَ النّاسُ عَلی اَربَعَةِ اَصنافٍ: مِنهُم مَن لا یَمنَعُهُ الفَسادَ فِی الاَرضِ اِلّا مَهانَةُ نَفسِهِ وَ کَلالَةُ حَدِّهِ، وَ نَضیضُ وَفرِهِ، وَ مِنهُم المُصلِتُ لِسَیفِهِ، وَ المُعلِنُ بِشَرِّهِ، وَالمُجلِبُ بِخَیلِهِ وَ رَجِلِهِ قَد اَشرَطَ نَفسَهُ، وَ اَوبَقَ دینَهُ لِحُطامٍ یَنتَهِزُه، اَو مِقنَبٍ یَقوُدُهُ اَو مِنبَرٍ یَفرَعُهُ، وَ لِبَئسَ المَتجَرُ اَن تَری الدُّنیا لِنَفسِکَ ثَمَناً، وَ مِمّا لَکَ عِندَاللهِ عِوَضاً»

 در این روزگاران، مردم چهار گروه‌اند:

-    گروهی اگر دست به فساد نمی‌زنند، برای این است که، روحشان ناتوان و شمشیرشان کند و امکانات مالی در اختیار ندارند.

-    گروه دیگر، آنان‌که شمشیر کشیده، و شرّ و فسادشان را آشکار کرده‌اند، لشکرهای پیاده و سوارة خود را گرد آورده، خود آمادة کشتار دیگرانند. دین را برای به‌دست‌آوردن مال دنیا تباه کردند که با رئیس و فرمانده گروهی شوند یا به منبری فرا رفته، خطبه بخوانند.

چه بد تجارتی که دنیا را بهای جان خود بدانی، و با آنچه که در نزد خداست معاوضه نمایی.

«وَمِنهُم مَن یَطلُبُ الدُّنیا بِعَمَلِ الآخِرَةِ، وَ لایَطلُبُ الاخِرَةَ بِعَمَلِ الدُّنیا، قَد طامَنَ مِِن شَخصِهِ؛ وَ قارَبَ مِن خَطوِهِ، وَ شَمَّرَ مِن ثَوبِهِ، وَ زَخرَفَ مِن نَفسِهِ لِلاَمانَةِ، وَ اَتَّخَذَ سِترَ اللهِ ذَریعَةً اِلیَ المَعصیَةِ».

گروهی دیگر با اعمال آخرت، دنیا را می‌طلبند و با اعمال دنیا در پی کسب مقام‌های معنوی آخرت نیستند، خود را کوچک و متواضع جلوه می‌دهند.

گام‌ها را ریاکارانه و کوتاه برمی‌دارند، دامن خود را جمع کرده، خود را همانند مؤمنان واقعی می‌آرایند و پوشش الهی را وسیلة نفاق و دورویی و دنیاطلبی خود قرار می‌دهند.

«وَ مِنهُم مَن اَبعَدَهُ عَن طَلَبِ المُلکِ ضُؤُولَةً نَفسِهِ، وَ انقِطاعُ سَبَبِهِ، فَقَصَرتهُ الحالُ عَلی حالِهِ، فَتَحَلّی بِاسمِ القَناعَةِ، وَ تَزَیَّنَ بِلِباسِ اَهلِ الزَّهادَةِ، وَ لَیسَ مِن ذلِکَ فی مَراحٍ وَ لامُغدًی.

و برخی دیگر، با پستی و ذلت و فقدان امکانات، از به‌دست‌آوردن قدرت محروم مانده‌اند، که خود را به زیور قناعت آراسته؛ و لباس زاهدان را پوشیده‌اند، اینان هرگز، در هیچ زمانی از شب و روز، از زاهدان راستین نبوده‌اند.

«وَ بَقِیَ رِجالٌ غَضَّ اَبصارَهُم ذِکرُ المَرجِعِ، وَ اَراقَ دُموُعَهُم خَوفُ المَحشَرِ، فَهُم بَینَ شَریهٍ نادٍّ وَ خائفٍ مَقموُعٍ وَ ساکِتٍ مَکعوُمٍ، وَ داعٍ مُخلِصٍ، وَ ثَکلانَ مُوجَعٍ، قَد اَخمَلَتهُمُ التَّقِیَّةُ، وَ شَمِلَتهُمُ الذِّلَّةُ، فَهُم فی بَحرٍ اَجاجٍ، اَفواهُهُم ضامِزةً وَ قُلُوبُهُم قَرِحَةً، قَد وَعَظوُا حَتّی ملُّواً، وَ قُهِروُاً حَتّی ذَلُّوا، وَ قُتِلوُ حَتّی قَلُّوا. (78) خطبة 32

 در این میان گروه اندکی باقی مانده‌اند یاد قیامت، چشم‌هایشان را بر همه چیز فروبسته، و ترس رستاخیز اشک‌هایشان را جاری ساخته‌است؛ برخی از آنها از جامعه رانده‌شده و تنها زندگی می‌کنند؛ و برخی دیگر ترسان و سرکوب شده و یا لب  فرو بسته و سکوت اختیار کرده‌اند؛ بعضی مخلصانه همچنان مردم را به سوی خدا دعوت می‌کنند و بعضی دیگر گریان و دردناکند که تقیه و خویشتن‌داری آنان را از چشم مردم انداخته‌است و ناتوانی وجودشان را فراگرفته گویا در دریای نمک فرورفته‌اند، دهانشان بسته و قلب‌هایشان مجروح است آنقدر نصیحت کرده‌اند که خسته ‌شده‌اند، از بس سرکوب شدند، ناتوانند و چندان که کشته دادند، انگشت شمارند.

آری عصر سکوت عصری است که موقعیت مولی را بجایی رساند که عثمان رو به امام کرد و گفت: ای علی تو از مروان بن حکم نزد من بهتر نیستی.(79)(تاریخ سیاسی اسلام، رسول جعفریان، جلد2، ص421 بنقل از مروج‌الذهب2/342)

و کاری کردند که بقول امام که فرمود:

«فَوَاللهِ ما زِلتُ مَدفوعاً عَن حَقَی، مُستَأثَراً عَلَیَّ، مُنذُ قَبَضَ اللهُ نَبِیَّهُ(ص) حَتّی یَومِ النّاسِ هذا»                       (80)خطبه 6،فراز2)

سوگند به خدا من همواره از حق خویش محروم ماندم و از هنگام وفات پیامبر(ص) تا امروز حق مرا از من باز داشته و به دیگری اختصاص دادند.

و آنقدر چهره امام را نزد مردم مخدوش نمودند که حضرتش را متهم به دروغگویی می‌کنند.

« اَتَرانی اَکذِبُ عَلی رَسوُلِ‌اللهِ(ص) وَ اللهِ لَاَنَا اَوَّلُ مَن صَدَّقَهُ، فَلا اَکُونُ اَوَّلَ مَن کَذَبَ عَلَیهِ»                       (81)(خطبة 37/4)

آیا می‌پندارید من به رسول خدا(ص) دروغ روا می‌دارم؟ به خدا سوگند من نخستین کسی هستم که او را تصدیق کردم و هرگز اول کسی نخواهم بود که او را تکذیب کنم.

و لذاست که امام باقر علیه السلام وقتی می‌فرماید که بین تمام هواداران امام در عراق کمتر از 50 نفر معرفت حقیقی نسبت به او داشتند، براحتی می‌توان باور کرد.(82)(تاریخ سیاسی اسلام، جلد2، ص421، بنقل از رجال کشی)

بر همین اساس است که امام علیه السلام مجبور می‌شود خود را معرفی کند و نقش خود را در پیشرفت اسلام در زمان پیامبر بیان نماید و یا فضایل مختلف خود را همچون حدیث منزلت، حدیث غدیر و. . . بیان نماید.

اما نمونه انتقادها:

الف  : انتقادهای امام علی علیه السلام از خلیفة دوم

در نهج‌البلاغه در 9 فراز یا با صراحت و یا با اشاره از خلیفة دوم نام برده و در چند مورد از وی انتقاد کرده و به او اعتراض کرده‌است.

1- در خطبه شقشقیه به ویژگیهای وی پرداخته می‌فرماید:

«فَصَّیَرهافی حَوزَةِ خَشناءَ یَغلُظُ کلمها و یخشن مسها و یکثر العثار فیها و الاعتذار منها»

در این جملات به چند خصوصیت روحی و اخلاقی او اشاره می‌فرماید:

1-   روحیة خشونت و تندخویی وی:

ابن ابی‌الحدید درباره این ویژگی عمر می‌نویسد:

«وَ کانَ عُمربن الخطاب صعباء عظیم الهیبه شدید السیاسه، لاُیحابِی اَحَداً، ولا یراقب شریفاً و لا مسروفاً و کان اکابر الصحابه یَتَحامَون من یقائه»(83) (شرح نهج البلاغه،ج اول، ص 173)

عمر آدم تندخو و پرخاشگری بود، هیکل درشت داشت و سخت‌گیر بود، او احترام افراد را نگه نمی‌داشت، به گونه‌ای که بزرگان صحابه از ملاقات با او پرهیز داشتند.

باز ایشان می‌نویسد:

«استدعی عمرا مرآة لیسألها عن امر- و کانت حاملاً- فلشدّة هِیبَتةِ اَلقَت ما فی بَطنِها»

عمر از زنی خواست حاضر شود تا درباره کاری از او سؤال کند و زن حامله بود و زن از شدت ترس از خلیفه، بچه‌اش را سقط کرد. (84) (همان،ص174)

و باز می‌‌نویسد:

«وَ اَوَّلَ مَن ضَرَبَ عُمَر بِالدّرة ام فروة بنت ابی قُحافه، ماتَ ابوبکر فناح النساء علیه، و فبهن اخته ام فروه، منها هن عمر مراراً، و هنَّ یُعاوِدن، فاخرج ام فروه من ینهن و عَلاها بالدّره، فهرمِنَ وَتَفَرَّقنَ».(85)همان،ص181)

نخستین زنی که در جلسه عزای خلیفه اول به وسیله شلاق عمر مضروب شد، ام فروه ، خواهر ابی‌بکر بود، ابوبکر از دنیا رفت زن‌ها و از جمله خواهر ابوبکر بر او گریه می‌کردند. عمر چندین بار آنها را از این کار نهی کرد، اثر نبخشید. آن‌گاه ام‌فروه را از میان زنها بیرون آورد و چند شلاق به او نواخت، همه ترسیدند و فرار کردند. بعد ابن‌ابی‌الحدید می‌گوید:

« کانَ یُقالَ: دِرَّةُ اَهیَبُ مِن سَیفِ الحَجّاج» تازیانة عمر از شمشیر حجاج وحشتناک‌تر بود.

مرحوم علامة امینی،  نقل می‌کندکه:

ان رجلاً یُقال له: صُبَیخ قدم المدینه فجعل لیسأل عن متشابه القرآن. فارسل الیه عمر و قداعّد له عراجین النخل فقال من انت؟ قال: انا عبدُالله صُبیخ،فاقد عمر عرجوناً من تلک العراحین فضربه و قال: انا عبدالله عمر، فجعل له ضرباَ حتی دمی رأسه فقال: یا امیرالمؤمنین، حسبک قد ذهب الذی کنت اجد فی رأسی.(86) الغدیر،ج6،ص290

صیغ وارد مدینه شد و پیوسته از متشابهات قرآن سؤال می‌کرد، عمر به سراغ او فرستاد، در حالی‌که قبلاً شاخه‌هایی از درخت خرما آماده ساخته‌بود، عمر از او پرسید تو کیستی؟ گفت من بندة خدا صبیخم. عمر یکی از شاخه‌ها را برداشت و بر سر او کوفت و گفت: «من بنده خدا عمرم» و آن قدر زد که سرش خون‌آلوده شده، صبیغ گفت: ای امیرالمؤمنین بس است آنچه در سر من بود از بین رفت و دیگر سؤال از متشابهات نمی‌کنم»

2) اشتباهات فراوان و عذرخواهی از آنها

«وَ یَکثُرُ العثارُ فیها» لغزش در آن فراوان است. «وَالاعِتذارُ مِنها» پوزش‌طلبی آن فراوان است.

ابن‌ابی‌الحدید می‌‌نویسد.

« وَ کانَ عمر یُفتی کَثیراً بِالحُکم ثُمَّ یَنقُضُهُ وَ یُفتیِ بِخیرةٍ وَ خِلافِهِ» 87- شرح نهج‌البلاغه، ج1، ص181

عمر در باب احکام، فتواهای فراوانی صادر می‌کرد، سپس آن را نقض کرده، بر خلاف آن فتوی می داد؛ این لغزشها به حدی بود که حتی خود خلیفه به آن اعتراف داشت و این مضمون را بسیار تکرار می‌کرد.    « کل الناس افقه من عمر حتی رباتَ الحجال 88-(همان، ص182) همه مردم حتی زن‌های پشت پرده به احکام شرع از عمر داناترند.

 ابن ابی‌الحدید اضافه می‌کند که« قال مَرةً لایبلغنی اَنَّ اِمرَأةً تَجاوَزَ صداقُها صداقَ نساءِ النبی(ص) الا ارتَجَعتُ ذلک منها، فقالت له امراَةً: ما جعل‌الله لک ذلک انه تعالی قال:«و ان آتیتم احداهن قنطاراً فلا تأخذوا منه شیئاً 89-(نساء/20) فقال عمر: کل الناس افقه من عمر حتی ربات الحجال: لاتعجُبُون من امام اخطاَ و امراَة اصابت» عمر در حال سخنرانی گفت: اگر به من خبر رسد کسی بیش از آنچه پیامبر مهر کرده (مهر زنان خودش قرار داده) مهر کند من اضافه آن  را بر آن را در بیت‌المال قرار می‌دهم. خانمی گفت تو نمی‌توانی همچو کاری کنی ،چرا که خداوند در قرآن می‌فرماید: هرگاه مال فراوانی (به‌عنوان مهر) به یکی از آنها پرداخته‌اید چیزی را از آن  پس نگیرید. عمر گفت همه از عمر فقیه‌ترند حتی خانمهای در حجله‌ها:

بعد ابن ابی‌الحدید می‌گوید که همگان می‌دانند که او در مشکلات خود به امیر‌المؤمنین رجوع می‌کرد و مکرر می‌گفت اگر علی نبود عمر هلاک می‌شد وَ قوله لا بَقیتُ لِمُعضَلَةٍ لیس لها ابوالحسن. خدا نکند با مشکلی دست به گریبان شود که ابوالحسن برای حل آن نباشد.

ابی‌ابی‌الحدید  نقل می‌کند:

عمر شبانگاه از کوچه‌ای می‌گذشت صدای زن و مردی را از خانه‌ای شنید فَارتاب (شک کرد) فتسوّر الحائط» دیوار را گرفت و بالارفت،« فوجد امرأة و رجله، و عندها زِقّ خمر». زن و مردی را در داخل خانه یافت که ظرف مشروبی در کنارشان بود. «فقال یا عدوالله؛ اکنت تری ان‌الله یسترک و انت علی معصیة. قال: یا امیرالمؤمنین ان کنت اخطأت فی واحده فقد اخطأت فی ثلاث؛

 قال‌الله تعالی«ولا تجسسوا» و قد تجسست

فقال «وأتوالبیوت من ابوابها» و قد تسورّت.

و قال: «ماذا دخلتم بیوتاً فَسَلِّموا» و ما سلمت.90- شرح نهج البلاغه، ج اول ص182)

3- انتقاداز نحوه برگزاری شورایی است  که به دستور عمر برای انتخاب و تعیین خلیفة سوّم تشکیل گردید. زمانی که خلیفه به دست یکی از مخالفانش بنام ابولؤلؤ زخمی و بستری شد. دستور داد شورایی مرکب از شش نفر برای انتخاب جانشین او فراهم آید. اعضای این شورا عبارت بودند از سعدبن ابی‌وقاص، عبدالرحمان بن عوف، طلحه، زبیر، عثمان و حضرت علی علیه السلام، دستور داد ابو طلحه انصاری با پنجاه نفر از انصار این شش نفر را در خانه‌ای جمع کنند تا با یکدیگر برای تعیین خلافت مشورت نمایند و سرانجام به خاطر ارتباطاتی که میان چند نفر از آن شش تن بود عثمان انتخاب شد اولین اعتراض اما م این بود که «جعلها فی جماعة زعم انی اَحَدَهم» مقایسه امام با دیگران  دوم فرمود: فیاَ للهِ وللشوری پناه بر خدا از این شورا. آنگاه به اولین نقطه ضعف شورا اشاره می‌کند. می‌فرماید:

« مَتَی اعتَرَضَ الرَّیبُ فَیِّ مَعَ الاَوَّلِ مِنُهم حَتّی صِرتُ اُقرَنُ اِلی هذِهِ التَّطائِرِ.»

کدام زمان بود که در مقایسه با اولی آنها، یعنی ابوبکر و برتری من بر او شک باشد تا چه رسد به این‌که مرا همسنگ امثال اعضای شورا قرار دهند.

امام می‌‌خواهند بفرماید اگر می‌خواستند شایستگی‌ها را برای خلافت در نظر بگیرند. مرا در ردیف سعدوقاص‌ها و دیگران نمی‌آوردند.

آنگاه به نتیجة شورا اشاره فرمود:

«فَصَغا رَجُلٌ مِنهُم لِضِغنِهِ »یکی از آنها بخاطر کینه‌اش از من روی برتافت.

 منظور امام از این جمله سعدبن ابی‌وقاص بود که مادرش از بنی‌امیه بود و نزدیکان مادرش در جنگها به دست امام کشته شده‌بودند. بر همین اساس هم حاضر نشد با امام بیعت کند. و عمرسعد جنایتکار بزرگ حادثة کربلا و عاشورا فرزند همین سعد بود. لذا در آن شورا به امام رأی نداد و رأیش را به عثمان داد.

«وَ مالَ الاخَرُ لِصِهرِهِ مَعَ هَنٍ وَهَنٍ» دیگری خویشاوندی را بر حقیقت مقدم داشت و به‌خاطر دامادیش تمایل به دیگری(عثمان) پیدا کرد. علاوه بر جهات دیگری که ذکر آن خوشایند نیست.

منظور این فرد عبدالرحمان‌بن عوف بود که شوهر ام‌کلثوم خواهر عثمان بود.

آیت‌الله مکارم در شرح این جمله « مع هن وهن» می‌نویسد «کنایه از کارهای زشتی است که گفتن آن ناخوشایند است و آن اینکه عبدالرحمان بن عوف انتظار آن را داشت که سوء استفادة مالی از بیت‌المال مسلمین و نیز تسلط بر توده‌های مردم راداشته باشد که پس از عثمان به دست آوردند.91- (پیام امام امیرالمؤمنین ،ج اول ،ص362)

 و خلاصه غیر از زبیر بقیه به عثمان رأی دادند و نهایتاً نتیجه آن شورا این شد که«اِلی اَن قامَ ثالِثُ القَومِ نافِجاً حِضیَیهِ، بَینَ نَثیلِهِ وَ مُعتَلَفِهِ» 92- خطبه 3

این وضع ادامه یافت تا سومی بپاخاست در حالی که از خوردن فراوان دو پهلویش بر آمده‌بود و همتی جز جمع‌آوری و خوردن بیت‌المال نداشت.

نکاتی که در جریان شورای عمر قابل توجه است عبارتند از:

1-  تعیین جانشین از طرف خلیفه ، بیانگر آن‌است که طرح حکومت شورایی پس از درگذشت      رسول خدا(ص) طرح بی‌اساس بوده و هرگز چنین طرحی وجود نداشته‌است؛ و گرنه چگونه ممکن است در صورت صدور دستور صریح از جانب رسول خدا(ص) درباره تشکیل شورا، خلیفه به تعیین خلیفه مبادرت ورزد؟

2-  مرحوم علامة امینی می‌نویسد. وقتی ابوبکر در بستر مرگ قرار گرفت از طریق عبدالله بن عمر برای عمر پیغام داد که:

«لاتَدَع اُمَّۀَ مُحَمَّدٍ بِلا راعٍ اِستَخلَفَ عَلَیهِم وَلا تَدَعهُم بَعدَکَ حَمَلاً فَاِنّی اَخشی عَلَیهِمُ الفِتنَة».

93- الغدیر، ج7، ص 132

امت پیامبر را بدون زعیم و پیشوا رها نکن و آنان را پس از خود به خودشان را مگذار که من می‌ترسم فتنه و فساد سراسر جامعه را فرا گیرد.

غیر از وی کسانی دیگر نیز بودند که از او درخواست نمودند که برای خود جانشینی برگزیند که البته این موضوع خود گواه آن بود که عامه مردم به‌طور فطری درک می‌کردند که رئیس مسلمانان باید در حیات خود زعیم آینده جامعة اسلامی را برگزیند. 94-«فروغ ولایت، ص 258»

عمر در پاسخ درخواست مردم گفت:

«اگر ابوعبیده زنده بود او را به جانشینی خود برمی‌گزیدم، زیرا از پیامبر شنیده‌ام که وی امین این امت است و اگر سالم، مولای ابوحذیقه، زنده بود او را جانشین خود می‌ساختم زیرا از پیامبر شنیده‌ام که فرمود او دوست خداست» 95-(همان، ص 259).

 عمر در آن هنگام به جای اینکه به فکر زنده‌ها باشد، به فکر مرده‌ها بود. علاوه اگر ملاک انتخاب ابوعبیده و سالم این بود که پیامبر اکرم(ص) آنان را امین امت و دوست خدا خوانده‌‌بود پس چرا عمر یادی از امیر مؤمنان، نکرد؟ همو که پیامبر بارها و بارها درباره‌اش فرموده بود: «عَلِیٌّ مَعَ الحَقِّ وَ والحَقُّ مَعَ عَلِیٍّ».علی با حقّ و حقّ با علی است.96-(همان، بنقل از الغدیر، جلد3، ص156 تا 180)

او که از مقام مولی علیه السلام، فضایل و روحیات پاک امام، قضاوتهای بی‌نظریش، دلاوریهایش و علم او بر کتاب و سنت بیش از دیگران آگاه بود چرا نامی از حضرتش نبرد و به یاد مردگانی افتاد که هرگز کینه و حسد کسی را برنمی‌انگیزند؟

3-  به هیچ وجه روشن نیست که چرا اعضای شورا به همین شش نفر منحصر شد. اگر علت گزینش آنان این بود که رسول خدا هنگام مرگ از آنان راضی بود، این ملاک دربارة عماریاسر، خدیفه یمانی، ابوذر، مقداد و . . . نیز تحقق داشت مثلاً پیامبر دربارة عمار می‌فرمود:

«عَمّارُ مَعَ الحَقِّ وَالحَقُّ مَعَهُ یَدوُرُ مَعَهُ اَینَما دارَ» 97-(الغدیر، ج9 ص 25)

«عمار محور حق است و حق بر وجود او می‌گردد»

یا دربارة ابوذر فرمود:

«ما اَظَلَّتِ الخَضراءُ وَلا اَقَلَّتِ الغَبراءُ عَلی ذی لَهجَةٍ اَصدَقُ مِن اَبی ذَرٍّ»98-...

«زمین دربرنگرفته و آسمان بر کسی سایه نیفکنده است که راستگوتر از ابوذر باشد.»

مع‌الوصف، چرا وی این افراد را از عضویت شورا محروم ساخت و افرادی را برگزید که روابط اغلب آنان با علی علیه السلام تیره بود و در آن میان تنها یک نفر خواهان آن حضرت بود و او زبیر بود و چهار نفر دیگر کاملاً به ضد امام بودند، تازه انتخاب زبیر در آینده به ضرر امام علیه السلام تمام شد، زیرا او که تا آن زمان خود را همتای امام نمی‌دانست، در ردیف امام قرار گرفت و سرانجام، پس از قتل عثمان، داعیه خلافت پیداکرد.

و اگر ملاک عضویت در شورا  بدری و احدی و مهاجر بودن اشخاص بود، این ملاکها در افراد دیگر نیز صدق می‌کرد چرا از میان آنان این گروه انتخاب شدند؟

4-  ادعای خلیفه در برگزیدن این افراد رضایت پیامبر هنگام مرگ از اینان بود. ولکن موقع معرفی اعضای شورا به طلحه گفت: تو در هنگام نزول آیة حجاب سخنی گفتی که رسول خدا(ص) بر تو خشم کرد و تا روز وفات از تو خشمگین بود گفت کدام نظر درست است؟

علاوه خلیفه در انتقاد از اعضای شورا سخنانی گفت که صلاحیّت اکثر آنان را برای خلافت و حتی عضویت شورا نفی کرد مثلاً دربارة زبیر گفت: تو یک روز انسانی و روز دیگر شیطان. آیا همچو فردی می‌تواند خلیفه اسلام شود یا دربارة عثمان گفت اگر تو خلیفه شوی بنی‌امیه را بر دوش مردم سوار می‌کنی و. . . آیا مردی که چنین روحیه‌ای دارد و بنابر تعصب خویشاوندی از حق منحرف می‌شود شایستگی خلافت مسلمین را دارد.

5-  خلیفه از کجا می‌‌دانست عثمان برای خلافت برگزیده خواهد شد و اقوام خود را بر دوش مردم سوار می‌کند و روزی خواهد رسید که مردم بر ضد او قیام خواهند کرد؟ خلیفه این تفرّس یا غیب‌گویی را از کجا به‌دست آورده‌بود؟ آیا جز این است که اعضای شورای تعیین خلافت را چنان ترتیب داده بود که انتخاب عثمان و محرومیت امام را قطعی می‌ساخت؟

6-  با همه کنجکاوی که عمر در زندگی امام علیه السلام کرد نتوانست عیبی در حضرتش بجوید و فقط سخنی گفت که بعدها دستاویز عمروعاص شد و گفت علی شوخ و مزّاح است.

عمر، سعه صدر و گذشت امام و ناچیزشمردن امور مادی از جانب آن حضرت را شوخ مزاجی تلقی می‌کند.

7-  چرا عمر برای عبدالرحمان‌بن عوف حق وتو قائل شد و گفت در صورت تساوی آراء، آن‌ گروه مقدم باشد که عبدالرحمان‌بن عوف در میان آنان است؟ در حالی‌که عبدالرحمان‌ شوهرخواهر عثمان بود و قهراً در داوری خود عامل خویشاوندی را فراموش نمی‌کرد. و عمر می‌توانست در صورت تساوی‌شدن آراء گروه دیگری را فصل‌الخطاب معرفی کند.

8-  عمر برای ابراز وارستگی خود می‌گفت: به پسرم عبدالله رأی ندهید چون او شایستگی نداردزن خود را طلاق دهد، اما از آن طرف او را مستشار شورا قرار داد و گفت در صورت تساوی آراء از پسرم شور نگیرید. امام هرگز اجازه نداد امام مجتبی یا عبدالله بن عباس و یا دیگران مستشار اعضاء باشند.

9-  راستی چه می‌شد که همان‌طور که ابوبکر پس از خود، عمر را انتخاب کرد، عمر به جای شورا امام را تعیین می‌کرد و از مردم می‌خواست از امام اطاعت و پیروی کنند. در آن‌صورت مگر بنی‌امیه جرأت می‌کردند زمام امور را به دست بگیرند و مگر زمینه‌ای برای حیف و میل بیت‌المال پیدا می‌شد. آیا او نمی‌فهمید با وجود امیرمؤمنان علیه السلام آینده اسلام و جامعه اسلامی درخشانتر می‌شد، راستی چرا؟

10-  شگفتا که عبدالرحمان  را از طرفی یک مؤمن می‌داند که ایمانش بر ایمان نیمی از مردم سنگینی می‌کند و از طرف دیگر این سرمایه‌دار معروف قریش را «فرعون امت» می‌نامد. و تاریخ گواه بر این‌‌‌‌است که عبدالرحمان‌بن عوف سرمایه‌دار محتکر معروف قریش بود که پس از مرگ ،ثروت هنگفتی به ارث گذاشت. وی چهار زن داشت و پس از مرگش به هر یک از زنانش هشتادهزار دینار رسید و این مبلغ یک چهارم از یک هشتم ثروت او بود. یک قلم از ثروت او هزار گاو و سه هزار گوسفند و صد اسب داشت، و منطقة «جرف» مدینه را بابیست گاو آب‌کش زیر کشت می‌برد.

«ترک عبدالرحمان الف بعیر و ثلاثه آلاف شاۀ، و ماۀ فرس، و کان یزرع بالجرف علی عشرین ناضحاً» 99-(الغدیر، جلد8 ص 284)

11- عمر به محمدبن مسلمه دستور داد که اگر اعضای شورا با هم توافق نکردند فوراً اعدام شوند و اگر کاندیداها در ظرف سه روز در تعیین جانشین به توافق نرسیدند همگی از دَمِ تیغ بگذرند.

باید در برابر چنین اخطارهایی گفت: آفرین بر این حریت. در کجای جهان عدم توافق در انتخاب یک فرد باید قتل‌عام شوند. زمام جامعه اسلامی را ده سال یک همچو فرد سنگدلی در دست گرفته بود که نه تدبیر صحیحی داشت و نه عاطفه و مروت انسانی و لذا مردم در مورد او می‌گفتند:«دَرَّۀُ عُمَرَ اَهیَبُ مِن سَیفِ حَجّاج» «تازیانة عمر ترسناکتر از شمشیر حجاج بود»

+نوشته شده در جمعه هفدهم بهمن ۱۳۹۳ساعت توسط محمدحسین منتظری شاتوری | |

 

1-  تلاشهای فرهنگی امام علیه السلام

1/1-جمع‌آوری قرآن

در این که قرآنی که فعلاً در دسترس مسلمانان است، همان کتابی است که خداوند سبحان به رسول امینش نازل فرمود، و متکفل حفظ آن شده تردیدی وجود ندارد. که امیرمؤمنان علی علیه السلام بارها در نهج‌البلاغه از آن سخن به میان آورده‌است. از جمله فرمود:

وَاعلَموُا اَنَّ هذَا القُرآنَ هُوَ النّاصِحُ الَّذی لایغُشُّ، وَ الهادِی الَّذی لایُضِلُّ، وَالمحدِّثُ الَّذی لایَکذِبُ»

آگاه باشید، همانا این قرآن پنددهنده‌‌ای است که نمی‌فریبد، هدایت‌کننده‌‌ای است که گمراه نمی‌سازد و سخنگویی است که هرگز دروغ نمی‌گوید.

وَ ما جالَسَ هذَا القُرآنَ اَحَدٌ اِلّا قامَ عَنهُ بِزِیادَةِ اَو نُقصانٍ: زِیادَةٍ فی هُدیً، اَو نُقصانٍ مِن عَمیً.

کسی که با قرآن همنشین نشد مگر آن که بر او افزود یا از او کاست؛ در هدایت او افزود و از کوردلی و گمراهی‌اش کاست.

«وَاعلَموُا اَنَّهُ لَیسَ عَلی اَحَدٍ بَعدَ القُرآنِ مِن فاقَةٍ، وَلِاَحَدٍ قَبلَ القُرآنِ مِن غَنِیً»

آگاه باشید کسی با داشتن قرآن، نیازی ندارد و بدون قرآن بی‌نیاز نخواهد بود.

فَاستَشفُوهُ مِن اَدوائکُم، وَاستَعینوُا بِهِ عَلی لَأوائِکُم؛ فَاِنَّ فیهِ شِفاءً مِن اَکبَرِ الدّاء». (38) خطبة 176/7

پس درمان خود را از قرآن بخواهید، و در سختی‌ها از قرآن یاری بطلبید که در قرآن درمان بزرگترین بیماری‌هاست.

 و در فراز دیگری  فرمود:

«اِنَّ اللهَ لَم یَعظِ اَحَداً بِمِثلِ هذا القُرآنِ، فَاِنَّهُ «حَبلُ اللهِ المَتینُ» وَ سَبَبَهُ الاَمینُ، وَ فیهِ رَبیعُ القَلبِ، وَیَنابیعُ العِلمِ، وَ ما لِلقَلبِ جِلاءً غَیرُهُ»(39)همان،فراز28

همانا خداوند کسی را به چیزی چون قرآن پند نداده‌است که قرآن ریسمان استوار خدا و وسیله ایمنی بخشی است. در قرآن بهار دل و چشمه‌های دانش است، برای قلب جلایی جز قرآن نتوان یافت.

مورّخین در رابطه با جمع‌آوری قرآن کریم به مراحل سه گانه اشاره می‌کنند:

1)  عهد پیامبر: در این زمان رسول اعظم اسلام و مسلمانان اهتمام زیادی به حفظ و جمع‌آوری قرآن داشتند و نحوة جمع‌آوری به‌گونه‌ای بود که مسلمانان آن را ختم می‌کردند و از حضرتش نقل شده که فرمود:

«اِن لِصاحِبِ القرآن عِندَاللهِ لِکُلِّ خَتمٍ دَعوة مُستَجابَه» (40)(کنزالعمال 1/ حدیث 2380)

هرکس یکبار قرآن را ختم نماید نزد خداوند یک دعای مستجاب دارد.

بنابراین، اعتقاد شیعه بر این است که «ان القرآن کان مجموعاً علی عهد رسول‌الله» قرآن در زمان پیامبر جمع‌آوری شده‌است و دلایل فراوانی دال بر این واقعیت وجود دارد، از جمله:

1-  نسایی به سند از عبدالله بن عمر نقل می‌کند که: من قرآن را جمع کردم و هر شب همه آن را می‌خواندم، خبر به پیامبر رسید فرمود همگی را در یک ماه بخوان. (41)(الاتقان، النوع العشرون: ج1، ص 124)

2-  مسروق می‌گوید از عبدالله بن مسعود نزد عبدالله بن عمر نام برده شد. او گفت: من او را دوست دارم از پیامبر اکرم شنیدم که قرمود: قرآن را از چهار نفر فرا گیرید. عبدالله‌بن مسعود، سالم، معاز و ابی‌ابن کعب.(42)(صحیح بخاری  ج6 / ص 102)

3-  خداوند منکران وحیانی قرآن را به مقابله دعوت می‌کند که برخیزید و مانند قرآن یا ده سوره مانند آن و یا یک سوره کامل(43)(اسراء/88، هود/12، بقره/23) مانند سوره‌های آن بیاورند و دعوت به چنین مقابله‌ای حاکی از آن است که مجموع آیات قرآن و سوره‌های آن گردآوری شده‌بود و در اختیار منکران نیز  قرار داشت. از این‌رو، چگونه می‌توان گفت در عصر رسول خدا(ص) قرآن پراکنده بود و در یک مجموعه جمع‌ نشده بود)

4-  اینکه رسول خدا فرمود: «انی تارک فیکم الثقلین کتاب‌الله و عترتی» واژة کتاب به معنای مکتوب است و اگر قرآن حالت مکتوبی نداشت، عنوان کتاب بر آن اطلاق نمی‌شد چرا که سینه حافظان یا استخوان کتف حیوانات و امثالهما که قرآن بر آن نوشته می‌شد، کتاب نامیده نمی‌شد.

5-  رسول خدا فرمود: «لا صَلاةَ اَلّا بفاتحة الکتاب»(44) (سنن بیهقی 2/63) و اگر قرآن وجود مکتوبی نداشت طبق نخستین سورة آن نام «فاتحة الکتاب» به خود نمی‌گرفت.

6-  علاقة رسول خدا به حفظ و نشر قرآن و اجر و پاداشی که برای حافظان مقرر شده‌‌است، نشان از تدوین قرآن دارد حتی هر موقع فردی از خارج وارد مدینه می‌شد و اسلام می‌آورد، رسول خدا او را محضر قاری قرآن می‌فرستاد تا قرآن را بیاموزد.(45)(راهنمای حقیقت، آیت‌اله سبحانی، ص281)

7-  اقدام رسول خدا در جمع‌‌آوری قرآن علاوه بر دلایل نقلی فراوان اقتضای عقل سلیم نیز بوده‌است زیرا حضرتش متوجه این موضوع بود که پس از خود شاهد تحرکاتی خواهد بود و جامعه منسجم باقی نمی‌ماند و دچار تحولات خواهد شد و منافقین منتظر فرصتی هستند تا ضربه کاری خود را به اسلام وارد کنند و از جانب دیگر رسول خدا از انبیای پیشین با خبر بود که پس از رحلت انبیائشان کتب خود را تحریف کردند.  از این‌رو، خطرات متوجه قرآن و تهدیداتی که وجود داشت را مطلع بودند و بر همین اساس عنایت ویژه به حفظ قرآن داشتند. خصوصاً که امکانات تدوین و کتابت وجود داشت. و در این راستا اقدام به جمع‌آوری قرآن نمودند و همان زمان قرآن جمع‌اوری گردید.

8-  علاوه بر کتّاب خاص که در نوشتن و کتابت قرآن اهتمام می‌ورزیدند و به‌عنوان کتّاب قرآن معروف بودند و هرگاه سوره‌ای و یا آیه‌ای نازل می‌شد رسول خدا دنبال آنان می‌فرستاد تا بیایند و بنویسند. نظیر آنچه از براء نقل شده‌است که «انه عند نزول قوله تعال: لایستوی القاعدون من المؤمنین» (نساء/59)   قال رسول‌الله(ص) : اُدعُ زیداٌ و قل یجبی بالکتف و الدواة واللوح ثم قال: اکتب «لایستوی...» (46)(کنزالعمال 2/حدیث4340).

و علاوه بر اینکه رسول خدا بنفسه اشراف بر مکتوبات دیگران داشته و آنها را پس از نوشتن چک می‌کردند چنانچه از زیدبن ثابت نقل شده: «کنتُ اکتب لوحی لرسول‌الله و کان اذا انزل علیه الوحی اخذته برجاء شدید...  هرگاه وحیی می‌آمد همراه قطعه‌ای از کتف و یا چیز دیگری خدمت حضرتش می‌رسیدم فاکتب و هو یملی علیه. من می‌نوشتم و حضرت املاء می‌فرمود: فاذا فرغت، قال اَقرأ پس از اتمام می‌فرمود بخوان فان کان فیه سقط اقام اگر نیاز به تصحیح بود تصحیح می‌فرمود و آنگاه اجازه می‌فرمود در دسترس مردم قرار گیرد.(47) (مجمع الزوایه 1/152)

خود افراد هم سوره‌ها و آیات را یادداشت می‌کردند و برای خود جزواتی از سوره و آیات را داشتند. و هرگز به حفظ و تلاوت قناعت نمی‌کردند. در مورد اسلام‌آوردن عمر نقل شده‌‌است که مردی از قریش به او خبر داد که خواهرت از دستت خارج شده و به اسلام گرایش پیدا کرده، عمر وارد منزل خواهرش شد و به او لطمه‌ای وارد ساخت. پس آنگاه در داخل خانه صحیفه‌ای یافت که در آن آمده‌بود. «بسم‌الله‌ الرحمن الرحیم، سبح لله ما فی السموات و الارض و هو العزیز الحکیم» و نیز صحیفة دیگری یافت که در آن سوره طه آمده‌بود. و این نشانگر آن‌است که با املای پیامبر مسلمانان خود آیات و سور را یادداشت می‌کردند. اینها همه مؤید آن‌است که قرآن در عصر رسول خدا(ص) گردآوری شده بود و در اختیار مسلمانان قرار گرفته بود. ولکن قرآنها در صحیفه‌ها و نسخه‌های مختلفی بود و به صورت کتاب واحدی نبود.

در عصر ابوبکر که مرحله دوم جمع‌آوری قرآن است نسخه‌ها به صورت کتابی واحد درآمد ولکن نه به‌صورت یکنواخت بلکه هر مصحفی به صورتی خاص بود مثلاً مصحف ابن مسعود در آغاز قرآن سوره‌های طولانی و بعد به ترتیب سوره‌های کوچکتر و کوچکتر و یا مصحف ابی‌ابن کعب بعد از سوره یونس انفال بود و سوره مریم و شعراء و حج مقدم بر سوره یوسف بود که در عصر عثمان تمامی مصاحف به یک صورت درآمد یعنی به همان نحوی که امروز وجود دارد که با فاتحة الکتاب آغاز، آنگاه به بقره سپس آل‌عمران و تا سوره ناس و بدین‌صورت مرحله سوم جمع‌آوری عملی گردید.

اما مصحف امیرالمؤمنین. پس از رحلت رسول مکرم اسلام امیر مؤمنان علیه السلام «اَقسَمَ عَلِیٍّ عَلی اَن لا یَرتَدی الرِّواء اِلّا لجمِعةٍ حَتّی یَجمَعَ القُرآنَ فی مُصحَفٍ» سوگند یاد کرد که امام ردا به دوش نیندازد مگر برای نماز جمعه تا این‌که قرآن را در مجلدی جمع کنم.(48)(کتاب مصاحف. ابی داود سجستانی ، ص9)

البته قرآن جمع‌آوری شده توسط امیرالمؤمنین علی علیه السلام کوچکترین اختلافی در عدد سوره‌ها با قرآن فعلی نداشت. بلکه دو امتیاز نسبت به قرآن فعلی داشت.

اولاَ به همان ترتیبی که نازل شده‌بود آن را جمع‌آوری فرموده بود. و ثانیاً شأن نزول آیات و سوره‌هار ا ذکر فرموده بود. از امام علیه‌السلام نقل شده که فرمود:

 «ما نزلت آیه علی الرسول‌الله الا اَقرأنیها و املاها علی فاکتبها بخطی و علمنی تأویلها و تفسیرها و ناسخها و محکمها و متشابهها، و دعا الله لی ان یعلمنی فهمها و حفظها؛ فما نسیتُ آیةً من کتاب ‌الله»               (49)(تفسیر البرهان1/16)

آیه‌ای به رسول خدا نازل نشد مگر آن را برای من خواند و املاء فرمود و من آن را بخط خود نوشتم و تأویل و تفسیر و ناسخ و محکم و متشابه آن را به من یاد داد و در جهت حفظ و نگهداری آن دعا فرمود و من هرگز آیه‌ای از کتاب خدا را فراموش ننمودم.

و نیز فرمود:«وَاللهِ ما نزلت آیة الا و قد علمت فی ما نزلت و این نزلت و علی من نزلت ان ربی اعطانی قلباً عقولا و لساناً ناطقاً»

به خدا سوگند هیچ آیه‌ای نازل نشد مگر آن که دانستم در چه موضوعی بود و در کجا نازل شده و در مورد چه شخصی بوده‌است؛ همانا خداوند قلبی فهیم و زبانی گویا به من داده‌است.

پس از جمع‌آوری، مصحف خود را به خلیفه عرضه داشت و او نپذیرفت فقال:

یا علی اردده فلا حاجة لنا فیه. (50)(بحار/92 / 51 و احتجاج طبرسی، ص282)

یا علی آن را برگردان ما را نیازی به آن نیست.

و امام پس از آن فرموده:

«اما و الله ما ترونه بعد یومکم هذا ابداً، انما کان عَلَیَّ  اَن اخبرکم حین جمعته لتقرأوه»                           (51)(تفسیر صافی/1/36)

پس از این دیگر هرگز آن را نخواهید دید. مرا وظیفه بود که جمع‌‌آوری آن را جهت خواندن خبر دهم و از روایات استفاده می‌شود که:

«قد سَلَّمَه الامام علیه السلام للائمه من بعده و هم یتداو لونه الواحد بعد الاخر لا یروُنه لاحد»

امام مصحفش را به امام پس از خود و هر کدام به امام پس از خود واگذار و احدی دیگر آن را ندید و هم‌اکنون در اختیار حضرت ولی‌عصر ارواحناله الفداء می‌باشد.

1/2- دفاع از حریم عقاید و اصول اسلام در برابر تهاجمات علمی علمای یهود و نصاری

پس از رحلت پیامبر خدا یهود ونصاری با انگیزه‌های مختلفی از جمله تحقیق درباره اسلام و یا تضعیف روحیه مسلمانان به مرکز اسلام رو می‌آوردند و سؤالاتی را مطرح می‌کردند که البته خبر امیرالمؤمنین  علیه السلام پاسخگوی سؤالات آنان نبود و بحق اگر دفاع مولی نبود، جامعه اسلامی دچار سرشکستگی شدیدی می‌شد. به نمونه‌هایی از دفاع امام از حریم عقاید در برابر علمای یهود و نصاری اشاره می‌شود:

1-  گروهی از احبار یهود وارد مدینه شدند و رفتند سراغ خلیفه اول، به او گفتند که در تورات می‌خوانیم که خلفاء و جانشینان پیامبران، دانشمندترین امت آنها هستند، اکنون که شما خلیفه پیامبر خدا هستید، پاسخ دهید که خدا در کجاست؟ در آسمانها و یا در زمین؟ ابوبکر پاسخی داد که آنها را قانع نکرد. جواب ابوبکر این بود که خداوند در عرش است. دانشمند یهودی گفت پس در این صورت زمین بی‌خداست، امیر مؤمنان علی علیه السلام حاضر شدند و با منطق استوار خود این گونه پاسخ فرمود:

«ان اللهَ اَیَّنَ الآینَ فَلا اَینَ لَه» : مکانها را خداوند آفرید و او بالاتر از آنهاست که مکانها بتوانند او را فرا گیرند.

«جَلَّ اَن یَحواهُ مَکانٌ، فهو فی کل مکان بِغَیرِ مُماسةٍ وَ لا مُجاوَرَةِ» خدا در همه جا هست ولی هرگز با موجودی تماس و مجاورتی ندارد.

«یُحیطُ عِلماً بِما فیها  وَ لا یَخلوُ شَی‌‌ءً مِن تَدبیره». او بر همه چیز احاطه علمی دارد و چیزی از قلمرو تدبیر او بیرون نیست. (52)(فروغ ولایت، ص 279. به نقل از ارشاد مفید، ص 107)

این پاسخ امام آنچنان دانشمند یهودی را غرق شگفتی نمود که بی‌اختیار به حقانیت گفتار امام و شایستگی او را برای مقام خلافت اعتراف کرد.

2-   رأس‌الجالوت(پیشوای یهودیان از ابوبکر چند تا سؤال کرد و خلیفه در پاسخ ماند

1-   ریشة حیات و موجود زنده چیست؟

2-    جمادی که به‌گونه‌‌ای سخن گفته‌است چیست؟

3-   چیزی که پیوسته در حال کم و زیاد شدن است چیست؟

از امام درخواست کمک کردند حضرت در پاسخ فرمود:

ریشه حیات از نظر قرآن کریم آب است. «وَ جَعَلنا مِنَ الماء کُلَّ َشیءٍ حَیٌّ». (53) انبیاء/30 از آب  هر موجود زنده‌ای را آفریدیم.

جمادی که به سخن درآمده، زمین و آسمان است که اطاعت خود را از فرمان خدا ابراز کردند. «فقال لَها و لِلاَرضِ ائتیا طوعاً اَو کَرها قالَتا اَتَینا طائعین».(54) (فصلت/11)

به آسمان و زمین گفت از روی رغبت یا کرامت به فرمان خدا باشید. گفتند با کمال رغبت مطیع فرمان خداییم.

و چیزی که پیوسته در حال کم و زیادشدن است شب و روز است. « یُولِجُ اللَّیلَ فی النَّهارِ وَ یوُلِجُ النَّهارَ فی الَّیل». (55) (لقمان/29) شب را در روز داخل می‌کند و روز را در شب. (56)(بحار الانوار، جلد40، ص 224»

 ابونعیم اصفهانی صورت مذاکرده امام را با چهل تن از احبار یهود نقل کرده‌است.

(57)ر.ک فروغ ولایت، ص280. بنقل از حلیة الاولیاء، جلد 1، ص172)

2- تلاشها واقدامات سیاسی

تلاش سیاسی مولی در این دوره را می‌توان در دو بخش عرضه کرد:

2/1- مشاوره‌های سیاسی در مسائل، بخصوص برون‌مرزی که نظر صائب از آنِ مولی بود و امام از آن‌رو که می‌دید آبروی اسلام مطرح است، آنان را از نظر اندیشمند خویش محروم نمی‌کرد.

استمداد خلفاء از امام علیه السلام از مسائل مسلم تاریخی است که با انبوهی از مدارک قطعی همراه است و هیچ فرد منصفی نمی‌تواند آن را انکار کند.

در اینجا مواردی از استمدادهای سیاسی هر یک از خلفاء از امیر المؤمنین علی علیه السلام را یادآور می‌شویم

تاریخ گواهی می‌دهد که خلیفة اول در مسایل سیاسی، معارف و عقاید، تفسیر قرآن و احکام اسلام به امام علیه السلام مراجعه می‌کرد و از راهنماییهای آن حضرت کاملاً بهره می‌برد. اما چند نمونه از استمدادهای سیاسی:

2/1/1 جنگ با رومیان

امپراطوری روم یکی از دشمنان سرسخت حکومت جوان اسلام بود که پیوسته مرکز حکومت اسلام را از جانب شمال تهدید می‌‌کرد و رسول خدا تا آخرین ساعات زندگی خود از اندیشة خطر روم غافل نبود.

در سال هفتم هجری گروهی را به فرماندهی جعفربن‌ابی‌طالب روانه کرانه‌های شام کرد ولی سپاه اسلام با از دست‌دادن سه فرمانده خود، بدون اخذ نتیجه به مدینه بازگشت. در سال نهم رسول خدا برای جبران شکست در موته، با سپاهی گران عازم تبوک شد ولی باز بدون مواجه شدن با دشمن به مدینه بازگشت. البته این سفر آثار و نتایج درخشانی داشت ولی خطر روم دفع نشد و این خطر همیشه خاطر رسول خدا را به  خود مشغول می‌داشت و به همین جهت در آخرین لحظه‌های زندگی که در بستر بیماری بود. لشکر اسامه را به قصد مقابله با رومیها تشکیل داد ولی لشگر مدینه را ترک نکرد و رسول خدا رحلت فرمود و لشگر در چند کیلومتری مدینه اردو زده‌بود. پس از درگذشت پیامبر و آرام شدن فضای سیاسی مدینه و به دست گرفتن زمام حکومت توسط ابوبکر، ابوبکر در اجرای فرمان رسول خدا مبنی بر نبرد با رومیان دو دل شد، لذا با گروهی مشورت کرد و هر کدام نظری دادند که نتوانست او را قانع کنند. سراغ مولی آمد و به مشورت پرداخت. حضرت او را بر اجرای دستور پیامبر تشویق کرد و فرمود اگر با رومیان نبرد کند قطعاً پیروز خواهی شد. او از کلام امام خوشش آمد و طبق دستور امام عمل نمود.

2/1/2- مشورت در فتح ایران

در سال چهاردهم هجری در قادسیه که شهر کوچکی بود که در جنوب عراق( 31 کیلومتری کوفه )قرار داشت. نبرد سختی میان سپاه اسلام و ارتش ایران رخ داد، فرماندهی لشگر اسلام را سعدوقاص و فرماندهی قوای ایران را رستم فرّخزاد عهده‌دار بود. تعداد لشگریان یزدگرد 120 هزار نفر و تعداد مسلمانان سی و چند هزار نفر بود. جنگ سه روز بیشتر طول نکشید روز اول جنگ ایرانیان به 33 فیل حمله کردند که مسلمانان خرطوم آنها را بریدند و فیلها فرار کردند و 500 نفر کشته شدند روز سوّم طوفان سختی درگرفت و جنگ ادامه پیدا کرد و مسلمانان توانستند به خیمه فرماندهی سپاه ایران رستم رسیدند و رستم را کشتند و تزلزل در سپاه ایران افتاد، ایرانیان فرار کردند و غنائم فراوانی نصیب مسلمانان شد و دولت ساسانی فرو پاشید.

 مشاوران و سران نظامی ایران بیم آن داشتند سپاه اسلام کم کم پیشروی کند و سراسر کشور را به تصرف خود درآورد برای مقابله با این حمله یزدگرد سوم پادشاه ایران، سپاهی متشکل از یکصد و پنجاه هزار نفر به فرماندهی فیروزان ترتیب داد تا جلوی هر نوع حمله را بگیرند؛ و در صورت مساعد بودن وضع، خود، حمله را آغاز کنند.

 سعد وقاص فرمانده قوای اسلام نامه‌ای به عمر نوشت و پیشنهاد داد که قبل از آنکه دشمن بر ما حمله آورد مسلمانان برای ارعاب دشمن نبرد را شروع کنند.

خلیفه به مسجد رفت و سران صحابه را جمع کرد و آنان را از تصمیم خود که می‌خواهد مدینه را ترک گوید و در منطقه‌ای میان بصره و کوفه فرود آید و از آن نقطه رهبری سپاه را به دست گیرد، آگاه ساخت

در این هنگام طلحه برخاست و خلیفه را بر این کار تشویق کرد و سخنانی گفت که بوی تملّق به خوبی از آن استشمام می‌شد عثمان بلند شد و علاوه بر تشویق خلیفه از ترک مدینه اضافه کرد که به سپاه شام و یمن بنویس که همگی آن دو نقطه را ترک کنند و به تو بپیوندند و تو با این جمع انبوه بتوانی با دشمن روبرو شوی.

امیرالمؤمنین علی علیه السلام در این موقع برخاست و از هر دو نظر انتقاد کرد و مطالبی فرمود که در نهج‌البلاغه آمده‌است:

«سرزمینی که به زحمت و جدیداً به تصرف مسلمانان در‌آمده‌است نباید از ارتش اسلام خالی بماند. اگر مسلمانان یمن و شام را از آن مناطق فراخوانی، ممکن است سپاه حبشه یمن و ارتش روم شام را اشغال کنند و فرزندان و زنان مسلمان که در یمن و شام اقامت دارند صدمه ببینند. اگر مدینه را ترک گویی، اعراب اطراف از این فرصت استفاده کرده، فتنه‌ای برپا می‌کنند که ضررش بیشتر از ضرر فتنه‌ای است که به استقبال آن می‌روی. فرمانروای کشور مانند رشته مهره‌هاست که آنها را به هم پیوند می‌دهد؛ اگر رشته از هم بگسلد مهره‌ها از هم می‌پاشند.

«وَالعَرَبُ الَیومَ وَ اِن کانَوا قَلیلاً، فَهُم کَثیروُنَ بِالإسلامِ، عَزیزوُنَ بِالإجتماعِ»

اگر چه تعداد مسلمانان نسبت به دشمن در اقلیت هستند، مسلمانان به جهت ایمانی که دارند بسیارند و با اتحاد و هماهنگی که دارند عزیز و قدرتمندند.

فَکُن قُطباً، وَاستَدِرِ الرَّحا بِالعَرَبِ... »(58) خطبه 146  تو مانند میلة وسط آسیا باش و آسیای نبرد را به وسیلة سپاه اسلام به حرکت درآور؛ شرکت در جبهه مایه جرأت دشمنان می‌شود، زیرا با خود می‌اندیشند که تو یگانه پیشوای اسلامی و اگر او را از میان بردارند مشکلاتشان برطرف می‌شود و این اندیشه، حرص آنها را بر جنگ و کسب پیروزی دو چندان می‌سازد.

پس از شنیدن سخنان امام علیه السلام، خلیفه گفت رأی، رأی علی علیه السلام است و من دوست دارم از او پیروی کنم.

2/1/3- مشورت در فتح بیت‌المقدس

در این فتح نیز عمر با امام علیه السلام مشورت کرد و از نظر آن حضرت پیروی کرد، مسلمانان یک ماه بود که شام را فتح کرده‌بودند، تصمیم داشتند به سوی بیت‌المقدس پیشروی کنند. فرماندهان قوای اسلام ابوعبیده جراح و معاذبن جبل بودند. معاذ به ابوعبیده گفت: نامه‌ای به خلیفه بنویس و درباره پیشروی به سوی بیت‌المقدس بپرس؛ ابوعبیده چنان کرد. خلیفه نامه را برای مسلمانان قرائت کرد و از آنان رأی خواست.

 امام ، عمر را تشویق کرد که به فرمانده سپاه بنویس که به سوی بیت‌المقدس پیشروی  و پس از فتح آن از پیشروی باز ایستد و به سرزمین قیصر داخل شود و مطمئن باشد که پیروزی از آن اوست و پیامبر(ص) از این پیروزی خبر داده‌است. خلیفه فوراً قلم و کاغذ خواست و نامه‌ای به ابوعبیده نوشت و او را به ادامه نبرد و پیشروی به سوی بیت‌المقدس تشویق کرد و افزود که پسر عموی پیامبر به ما بشارت داد که بیت‌المقدس به دست تو فتح خواهد شد.(59) (فروغ ولایت، ص285 بنقل از ثمرةالاوراق حموی، جلد2، ص15)

2/1/4-- تعیین مبدأ تاریخ اسلام

هر ملت اصیلی برای خود مبدأ تاریخ دارد. قبل از اسلام عرب عام‌الفیل را مبدأ تاریخ به شمار می‌آورد. تاسال سوم خلافت عمر هنوز مبدأ تاریخی وجود نداشت. چه بسا نامه‌هایی که برای سران نظامی نوشته می‌شد و فقط نام ماهی که نامه در آن نوشته‌ شده‌بود وجود داشت و این نقصی در نظام اسلام بود، مشکلاتی هم برای گیرندة نامه ایجاد می‌کرد زیرا چه بسا دو دستور متناقض به دست فرماندة نظامی و یا حاکم وقت می‌رسید و او به سبب دوری راه و عدم قید تاریخ در نامه‌ها نمی‌توانست کدام یک جلوتر نوشته‌شده‌است.

خلیفه برای تعیین مبدأ تاریخ اسلام، صحابه پیامبر را گردآورد و آنان هر کدام نظری دادند برخی مبدأ تاریخ را میلاد پیامبر اکرم(ص) پیشنهاد دادند و بعضی مبعث حضرت را. و امام نظر داد روزی که پیامبر سرزمین شرک را ترک و به سرزمین اسلام گام نهاد مبدأ تاریخ اسلام شده و عمر از میان آراء، نظر امام را پسندید و هجرت پیامبر را مبدأ تاریخ قرار دادند و از آن روز تمام نامه‌ها و اسناد و دفاتر دولتی به سال هجری نوشته شد(60).(همان: ص 286 بنقل از تاریخ یعقوبی 1/123. تاریخ طبری 2/253 و....)

2/2- هدایت و راهنمایی دستگاه خلافت در مسایل دشوار قضایی

2/2/1-فردی شراب خورده بود. مأموران اور ا نزد ابوبکر آوردند تا حد شرابخواری را برای او جاری کند. شراب‌خوار ادعا کرد که از تحریم شراب بی‌اطلاع است و آیه تحریم شراب را نشنیده‌است. خلیفه ماند. کسی را فوراً نزد امام فرستاد و حل مشکل را از او خواست . حضرت فرمود او را بسپار نزد دو فرد موثق تا در بین مسلمانان ببرند از مسلمین سؤال کنند آیا تاکنون آیه تحریم را برای وی تلاوت کرده‌اند یا نه ،اگر کسانی شهادت دادند که آیه تحریم را برای وی خوانده‌اند حد را درباره او جاری کن والا او را توبه ده تا در آینده لب به شراب نزند و آنگاه رهایش کن.                                   (69)(فروغ ولایت، ص282، بنقل از کافی2/جلد16)

2/2/2-خلیفة دوم بارها و بارها از علوم امام علیه السلام استفاده کرد و ورد زبان او این بود که:

«عَجَزَتِ النساءُ اَن یَلِدنَ مِثلَ عَلیِّ بن ابی‌طالب»  زنان ناتوانند که مانند علی را بزایند.

یک وقتی مردی از همسر خود، پیش عمر شکایت کرد که شش ماه از عروسی ما گذشته و همسرم بچه‌دار شده، زن این را پذیرفت ولی مدعی شد که با احدی ارتباط نداشته‌است. خلیفه نظر داد که زن را باید سنگسار کنند. امام خبردار شد و جلوی حکم خلیفه را گرفت و فرمود: قرآن کریم در آیه‌ای که دوران بارداری و شرخواری را سی ماه معین فرموده‌است. «وَ حَملُهُ و فِصالُهُ ثَلاثونَ شَهراً».(70)سورة احقاف/15

و در آیة14/لقمان می‌فرماید و فِصالُهُ عامین. دورا شیرخوارگی 24 ماه است. اگر دو سال را از سی ماه کم کنیم برای مدت حمل 6 ماه باقی می‌ماند.

عمر پس از شنیدن منطق امام علیه السلام گفت: لولا علی لهلک عمر.

راوی می‌فرماید: پس از آن به ما خبر رسید از آن زن فرزند 6 ماهه دیگری متولد شد.

(71)(فروغ ولایت، ص288. بنقل از مناقب ابن شهر آشوب 1/496 . بحار 40/332 و الغدیر)

ابن عباس نقل می‌کند که زن دیوانه‌ای که زنا داده بود را نزد عمر آوردند و وی دستور سنگسار او را داد. به امام خبر دادند، حضرت فرمود «ارجعوبها» او را برگردایند. آنگاه پیش عمر رفت و فرمود: «اما علمت. ام تذکران رسول‌الله قال رفع القلم عن ثلاثه عن الصبی حتی یبلغ و عن النائم حتی یستیقظ و عن المعتوه حتی یبراً، و ان هذه معتوهة بنی فلان لعل الذی اتاها اتاها و هی فی بلائها»

آیا نمی‌دانی، آیا به یاد نداری که رسول خدا(ص) فرمود: حکم تکلیف از سه دسته برداشته شده‌است از کودک تا بالغ شود، از خواب تا بیدار شود و از دیوانه تا عاقل شود و این زن، دیوانة فلان قبیله است و شاید آن کسی که با او عمل زشت انجام داده در حال دیوانگی او بوده‌است. او را رها کردند. (72)(الغدیر، بخش شعرای قرن هشتم)

2/2/3-روزی جوانی با خانمی بگومگو داشتند. جوان مدعی بود که این خانم ، مادر من است و زن منکر می‌شد و مدعی بود که من هنوز ازدواج نکرده‌ام و جوان دروغ می‌گوید. خلیفه دستور داد جوان را بخاطر نسبت ناروا دادن به زن او را تازیانه  بزنند. امام علیه السلام از قضیه مطلع شدند، از خانم و بستگانش اجازه‌ای خواستند که حکم الهی را صادر کنند به‌شرطی که امام مجاز باشد او را به عقد هر کس بخواهد درآورد. آنها قبول کردند. امام رو کرد به جوان و فرمود من این زن را در عقد تو درآورده و مهر او را 480 درهم قرار دادم و سپس کیسه‌ای که همین مقدار پول در آن بود. در برابر زن قرار داد و به  جوان فرمود دست این زن را بگیر و دیگر نزد من نیا جز آن‌که، با او عروسی نمایی. زن با شنیدن این سخن گفت: «الله، الله هو النّار هو والله ابنی »پناه به خدا، پناه به خدا نتیجه این جریان آتش است به خدا قسم این پسر من است.                                                    (73)(فروغ ولایت، ص290 بنقل از بحار 40/277 و کشف‌النعمه، جلد1، ص 33)

2/2/4-زن بارداری را نزد عمر آوردند که به زنا اعتراف کرده‌بود و عمر دستور سنگساری او را داد. حضرت خبردار شدند و پرسیدند «ما بال هذه؟» قضیه این زن چیست؟ گفتند عمر دستور داده او را سنگسار کنند. امام فرمان دادند او را برگردانند  و به عمر فرمودند تو به خودش مسلط هستی اما به آنچه در شکم دارد چه تسلطی داری؟ بعد فرمودند نکند سر او داد زدی و او از ترس به دروغ اعتراف کرده، عمر گفت: بلی این‌گونه بوده‌‌است. امام فرمود: « او ماسمعتُ رسول‌الله قال: لاحد علی معترف بعد بلاء، انه من قید اوحبس او تهدد فلا اقرار له» چیزی نیست بر کسی که بعد از شکنجه اعتراف کرده و کسی که به زنجیر کشیده شود یا زندان شود و یا تهدید شود اقرارش پذیرفته نیست» عمر گفت: زن را رها کنید و گفت: « عجزت النساء ان تلدن مثل علی‌بن ابی‌طالب، لولا علی لهلک عمر» (74)(الغدیر، شعرای قرن هشتم بنقل از سنن بیهقی 7/441)

3-خدمات اجتماعی امام علی علیه السلام             

بخش دیگر فعالیتهای امام علیه السلام، در دوران سکوت خدمات اجتماعی حضرت بود. آری امام      علیه السلام، به رغم آن‌که از تصدّی رهبری سیاسی باز داشته‌شده بود، برای خود مسؤولیتهای مختلفی قائل بود و از این‌رو،از انجام وظایف و خدمات دیگر شانه خالی نکرد؛

 اهمّ خدمات اجتماعی امام در دوره خلفای سه گانه به قرار زیر بود:

3/1-انفاق به فقرا و یتیمان

 به اتفاق مفسران آیة «اَلذّینَ یُنفِقوُنَ اََموالَهُم بِاللَّیلِ وَ النَّهارِ سِرّاً وَ عَلانیَةً»(61) (بقره/274) در شأن مولی نازل شده. البته این آیه بیانگر وضع امام در زمان رسول اکرم(ص) است. ولی این وضع پس از رحلت پیامبر نیز ادامه داشت و آن حضرت پیوسته از یتیمان و مستمندان دستگیری می‌کرد و روح بزرگ و مهربان او تا پایان عمر از انفاق به فقرا لحظه‌ای آرام نگرفت.

3/2-آزادکردن بردگان

آزاد ساختن بردگان ،از مستحبات مؤکّد در اسلام است. امام علیه السلام در این زمینه نیز، همچون سایر خدمات و فضایل، پیشگام بود و موفق شد از حاصل دسترنج خود - نه از بیت‌المال- هزار بنده را بخرد و آزاد سازد. امام صادق علیه السلام به این حقیقت گواهی داده‌است و فرموده: «اِنَّ عَلِیّاً اَعتَقَ اَلفَ مَملوُکٍ مِن کَدِّ یَدِهِ» (62)(فروغ ولایت، ص296، بنقل از فروغ کافی5/74)امام علیه السلام ازدسترنج خودهزاربنده خریدوآزادکرد.

3/3-کشاورزی و درختکاری

یکی از مشاغل امام در عصر رسالت و پس از آن، کشاورزی و درختکاری بود. آن حضرت بسیاری از خدمات و انفاقات خود را از این طریق انجام می‌داد، به‌علاوه املاک زیادی را نیز که خود آباد کرده بود، وقف کرد. امام صادق  در این باره فرموده‌است:

 «کانَ اَمیرُالمؤمنینَ یَضرِبُ بِالمَرِّ وَ یَستَخرِجُ الاَرَضین»(63) (همان)

امام بیل می‌زد و نعمتهای نهفته در دل زمین را استخراج می‌کرد.

نقل شده‌ که مردی در نزد امام شصت صاع یعنی شصت من هسته خرما دید. از علت گردآوری آنها سؤال کرد، فرمود: همة آنها، به اذن الهی، درخت خرما خواهند شد. راوی می‌گوید که امام آن هسته‌ها را کاشت و نخلستانی پدید آورد و آن را وقف کرد.(64) (همان، ص297، مناقب ابن شهر آشوب1/ 323 . بحار 61/33).

3/4- حفر قنات

در حجاز که سرزمینی خشک و سوزان است، حفر قنات بسیار حائز اهمیت است . امام صادق علیه السلام می‌فرماید: رسول خدا(ص) زمینی از انفال را در اختیار امام گذاشت و حضرت در آنجا قناتی حفر کرد که آب آن همچون گردن شتر فواره می‌زد. امام علیه السلام نام آنجا را «یَنبُع» نهاد، آب فراوان این قنات مایه نشاط ور روشنی چشم اهالی آنجا شد و فردی از آنان بر علی به جهت توفیق این خدمت، بشارتی داد، حضرت در پاسخ او فرمود: این قنات وقف زائران خانه خدا و رهگذرانی است که از اینجا می‌گذرند، کسی حق فروش آب را ندارد و فرزندانم هرگز آن را به میراث نمی‌برند.(65) (وسایل شیعه 13/303)

هم‌اکنون در کنار مسجد شجره منطقه‌ای است بنام آبار علی که حضرت در آنجا چاه‌هایی را حفر نموده‌است.

3/5- ساختن مساجد

تأسیس و تعمیر مساجد از نشانه‌های ایمان به خداو آخرت است و امام ، مساجدی در مکه و مدینه بنا کرده‌است که هنوز به نام حضرتش برخی از آنها باقی است.(66)(بحار41/32)

3/6- وقف اماکن و املاک

اسامی موقوفات متعدد و وقفنامه‌های حضرت در کتب حدیث و تاریخ بطور مبسوط ذکر شده‌‌است. در اهمیت این موقوفات همین بس که، طبق نقل مورخان معتبر، درآمد سالانه آنها چهل هزار دینار بوده که تماماًًًًًًًًًًًًًًًًًًًًًًًًًًًًًًًًًًًًًً صرف بینوایان می‌شده‌است. و شگفت آن‌که، به رغم داشتن این درآمد سرشار، امام برای تأمین هزینه زندگی خود به فروختن شمشیرش نیز ناچار شده‌بود (67)(بحار41/43)

مرحوم شیخ حر عاملی از امام صادق علیه السلام نقل می‌کند که:

تصدق امیرالمؤمنین علیه السلام بدار له فی المدینه فی بنی زریق فکتب: بسم‌الله‌الرحمن‌الرحیم هذا ما تصدق به علی‌بن ابی‌طالب و هو حی. تصدق بداره التی فی بنی رزیق صدقة لا تباع و لا توهب حتی یرثها الله الذی یرث السماوات و الارض . . . فهی لذی الحاجة من المسلمین»(68) وسایل‌الشیعه(جلد19، ص187)

+نوشته شده در جمعه هفدهم بهمن ۱۳۹۳ساعت توسط محمدحسین منتظری شاتوری | |